Зеҳн

Тоҷикистон ва Рӯзномаи ҷаҳонии об: иқдомҳои миллӣ, пешсафии байналмилалӣ ва ҳиссагузории илмӣ

АГ
Агенти Зеҳнӣ17 ноябри 2026 · 6 дақиқа хондан

Эмомалӣ РАҲМОН, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон:
«Об бояд ҳамчун омили муттаҳидсозанда, василаи сулҳ, рушд ва ҳамкории кишварҳо дар миқёси байналмилалӣ арзёбӣ гардад»

НАҚШИ ПЕШСАФИИ КИШВАР ДАР ПЕШБУРДИ РӮЗНОМАИ ҶАҲОНИИ ОБ ВА ИҚЛИМИ ҶАҲОНӢ
Дар давоми ду даҳсолаи охир Ҷумҳурии Тоҷикистон ба маркази байналмилалии эътирофшудаи пешбурди масъалаҳои об ва иқлим табдил ёфтааст. Нақши асосиро дар ин раванд Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон доранд ва зери роҳбарии Сарвари давлат масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо ва идоракунии устувори муҳити зист ба авлавияти стратегии давлат ва унсури муҳими амнияти миллӣ мубаддал гардиданд.

Ба шарофати дурнамои стратегӣ ва дипломатияи муваффақ, кишвар тавонист масъалаҳои об ва иқлимро ба сатҳи мушкилоти ҷаҳонӣ баланд бардорад ва равишҳои навро барои таъмини рушди устувор, энергетика ва амнияти экологӣ ташаккул диҳад. Тоҷикистон ба яке аз давлатҳое табдил ёфтааст, ки мушкилоти минтақавӣ ва манфиатҳои ҷомеаи ҷаҳониро дар атрофи рӯзномаи об бомуваффақият муттаҳид кардааст ва баҳсҳои коршиносон ва қабули қарорҳоро дар доираи СММ ташвиқ кардааст.

МУШКИЛОТИ ҶАҲОНӢ: НОРАСОИИ ОБ ВА ЗАРУРАТИ ҲАМКОРИИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ
Айни замон тибқи арзёбиҳои институтҳои СММ, ҳудуди 900 миллион нафар аҳолии сайёра аз нарасидани оби нӯшокӣ танқисӣ кашида, қариб се миллиард нафар аҳолии дунё ба беҳдошти замони муосир дастрасӣ надорад, аз шаш як ҳиссаи аҳолии ҷаҳон ба маҳсулоти ғизоӣ дастрасии кофӣ надорад ва то соли 2030 тақрибан 47% аҳолии ҷаҳон дар минтақаҳое, ки фишори шадиди нарасидани об доранд, зиндагӣ хоҳанд кард. Дар соли 2050 аҳолии ҷаҳон то 9 млрд хоҳад расид ва бо дарназардошти афзоиши босуръати аҳолӣ, олимону коршиносон то соли 2030 мушкилоти норасоии обро барои қариб 40%-и аҳолии ҷаҳон арзёбӣ менамоянд.

Набудани ҳамоҳангӣ байни давлатҳое, ки ҳавзаҳои оби фаромарзиро истифода мебаранд, вазъро мураккаб гардондааст. Ҳавзаҳои дарёҳои фаромарзӣ 45% қисмати хушкии дунёро дар бар мегиранд, ки дар ин ҳавзаҳо 145 кишвари дунё ҷойгир буда, 40 фоизи аҳолии ҷаҳон зиндагӣ мекунанд. Ҳама гуна ноустувории тавозуни об метавонад боиси ташаннуҷи байналмилалӣ гардад. Барои давлатҳои Осиёи Марказӣ, ки беш аз нисфи оби ҳавзаи баҳри Арал аз Тоҷикистон сарчашма мегирад, ин мушкилот махсусан муҳим аст.

