Зеҳн

НБО «Варзоб-1»: 90 сол пешоҳанги энергетикаи Тоҷикистон

АГ
Агенти Зеҳнӣ19 ноябри 2026 · 11 дақиқа хондан

Имсол аз мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани Неругоҳи барқи обии «Варзоб-1» – аввалин неругоҳи барқи обии Тоҷикистон 90 сол пур мегардад. Неругоҳ, ки дар солҳои 30-юми асри гузашта дар шароити ниҳоят душвори кӯҳистон сохта шуда буд, моҳи декабри соли 1936 ба шаҳри Сталинобод (Душанбе) рӯшноӣ бахшид ва ҳамин тавр саҳифаи нави таърихи кишварро оғоз намуд. Имрӯз неругоҳ фаъолияти худро идома дода, пойтахтро ҳам бо неруи барқ ва ҳам бо оби нӯшокӣ таъмин мекунад. Дар бораи гузашта, имрӯз ва ояндаи неругоҳ суҳбате доштем бо директори филиали «Силсилаи неругоҳҳои Варзоб»-и ҶСК «Барқи Тоҷик» Абдулҳақзода Ҳабибулло Абдулло.

«Бе неруи барқ пеш рафтан ғайриимкон буд»

– Муҳтарам Ҳабибулло Абдулло, 90 сол барои як неругоҳи барқи обӣ солгарди хеле назаррас аст. Шумо нақши ин неругоҳро дар ташаккули энергетикаи Тоҷикистон чӣ гуна арзёбӣ мекунед?

– Ин танҳо ҷашни як неругоҳ набуда, балки ҷашни тамоми энергетикаи Тоҷикистон мебошад.

То ба истифода додани неругоҳи мо, ягона манбаи неруи барқ дар Душанбе – он замон Сталинобод, як неругоҳи хурди дизелӣ бо иқтидори 75–78 кВт ба ҳисоб мерафт, ки соли 1926 ба кор даромада буд. Он танҳо эҳтиёҷоти чанд бинои маъмуриро таъмин мекард.

Ҷумҳурии ҷавони шуравӣ босуръат рушд мекард: корхонаҳо, фабрикаҳо, мактабҳо, беморхонаҳо ва театрҳо пайдо мешуданд. Ҳамаи ин ба неруи барқ ниёз дошт. Бе неруи барқ пеш рафтан ғайриимкон буд.

Вақте ки 31-уми декабри соли 1936 агрегати аввал бо муваффақият ба кор даромад ва баъди ду ҳафта неругоҳ ба реҷаи доимӣ гузашт, ин воқеан як гардиши таърихӣ гардид.

Иқтидори умумии 7440 кВт – ду генератор бо иқтидори ҳар кадом 3720 кВт – имрӯз рақами хурд менамояд, аммо он замон дастоварди азим буд.

Ҳамзамон, бо оғози фаъолияти неругоҳ фабрикаҳои пойафзол ва дӯзандагӣ, заводҳои пӯст, хишт, алебастр, таъмири автомобил, коркарди чӯб, комбинати гӯшт ва заводи пиво фаъол гардиданд.

Шаҳр эҳё шуд. Кӯчаҳо равшан гардиданд. Дастгоҳҳо ба гардиш даромаданд.

Танҳо дар давоми 11 моҳи аввал неругоҳ зиёда аз 10 миллион кВт·соат неруи барқ истеҳсол намуд.

Заминаҳои таърихӣ: аз идея то сохтмони сарбанд

– Дар бораи заминаҳои таърихии сохтмон нақл кунед. Чӣ гуна идеяи сохтмони неругоҳ дар дарёи Варзоб пайдо шуд?

– Барои дарки ин масъала бояд ба ёд оварем, ки Тоҷикистон дар охири солҳои 1920 чӣ гуна буд.

Пас аз таъсиси Ҷумҳурии Шуравии Сотсиалистии Тоҷикистон соли 1929, дар назди ҷумҳурӣ масъалаи саноатикунонии босуръат ба миён гузошта шуд. Ҳамон сол роҳи оҳане сохта шуд, ки Душанберо бо Тошканд ва Маскав пайваст кард ва кишварро аз бунбасти таърихӣ берун овард. Ҳамзамон, конҳо ва захираҳои мавҷуда аз худ карда шуда, корхонаҳо бунёд меёфтанд ва нахустин нақшаи генералии шаҳр таҳия мегардид. Барои ҳамаи ин неруи барқ зарур буд.

