Зеҳн
Тоҷикистон·Агенти Зеҳнӣ·12 рӯз пешНашрия

Кишоварзӣ

То солҳои 20-уми асри 20 кишоварзӣ дар қаламрави Тоҷикистони имрӯза хусусияти истеъмолӣ дошт. Маҳсулоти бозоргир (пахта, меваҳои хушк) танҳо дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистони Шимолӣ ба миқдори ночиз истеҳсол мешуданд. Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ дар ҷумҳурӣ колхозу совхозҳои калони истеҳсолӣ ба вуҷуд омаданд. Соли 1998 дар ҷумҳурӣ 255 колхоз, 230 совхоз, 8 идораи байнихоҷагӣ, 171 хоҷагии иҷоравӣ, 61 ҷамъияти саҳомӣ, 118 кооперативи кишоварзӣ, 87 ассотсиатсияи деҳқонӣ, 8243 хоҷагии деҳқонӣ вуҷуд дошт. Дар Тоҷикистон шабакаи васеи корхонаҳои давлатии кишоварзӣ — совхозҳо, фермаҳои парандапарварӣ, пойгоҳҳои чорводорӣ ва инкубатсионӣ-парандапарварӣ, хоҷагиҳои таҷрибӣ, муассисаҳои илмию тадқиқотӣ ба вуҷуд омаданд, ки дар пешрафти соҳаи кишоварзӣ нақши муҳим доштанд. Дар натиҷаи ин корҳо соли 2020 дар ҳамаи шаклҳои хоҷагидории ҷумҳурӣ ҳаҷми умумии маҳсулоти кишоварзӣ ба 33607,1 миллион сомонӣ баробар шуд, ки нисбат ба соли 2019 8,8% зиёд мебошад. Маҳсулоти соҳаҳои рустанипарварӣ ва чорводорӣ мутаносибан 8,1 ва 10,7 % афзуд. Рушди соҳаи чорводорӣ дар таъмини аҳолӣ бо гӯшт, шир ва тухм муассир буда, соли 2020 нисбат ба соли 2019 дар ҳамаи шаклҳои хоҷагидории ҷумҳурӣ саршумори чорвои калон 27181 сар (аз ҷумла, 13568 гови дӯшоӣ), 154 кутос, 168498 гӯсфанду буз, 892 асп, 4965 оила занбӯри асал ва 707317 паранда зиёд гардид. Дар ин давра истеҳсоли гӯшт 269,5 ҳазор тонна ё 105,2 % (нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта), шир 1021,0 ҳазор тонна ё 102,0 %, тухм 983,1 миллион дона ё 135,5 %, асал 4220,9 тонна ё 100,1 % ва пашм 8017,0 тонна ё 103,2%-ро ташкил намуд. Шумораи корхонаҳои парандапарварӣ дар ҷумҳурӣ ба 170 адад расид, ки аз ҷумлаи ин корхонаҳо 72 адад ба истеҳсоли гӯшт ва 98 адад ба истеҳсоли тухми паранда машғуланд. Солҳои охир соҳаи моҳипарварӣ тадриҷан рушд карда, шумораи хоҷагиҳои соҳа дар ҷумҳурӣ ба 352 адад расид. Соли 2020-ум 3571,7 тонна моҳӣ истеҳсол шуд, ки нисбат ба ҳамин давраи соли 2019 шумораи хоҷагиҳои моҳипарварӣ 52 адад ва истеҳсоли моҳӣ 29,9% афзуд. Соли 2020 дар ҷумҳурӣ истеҳсоли асал ба 4220,9 тонна нисбат ба соли 2019-ум 0,1% зиёд гардида, шумораи оилаҳои занбӯри асал дар хоҷагиҳои ҷумҳурӣ ба 235370 оила расонида шуд.