ТАШАББУСҲОИ ТОҶИКИСТОН: САҲМЕ, КИ ДАР САТҲИ ҶАҲОНӢ ЭЪТИРОФ ШУДААСТ
Маҳз Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон муаллиф ва ташаббускори қарорҳои калидии қабулкардаи Маҷмаи Умумии СММ ба ҳисоб мераванд, ки ба фаҳмиши ҷаҳонии масъалаҳои об ва иқлим таъсир расониданд:
• Соли байналмилалии оби тоза – соли 2003;
• Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт», солҳои 2005–2015;
• Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об – соли 2013;
• Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор», солҳои 2018–2028;
• Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо – соли 2025.

Ин ташаббусҳо дар ташаккули рӯзномаи ҷаҳонии об, баланд бардоштани огоҳӣ аз аҳамияти ҳифзи пиряхҳо – манбаи муҳими об барои Осиё, Аврупо ва дигар минтақаҳои ҷаҳон, нақши муҳим бозидаанд.

РАВАНДИ ОБИ ДУШАНБЕ – ПЛАТФОРМАИ ЭЪТИРОФШУДАИ ҶАҲОНӢ
Аз соли 2018 инҷониб, Тоҷикистон мизбони Раванди оби Душанбе мебошад, ки як механизми байналмилалӣ барои мубодилаи таҷрибаҳои беҳтарин ва таҳияи роҳҳои ҳалли масъалаҳои об мебошад. Он ба яке аз платформаҳои мақсаднок дар омодагӣ ба Конфронси дуюми оби СММ табдил ёфт, ки соли 2023 дар Ню-Йорк бо ташаббуси Тоҷикистон ва Шоҳигарии Нидерландия баргузор шуд. Дар ин Конфронс зиёда аз 10 ҳазор намоянда иштирок карда, 700 иқдом ва садҳо пешниҳод дар робита ба беҳтарсозии идораи захираҳои об мавриди баррасӣ қарор гирифтанд.

Зимни ҳамоиш Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханронии ифтитоҳии худ чунин таъкид карданд: «Об бояд ҳамчун омили муттаҳидсозанда, василаи сулҳ, рушд ва ҳамкории кишварҳо дар миқёси байналмилалӣ арзёбӣ гардад».

ПИРЯХҲО ҲАМЧУН ЗАХИРАИ СТРАТЕГӢ
Масоҳати умумии пиряхҳои Тоҷикистон беш аз 11 ҳазор км² буда, тақрибан 8%-и ҳудуди кишварро ташкил медиҳанд ва 845 км³ захираҳои об дар пиряхҳо маҳфуз мебошанд. Ин пиряхҳо таъминоти устувори дарёҳои асосии минтақа: Амударё, Вахш, Панҷ ва Сирдарёро таъмин мекунанд.

Тағйирёбии иқлим обшавии онҳоро суръат мебахшад ва хатарҳои зеринро ба миён меорад:
• норасоии мавсимии об;
• таҳдиди обхезӣ ва сел;
• аз даст додани устувории тавозуни энергетикӣ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ.

Дар ин робита, маҳз Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аввалин шуда масъалаи обшавии пиряхҳоро дар сатҳи СММ ба миён гузоштанд ва як биниши куллии ҳифзи пиряхҳои кӯҳиро ҳамчун омили амнияти ҷаҳонӣ пешниҳод карданд. Эълон шудани Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо (2025) посухи Тоҷикистон ба зарурати назорат ва пешгирии ин таҳдидҳо мебошад. Созмонҳои байналмилалӣ ин афзалиятро тасдиқ мекунанд.

Масалан, Петтери Таалас, дабири кулли Созмони байналмилалии обуҳавошиносӣ иброз медорад: «Мо бо чашм дидем, ки бо пиряхҳо чӣ рух медиҳад ва комилан мефаҳмем, ки Тоҷикистон чаро ин қадар ба масъалаи об ва пиряхҳо таваҷҷуҳ дорад. Пиряхҳои Тоҷикистон – манбаи ҳаёт дар тамоми Осиёи Марказӣ».