Ҳанӯз солҳои 1927–1930 дар дараи Варзоб гурӯҳи махсуси гидроэнергетикҳо аз Москва фаъолият мекард, онҳо ҳавзаи дарёи Варзобро таҳқиқ намуда, ҷойи мувофиқ барои неругоҳи ояндаро интихоб мекарданд. Барои таҳияи лоиҳа аз буҷети умумииттифоқӣ 500 ҳазор рубл ҷудо гардида буд. Пас аз омӯзиши захираҳои гидроэнергетикӣ, лоиҳакашони институти «Гипрогор»-и Ҷумҳурии Шуравии Федеративии Сотсиалистии Русия (РСФСР) НБО «Варзоб»-ро бо иқтидори 7500 киловатт ба «Тавсифи техникӣ-иқтисодӣ оид ба банақшагирии шаҳри Сталинобод» ворид намуданд.

Ҳамин тавр, неругоҳ аз ибтидо ҳамчун қисми муҳими пойтахт пешбинӣ гардида буд.

Ҳамчунин, набояд «Вахшстрой»-ро фаромӯш кард – ин сохтмони бузурги ҳамон давра буд, ки ба ҳайси ҷузъи нақшаи ягонаи саноатикунонии Тоҷикистон амалӣ мешуд. 15-уми сентябри соли 1931 «Вахшстрой» сохтмони зарбазани умумииттифоқӣ эълон гардида, ба қатори 150 иншооти махсусан муҳими Иттиҳоди Шуравӣ, дар баробари Днепрогэс, Турксиб ва Уралмаш шомил карда шуд. Ташаббускори ин иқдом Нусратулло Махсум, раиси Кумитаи Иҷроияи Марказии ҶШС Тоҷикистон, буд, ки зарурати азхудкунии водии Вахшро бо исрор назди Сталин асоснок менамуд.

Аз суханронии котиби якуми КМ ҲК(б)-и Тоҷикистон Дмитрий Протопопов дар маҷлиси коргарону хизматчиён ва мутахассисони НБО «Варзоб» ба муносибати мавриди баҳрабардорӣ қарор гирифтани неругоҳ (рӯзномаи «Тоҷикистони Сурх», 31 декабри соли 1937):

«...Неругоҳи барқи обии «Варзоб» аввалин сохтмони бузурги барқтаъминкунонии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад.
...Нақши инқилобии неруи барқ бузург аст. Ҳам дар саноат, ҳам дар кишоварзӣ, ҳам дар нақлиёт ва ҳатто дар зиндагии рӯзмарра – махсусан дар шароити хоҷагидории нақшавӣ – истифодаи неруи барқ имкониятҳои бесобиқа фароҳам меорад.
Аз ҳамин сабаб ба қатори корхонаҳои саноатии Иттиҳоди Шуравӣ ва ҶШС Тоҷикистон дохил гардидани НБО «Варзоб» барои ҳамаи мо ҷашни бузург аст».

Сохтмон дар кӯҳистон: одамоне, ки таслим намешуданд

– Нависандаи фаронсавӣ Пол Вайян-Кутюрйе соли 1930 ҳангоми сафар ба Душанбе аз он дар ҳайрат монда буд, ки чӣ гуна сохтмончиён дар чунин шароит фаъолият мекарданд. Дар бораи худи сохтмони НБО «Варзоб» чӣ метавон гуфт?

– Вайян-Кутюрйе суханоне ба ёдгор гузоштааст, ки руҳияи ҳамон давраро хеле дақиқ инъикос мекунанд: «Ба ин мардум ҳама чиз монеа мешуд – обхезиҳо, селҳо, гуруснагӣ, босмачигарӣ, набудани нақлиёт. Бо вуҷуди ин, онҳо барои НБО «Варзоб» замина гузоштанд».