Зироаткорӣ

Намудҳои асосии кишти зироат дар Тоҷикистон: обӣ, лалмӣ, кӯҳистон. Кишти зироатҳои обӣ асосан дар минтақаҳои водӣ ва доманакӯҳҳо, кишоварзии лалмӣ дар минтақаҳои доманакӯҳ ва кӯҳистони ҷумҳурӣ, ки боришот дар он ҷо кам аст, кишоварзии кӯҳӣ — дар заминҳои обӣ ва лалмӣ, асосан дар доманаҳои нишебии контурашон паст роиҷ аст. Дар Тоҷикистон то замони шӯравӣ зироатпарварӣ асосан дастӣ иҷро мешуд. Асбобҳои асосӣ омоч ва молаи чӯбӣ буданд, нуриҳои минералӣ қариб истифода намешуданд. Пас аз Инқилоби Октябр дар Тоҷикистон хоҷагиҳои деҳқонии калон — колхозу совхозҳо ба вуҷуд омаданд, ки зироаткорӣ дар онҳо ба таври механикӣ роҳандозӣ шуд.

Нуриҳои минералӣ, заҳрҳои зидди ҳашарот ва дигар маводди кимиёӣ ба таври васеъ истифода мешуданд. Азхудкунии заминҳои бекорхобида аҳамияти бузург дошт. Кишти заминҳои обӣ босуръат рушд кард. Майдони кишт дар соли 1998 тақрибан ба 758 ҳазор гектар расид, ки 521 ҳазор гектар заминҳои обӣ буданд. Дар рушди илми кишоварзии ҷумҳурӣ И. Н. Антипов-Каратаев, П. А. Керзум, В. Ф. Петров, Н. С. Паришкура, Л. П. Белякова, А. Н. Махсумов, Д. К. Қосимов, В. Н. Литвинов, Х. Д. Ҷуманқулов, Б. С. Сангинов, Х. Д. Домуллоҷонов, И. М. Липкинд, Ю. А. Акрамов, Х. И. Рашидов, У. Р. Раҳматҷонов саҳм гузоштанд. Онҳо усулҳои илмии кишти сермаҳсулро барои шароити мухталифи табиии Тоҷикистон таҳия ва мутобиқ намуда, тавсияҳои муайянро барои афзоиши ҳосилхезии замин ва истифодаи оқилонаи он пешниҳод карданд. Дар рушди зироаткории илмӣ таъсиси муассисаҳои илмӣ-тадқиқотӣ: Пажӯҳишгоҳи миллии илмӣ-тадқиқотии зироатпарварии Тоҷикистон, Пажӯҳишгоҳи илмӣ-тадқиқотии хокшиносии Тоҷикистон, Пажӯҳишгоҳи илмии боғдорӣ, токпарварӣ ва сабзавоткории Тоҷикистон нақши бузург доранд. Зироаткории муосири илмӣ масъалаҳои зерро баррасӣ мекунад: ба вуҷуд овардани қабати киштшаванда, ба ҳадди ақал расонидани коркарди замин, киштгардон кардани он, биологикунонӣ, муҳофизати хок аз бодлес, зироаткории ландшафтӣ ва ғайра Аз ҷониби олимон дар соҳаи зироаткорӣ зиёда аз 250 навъи зироати кишоварзӣ офарида шуда, ба Комиссияи давлатии озмоиши навъи зироатҳои кишоварзӣ ва муҳофизати навъҳои Вазорати кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод гардид, ки аз онҳо зиёда аз 140 навъ ба шароити минтақа мутобиқ мебошад. Аз ҷониби олимон зиёда аз 60 технологияи самаранок ва инноватсионии кишти зироатҳои кишоварзӣ тарҳрезӣ ва татбиқ гардид, аз ҷумла: технологияи кишти ғалладонагиҳои ватанӣ бо коркарди сифрии хок, кишти пуштагии зироатҳо, усулҳои интегратсияи ҳифзи зироатҳои кишоварзӣ аз касалию ҳашароти зараррасон, кишти такрории тухмиҳои элитию репродуксионии зироатҳои кишоварзӣ ва ғайра. Татбиқи дастовардҳои илмӣ беҳтар гардид. Соли 2020 навъҳои ватании пахта дар масоҳати 123 ҳазор гектар ва навъҳои зироати ғалладонагӣ дар 173 ҳазор гектар кишт шуданд, ки мутаносибан 66,5 ва 45%-и майдони кишти ин зироатҳоро дар ҷумҳурӣ ташкил менамоянд. Кишти навъҳои зироати лӯбиёӣ дар масоҳати 12,2 ҳазор гектар ё 75% (бо дар назар доштани кишти такрории мош), хӯроки чорво дар масоҳати 70 ҳазор гектар ё 80% (бо назардошти кишти такрории ҷуворӣ), рустаниҳои равғандиҳанда дар масоҳати 18,2 ҳазор гектар ё 66% амалӣ гардидааст. Коллексияи захираи тухмии навъу намунаҳои зироатҳои маҳаллӣ ва ҳамавлоди ёбоии онҳо дар бонки марказии Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон ба 12 ҳазор расонида шуд.