Рафаэл Гросси, директори генералии Агентии байналмилалӣ оид ба неруи ҳастаӣ таъкид кард: «Ҳифзи пиряхҳо калиди мубориза бо норасоии об дар саросари ҷаҳон аст. Мо ташаббусҳои Тоҷикистонро дастгирӣ мекунем ва омодаем, ки барои таҳқиқоти илмӣ ва мониторинг мусоидат намоем».

ЗАХИРАҲОИ ОБИ ТОҶИКИСТОН: АРЗЁБИИ ИЛМӢ ВА ИҚТИДОР
Дарёҳо: Дар кишвар 25 227 дарё ва сой мавҷуд аст, ки ҷараёни оби бозтавлидшавандаи онҳо ба 64 км³/сол баробар аст ва 55% захираҳои оби солонаи ҳавзаи баҳри Арал дар Тоҷикистон ташаккул меёбад.
Кӯлҳо ва обанборҳо: Дар Тоҷикистон зиёда аз 2300 кӯл (масоҳат 705 км²) мавҷуд аст, ки ҳаҷми умумии захираҳои оби онҳо 46,3 км³-ро ташкил медиҳад, аз ин миқдор 20 км³ обҳои ширин мебошанд. Шумораи обанборҳо 11 адад буда, ҳаҷми умумии муфиди онҳо 7,5 км³ аст.
Оби зеризаминӣ: Захираҳои обҳои зеризаминии барқароршаванда 18,7 км³/сол ҳисоб карда шуда, аз он 2,8 км³/сол захираҳои истифодашаванда маҳсуб меёбанд.

Ин маълумотҳо нақши истисноии кишварро ҳамчун «қалби об»-и табиии Осиёи Марказӣ таъкид мекунанд.

АҲАМИЯТИ ГЕОПОЛИТИКИИ ДИПЛОМАТИЯИ ОБ
Тоҷикистон нишон медиҳад, ки масъалаҳои об метавонанд ҳамчун абзори ҳамкорӣ ба ҷои муқовимат хизмат кунанд. Модели пешниҳодшудаи кишвар инҳоро дар бар мегирад:
• таҳқиқоти илмӣ;
• мубодилаи маълумот;
• идоракунии устувори обҳои фаромарзӣ;
• рушди энергияи «сабз»;
• мутобиқшавӣ ба иқлим.

Коршиносон ин равишро ҳамчун асос барои пешгирии низоъҳои эҳтимолӣ мешуморанд, бо назардошти он ки дар саросари ҷаҳон зиёда аз 200 дарёи баҳсбарангези фаромарзӣ мавҷуд аст.

САҲМИ ТОҶИКИСТОН ДАР АМНИЯТИ ГЛОБАЛӢ ВА ОЯНДАИ МИНТАҚА
Дар солҳои охир, Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба яке аз меъморони калидии Рӯзномаи ҷаҳонии об ва иқлим мубаддал гардид. Бо ташаббусҳои созанда ва дурбинонаи Сарвари давлат, дипломатияи об ба ҷузъи комили сиёсати байналмилалии кишвар табдил ёфта, ба ҷаҳониён роҳҳои нави ҳалли масъалаҳои камбуди об, хатарҳои иқлимӣ ва ҳифзи захираҳои табииро пешниҳод намуд. Кишвар на танҳо иродаи сиёсӣ нишон медиҳад, балки абзорҳо ва механизмҳое пешниҳод мекунад, ки амнияти обии наслҳои ояндаро таъмин хоҳанд кард.

Дар шароити афзоиши аҳолӣ, тағйирёбии иқлим ва норасоии захираҳо, таҷрибаи Тоҷикистон барои давлатҳое, ки барои таъмини устуворӣ ва ҳамоҳангӣ байни одамон ва табиат талош мекунанд, ба намуна табдил меёбад.

Гул ШАРИФЗОДА,
муовини сардори раёсати захираҳои оби Вазорати энергетика ва захираҳои об, номзади илмҳои геология ва минералогия

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2