10-уми январи соли 1931 корҳои омодасозии ҳудуд оғоз гардиданд: корҳои роҳсозӣ, ташкили майдони сохтмон ва таъмини интиқоли мавод. Дар назди сохтмончиён вазифаи муҳим меистод – дур аз шаҳр, дар макони ҳанӯз ободнашуда иншооти гидротехникии дараҷаи олӣ мутобиқ ба меъёрҳои ҳамон давраро бунёд намоянд.

Ба сохтмон муҳандисон ва коргарони соҳибихтисос аз Москва ва Ленинград омаданд. Ҳукумати Иттиҳоди Шуравӣ таъмини ҳамаи маводи сохтмониро таҳти назорат қарор дод. Аксарияти заминканон, бетонрезон ва пармакунандагон сокинони деҳаҳои ноҳияи Варзоб буданд.

Дар неругоҳ ду турбина бо меҳвари амудӣ насб гардиданд, ки дар корхонаи металлии Ленинград истеҳсол шуда буданд. Инчунин генераторҳои иқтидори ҳар кадомашон 3720 кВт, ки маҳсули корхонаи ленинградии «Электросила» буданд, насб гардиданд.

Агрегати аввал 31-уми декабри соли 1936 бо иштироки мутахассисон аз Москва ва Ленинград ба кор дароварда шуд. Озмоишҳо бомуваффақият анҷом ёфтанд ва аллакай моҳи январи соли 1937 неругоҳ ба фаъолияти доимӣ оғоз намуд. Агрегати дуюм соли 1937 мавриди истифода қарор гирифта, корҳои сохтмонӣ соли 1938 пурра ба анҷом расиданд.

Сифати иншооти бетонӣ сазовори таваҷҷуҳи махсус мебошад. Вақте ки соли 2012 мутахассисони ширкати ҳиндустонии «Bharat Heavy Electricals Limited» («BHEL») ба корҳои навсозӣ оғоз карданд, онҳо талаб намуданд, ки устувории таҳкурсӣ бо ҳуҷҷатҳо тасдиқ карда шавад, дар акси ҳол ният доштанд онро пурра иваз намоянд.

Натиҷаҳои санҷиш ҳайратовар буданд: устувории таҳкурсӣ аз меъёрҳои муқарраршуда хеле баланд баромад. Сохтмончиёни солҳои 1930 сангҳои дарёии ҳамвор ва ношикастаро махсус интихоб намуда, пеш аз бетонрезӣ онҳоро шуста ва хушк мекарданд. Ин барои ҳамон давра сатҳи баланди фарҳанги муҳандисӣ ба ҳисоб мерафт ва то имрӯз ба мо хизмат мекунад.

Аввалин директори НБО «Варзоб-1» И.Д. Гриднев – муҳандисе аз зумраи мутахассисоне буд, ки аз қисми аврупоии ИҶШС барои таъмини ба истифода додан ва фаъолияти ибтидоии неругоҳ ба Тоҷикистон омада буданд. Номи ӯ бо муҳимтарин марҳила – азхудкунии агрегатҳо ва танзими низоми кори неругоҳ дар шароити кӯҳӣ алоқаманд аст. Маҳз дар давраи роҳбарии ӯ неругоҳ ба иқтидори лоиҳавӣ расида, фаъолияти мунтазам ва бефосиларо оғоз намуд. Сохтмони НБО «Варзоб-1» нахустин мактаби муҳандисӣ барои омода намудани кадрҳои гидроэнергетикаи Тоҷикистон гардид. Маҳз дар ҳамин ҷо мутахассисони маҳаллӣ таҷрибае ба даст оварданд, ки баъдан ҳангоми сохтмони НБО «Варзоб-2» ва НБО «Варзоб-3» истифода гардид.

Падидаи нодири муҳандисӣ: 90 сол бе садамаҳои ҷиддӣ

– НБО «Варзоб-1» ҳамчун иншооти муҳандисӣ дар чӣ беназир аст? Неругоҳ заминларзаҳои қувваашон то 7 баллро паси сар кардааст – ин чӣ гуна имконпазир гардид?

– Ин воқеан як падидаи нодир аст. Дар тӯли 90 соли истифода неругоҳ заминларзаҳои то дараҷаи 7 баллро паси сар кардааст ва ҳеҷ яке аз онҳо боиси садама, қатъи кори гидроагрегатҳо, кандашавии қубурҳо ё расиши кӯтоҳ нагардид. Инро натиҷаҳои таҳқиқоти бисёрсолаи сейсмологӣ тасдиқ мекунанд.