А. Эргашев, Ш. Солиев.

Пахтакорӣ

Тоҷикистон манбаи пайдоиши рустаниҳои зироатии Осиёи Марказӣ ҳисоб мешавад, ки яке аз навъҳои пахта – ғӯза (Coc. Herbaceum L.) кишт карда мешавад. Пахтакорӣ дар Тоҷикистон соҳаи асосии кишоварзӣ буда, баланд бардоштани ҳосилнокӣ ва беҳтар намудани сифати он вазифаи аввалиндараҷа мебошад. Дар замони Ҳокимияти Шӯравӣ ба рушди пахтакорӣ таваҷҷуҳи хос дода мешуд, зеро дар ибтидо заминҳои муносиб барои кишти пахта кам буданд, бо мақсади таъмини пахта, саноати нассоҷии Тоҷикистон барои истеҳсоли нахи пахта, хусусан навъҳои маҳиннах, махсус гардонида шуд.

Дар робита ба ин, барномаи бузурги сохтмони каналҳо дар водии Вахш, сохтмони қисми тоҷикистонии каналҳои калони Фарғона ва Ҳисор, азхудкунии заминҳо тавассути обтаъминкунии техникӣ дар қисми Тоҷикистони Дашти ташналаб, азхудкунии замин дар водиҳои Ёвон, Бешкент, Ашти Калон ва ғайра амалӣ карда шуданд. Дар натиҷа, майдони кишти пахта солҳои 1986–1990 назар ба соли 1913 аз 27,0 ҳазор гектар ба 313,9 ҳазор гектар расид, ки тақрибан 12 баробар зиёд аст.

Ташкили хоҷагиҳои деҳқонии калон ва хоҷагиҳои давлатӣ (колхозу совхозҳо), бо технологияи муосир муҷаҳҳаз кардани онҳо, таъминот бо нуриҳои минералӣ ва хизматрасонии хуби агротехникӣ боиси рушди пахтакорӣ гардид. Соли 1984 дар хоҷагиҳо 4422 мошини пахтачинӣ кор мекард, ба ҳар гектар кишти пахта 250 килограмм нуриҳои азотӣ, 140–150 килограмм нуриҳои фосфорӣ ва 50–60 килограмм нуриҳои калийдор пошида шуд. Дар ҷумҳурӣ 20 озмоишгоҳи минтақавии агрокимёӣ ва 50 озмоишгоҳи биологӣ фаъолият мекунад.

Қабл аз инқилоб дар Тоҷикистон пахтаи маҳиннах (Gossypium barbadense L.) кишт карда намешуд. Кишти он солҳои 1928–1929 ҷорӣ карда шуда буд, ки ҳосили хеле паст медод (соли 1932 – 1,9 сентнер аз ҳар гектар). Дар натиҷаи корҳои бомуваффақияти селексионии академики Академияи илмҳои Тоҷикистон В. П. Красичков имкони тавлиди пахтаи навъи 23 ба вуҷуд омад, ки бо пешпазӣ, муқовимат бар зидди гоммоз фарқ мекард ва ин имкон дод, ки афзоиши ҳосили ин зироат дар соли 1940 ба 13,9 сентнер аз ҳар гектар расонида шавад. Баъди кишти ин навъи пахта он ба касалии вилти (як навъ касалии бактерияноки ниҳоли пахта) Фузариум (Fusarium vasinfectum) мубтало шуд ва дар натиҷа пас аз дурагакунӣ пахтаи навъи маҳиннахи 504-В ба вуҷуд оварда шуд, ки ба касалии вилти Фузариум тобовар буд. Навъи мазкур бо сифати хеле хуби нахи навъи I фарқ мекард. Пас аз он кишти навъи 5904-И бо вазни қиёсӣ, ки бо навдадавонӣ, зудрасӣ ва муқовиматпазирӣ бар зидди вилти Фузариум фарқ мекард ва дар сифат аз дигар навъҳо камӣ надошт, ба роҳ монда шуд.