Сирри он дар ҳамоҳангии қарорҳои дурусти лоиҳавӣ ва сифати истисноии корҳои сохтмонӣ мебошад. Неругоҳ тибқи навъи дериватсионӣ бо дериватсияи обрасони бефишор сохта шудааст, ки худ аз худ ҳангоми таъсири заминларза сарбориро коҳиш медиҳад. Сарбанд дар дарёи Варзоб ва канали дериватсионӣ бо дарназардошти хусусиятҳои геологии маҳаллӣ тарҳрезӣ гардидаанд.

Ҳаёти нави неругоҳи куҳан: таҷдид муҳлати истифодаро 50 соли дигар дароз кард

– Дар даҳсолаҳои охир неругоҳ чӣ гуна тағйир ёфт? Кадом навсозиҳо муҳимтарин буданд?

– То давраи соҳибистиқлолӣ таҷҳизоти неругоҳ хеле фарсуда ва аз ҷиҳати техникӣ куҳна гардида буд. Дар натиҷа иқтидори агрегатҳо нисбат ба нишондиҳандаҳои лоиҳавӣ коҳиш ёфт.

Соли 2012 бо қувваи ширкати ҳиндустонии «BHEL» ва бо дастгирии молиявии Ҳиндустон, ки барои ин мақсад грант ба маблағи 17 миллион доллар ҷудо намуд, корҳои васеи таҷдиду навсозӣ анҷом дода шуданд.

Иқтидори ҳар яке аз ду агрегат аз 3720 кВт то 4750 кВт зиёд карда шуда, иқтидори умумии неругоҳ нисбат ба иқтидори ибтидоии 7440 кВт ба 9500 кВт расонида шуд. Навсозӣ муҳлати фаъолияти гидроузелро боз 50 соли дигар зиёд кард.

Мехоҳам ба нақши дигари неругоҳ низ махсус таъкид намоям. Имрӯз НБО «Варзоб-1» зиёда аз 60 фоизи оби Корхонаи воҳиди давлатии «Обу корези шаҳри Душанбе»-ро таъмин менамояд, инчунин ба Маркази барқу гармидиҳии 1 ва Маркази барқу гармидиҳии 2-и пойтахт об мерасонад.

Яъне, неругоҳи мо ҳам объекти энергетикӣ ва ҳамзамон унсури калидии низоми таъминоти об ба ҳисоб меравад.

Аз як неругоҳ – то силсилаи неругоҳҳо ва «Роғун»

– Таъсиси силсилаи неругоҳҳои «Варзоб» ба рушди энергетикаи кишвар дар маҷмуъ чӣ гуна таъсир расонд?

– НБО «Варзоб-1» ба таҳкурсии асосие табдил ёфт, ки тамоми гидроэнергетикаи Тоҷикистон бар он бунёд гардид. Аллакай соли 1939 лоиҳаи неругоҳи навбатӣ – НБО «Варзоб-2» таҳия карда шуд. Сохтмони он соли 1943 оғоз гардида, агрегати аввал бо иқтидори 14,4 МВт соли 1949 ба истифода дода шуд. Соли 1952 НБО «Варзоб-3» ба фаъолият оғоз карда, силсилаи неругоҳҳоро бо иқтидори умумии насбшудаи тақрибан 25 МВт пурра намуд.

Силсилаи НБО-ҳои «Варзоб» нахустин силсилаи неругоҳҳо дар собиқ Иттиҳоди Шуравӣ гардид, ки дар он идоракунии автоматии агрегатҳо ҷорӣ карда шуд – ин барои ҳамон давра як роҳи ҳалли навоварона ба ҳисоб мерафт.

НБО «Варзоб-1» ҳамчун мактаби амалии аввалин наслҳои гидроэнергетикони Тоҷикистон хизмат кард: маҳз дар ҳамин ҷо онҳо таҷрибае андӯхтанд, ки баъдан ҳангоми сохтмони НБО «Норак» истифода гардид.

Имрӯз гидроэнергетикаи Тоҷикистон ба сатҳи сифатан нави рушд расидааст: дар кишвар зиёда аз 10 неругоҳи бузург ва тақрибан 300 неругоҳи хурди барқи обӣ фаъолият доранд.

Айни замон сохтмони НБО «Роғун» дар дарёи Вахш бо иқтидори лоиҳавии 3780 МВт идома дорад, ки он ба бузургтарин неругоҳи барқи обӣ дар Осиёи Марказӣ табдил хоҳад ёфт.

Ин идомаи мустақими ҳамон мантиқ ва дидгоҳест, ки 90 сол пеш дар дараи Варзоб асос гузошта шуда буд.

«Ин осорхонаи зиндаи мост ва ҳифзи он масъулияти мост»

– Барои Шумо шахсан НБО «Варзоб-1» чӣ маъно дорад?

– Ин танҳо як иншооти истеҳсолӣ нест. Ин осорхонаи зиндаи энергетика дар фазои кушод аст.

Ин рамзи меҳнати фидокоронаи наслҳои аввалини энергетикҳои Тоҷикистон мебошад – ҳамон заминканони деҳаҳои Варзоб, ҳамон муҳандисони Москва ва Ленинград, ки ин неругоҳро дар шароити кӯҳӣ, бидуни роҳ ва таъминоти муқаррарӣ бунёд карданд. Онҳо бовар доштанд, ки кори муҳим анҷом медиҳанд. Ва онҳо ҳақ буданд.

Имрӯз ба неругоҳи мо ҳайати хурд, вале дорои сатҳи баланди тахассус хизмат мерасонад. Дар байни кормандони мо сулолаҳои меҳнатӣ низ ҳастанд – ворисони онҳое, ки ҳанӯз дар давраи шуравӣ дар НБО фаъолият мекарданд. Ин як идомаи махсуси таҷриба ва анъана мебошад.

Муҳандисони ҷавон ба ин ҷо меоянд ва руҳи таърихи кишварро, ки то имрӯз ҳифз шудааст, эҳсос мекунанд. Ин эҳсос масъулиятро бештар мегардонад.

Ба шарофати ҷасорат ва саҳми ҳазорон нафар одамон неругоҳи мо аллакай 90 сол боз хизмат мекунад. Ин беҳтарин далели он аст, ки ҳар гуна қарорҳои техникӣ танҳо дар ҳамкорӣ бо инсон метавонанд самаранок фаъолият намоянд.

Хронологияи НБО «Варзоб»

  • 1926 – Дар Душанбе (Сталинобод) аввалин неругоҳи дизелии барқӣ бо иқтидори 75–78 кВт ба истифода дода шуд.
  • 1927–1930 – Гурӯҳи гидроэнергетикҳои Москва ҳавзаи дарёи Варзобро таҳқиқ намуда, ҷойи сохтмони неругоҳи барқи обиро интихоб карданд.
  • 10-уми январи соли 1931 – Оғози сохтмони НБО «Варзоб-1», корҳои роҳсозӣ ва ташкили майдони сохтмон.
  • 31-уми декабри соли 1936 – Ба истифода додани агрегати аввал. Иқтидори умумии ду агрегат – 7440 кВт.
  • 1938 – Анҷоми пурраи сохтмони неругоҳ.
  • 1943 – Оғози сохтмони НБО «Варзоб-2» (дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ).
  • 1949 – Ба истифода додани НБО «Варзоб-2» (14,4 МВт).
  • 1952 – Ба истифода додани НБО «Варзоб-3» (3,52 МВт). Анҷоми ташаккули силсилаи неругоҳҳои Варзоб.
  • 2012 – Таҷдид ва навсозии НБО «Варзоб-1» аз тарафи ширкати «BHEL»-и Ҳиндустон амалӣ гардид, ки иқтидори он ба 9500 кВт баробар шуд.
  • 2026 – Таҷлили 90-солагии НБО «Варзоб-1». Ҳаҷми умумии истеҳсоли неруи барқи НБО «Варзоб-1» аз соли 2012 то соли 2026 848,7 миллион кВт·соатро ташкил дода, ҳамзамон зиёда аз 60 фоизи оби нӯшокии шаҳри Душанберо таъмин менамояд.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2