Дар натиҷаи корҳои селексионии академикҳо В. П. Красичков ва Б. С. Сангинов навъҳои 5545-В, 6465-В, 6249-В ба вуҷуд омаданд, ки ҷорӣ кардани онҳо имкон фароҳам овард, то ҳосили навъҳои пахтаи маҳиннах ба сатҳи пахтаи миёнанах расонида шавад. Соли 1974 аз майдони кишти 79,5 ҳазор гектар 34,8 сентнер аз ҳар гектар ҳосил бардошта шуд. Ҳоло майдонҳои асосии киштро пахтаи маҳиннахи навъҳои 9326-В ва 750-В, ки академик Б. С. Сангинов ихтироъ кардааст, ишғол мекунанд.

Кишти пахта дар Тоҷикистон мутобиқи минтақабандии амудии шароити табиӣ дар нуқтаҳои аз 300 то 1100 метр аз сатҳи баҳр қарор дорад. Навъҳои маҳиннах дар водии Вахш ва қисман дар вилояти Суғд дар баландиҳои то 400–600 метр аз сатҳи баҳр кишт карда мешаванд. Аз ин саҳҳ баландтар пахтаи миёнанах (Gos. Hirsutum) кишт мешавад. Чанде пеш, навъи асосии он навъи 108-F буд, аммо ба касалии вилти Вертисиллиум (Vertisilium dahliae Kleb) гирифтор шудани он боиси коҳиш ёфтани ҳосили кишти он дар солҳои 1961–1975 гардид. Баъдан, навъҳои ба касалии вилт тобовари Тошканд – 1,2 ва 3 ҷорӣ карда шуданд, ки ба баланд шудани ҳосил мусоидат карданд, лекин онҳо бо пастсифатии нахҳо фарқ мекарданд. Ҳоло навъҳои Қирғиз-3, инчунин навъҳои селексионии ватании «Меҳргон» (селексияи О. Маҳмудҷонов), «Гулистон» (селексияи Ш. Т. Бурнашев) кишт карда мешаванд.

Кишти пахта дар Тоҷикистон дар фосилаи 60-сантиметрӣ байни қаторҳо анҷом дода мешавад. Тухмиҳои хушсифат ва дорукардашуда кишт карда мешаванд. Ҳангоми кишт миқдори ками аммофос ё нитроаммофос пошида шуда, ягонакунӣ дастӣ анҷом дода мешавад. Пас аз ягона кардан дар як гектар 100 ҳазор ниҳол бояд боқӣ монд. Дар давраи нашъунамо 2–3 бор нурӣ дода ва 5–7 бор обёрӣ мешавад. Дар охири моҳи июл чеканкаи дастӣ ё мошинӣ анҷом дода мешавад. Қабл аз ғунучини ҳосил барги пахтазор бо хлорати магний резонида шуда, дастӣ ё бо мошинҳои пахтачинӣ ҷамъоварӣ карда мешавад. Киштгардонии заминҳои пахтаю юнуҷқа вусъат ёфта, дар минтақаҳои ҷанубӣ ҳар 4-5 сол кишти зироатҳои шабдар (Trifolium respinatum L.) ё берсим (Trifolium alexandrinum L.) тавсия дода мешавад.

Ҳашароти зараррасони маъмул: ширинча (Aphis frangulackoch), канаҳои анкабутмонанд (Tetranychus urticae koch) ва парвонаи пахта (ClorideaobsoletaF.). Дар мубориза бо онҳо аз усулҳои кимиёвӣ ва биологӣ истифода карда мешаванд. Солҳои охир, магаси сафеди пахта (Bemisiatabaci Geen) ба зироат хисороти зиёд мерасонад. Бемориҳои гоммоз (Bacterium malvacearum), пӯсидагии реша (Rizoctonia), вертисиллез, велти Фузариум ва макроспориоз (Macrosporium nigricantum Atr) бештар ба назар мерасанд. Соли 1974 ҳосили баландтарин ба даст оварда шуд - 33,2 сентнер аз ҳар гектар ва ҳосили нохолиси аз ҳама баландтарин соли 1980 - 1010 ҳазор тоннаро ташкил дод.

Пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ бо коҳиши робитаҳои иқтисодӣ бо кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, ҷанги шаҳрвандӣ, кишти пахтаи хом якбора таназзул ёфта, дар оянда парвариши пахта соҳаи асосӣ боқӣ монд.

Дар натиҷаи истифодаи технологияи муосир ва навъҳои беҳтарини тухмӣ, таҳкими заминаи моддӣ-техникӣ, механизатсияи корҳои саҳроӣ, эътимоднокии кори низоми ирригатсионию мелиоративӣ боис гардид, ки соли 2020 аз ҳар гектар ба ҳисоби миёна дар ҷумҳурӣ ба 22,1 сентнер ва дар баъзе хоҷагиҳо то 35–40 сентнер аз ҳар гектар ҳосил гирифта шуд ва бидуни васеъ кардани майдони кишти он истеҳсоли пахта ба 409 ҳазор тонна баробар гардид. Танҳо дар 4 соли охир 19 навъи асосии пахтаи ватанӣ ва хориҷӣ ба шароити минтақа мутобиқ гардонида шуд, аз ҷумла навъҳои «Фаровон-20», «Тезпур», «Зуҳал», «Флеш», «Сзинян-9», Кармен, Синюзса-39, «Меҳнат», «Дӯстӣ-1», «Инхай-6», «Сзинян-801», «Нодир», «Инхай-W1», «Фанмян-3», «Фанмян-8», «Синлуджун-66», «Карисма», «Яҳё-110», «Зебо», «2918-В», «ВД-75», «ВА-440», ки ба ҳисоби миёна ҳосилнокии онҳо 35-44 сентнер аст.

Майдони кишти пахта дар солҳои соҳибистиқлолии кишвар

СолМайдон, ҳазор гектар
1991298,8
1992285,3
1993274,8
1994281
1995268,4
1996228,2
1997218,6
1998247,2
1999247,8
2000238,6
2001257,4
2002269,2
2003284,4
2004293,6
2005288,7
2006262,9
2007254,8
2008237,1
2009168,9
2010162,4
2011204,1
2012199,3
2013190,9
2014177,6
2015159,6
2016162,5
2017174
2018185,8
2019185,6
2020185,4

Адабиёт: Хлопководство в Таджикской ССР. Душанбе, 1991; Региональный статистический сборник, Республика Таджикистан за 1991-1995 гг. Душанбе, 1996; Изв. Академии Наук Республики Таджикистан, №2 (138) Душанбе, 1998.

Ҳ. Ҷумонқулов, Ш. Солиев.

Зироатҳои ғалладона

Зироатҳои ғалладона (гандум, ҷуворӣ, биринҷ, ҷав ва ҷави русӣ) дар заминҳои лалмӣ ва обӣ кишт карда мешаванд. Майдонҳои хурдро ҷойҷуворӣ, ҷавдор, тритикале ва арзан ишғол карда, майдонҳои калон ба гандум ва ҷав тааллуқ доранд. Дар водиҳо ва доманакӯҳҳо онҳо асосан ҳамчун зироатҳои тирамоҳӣ парвариш карда мешаванд, ки аз боришот беҳтар таъмин мешаванд ва ҳосили бештар медиҳанд. Соли 1998 кишти тирамоҳии гандум 136 ҳазор гектар, ҷав 15,4 ҳазор гектарро ташкил дод, ки ҳосили миёна дар ҷумҳурӣ мутаносибан аз ҳар гектар 10,2 ва 7,8 сентнерӣ буд. Дар заминҳои обёришаванда ҳосили ғалладона нисбат ба заминҳои лалмӣ 2–3 баробар ва аз он ҳам бештар аст. Соли 1998 аз заминҳои обёришаванда ба ҳисоби миёна 17,5 сентнер аз ҳар гектар дони ҷуворӣ ва 18,1 сентнер аз ҳар гектар шолӣ рӯёнида шуд, ки ин нисбат ба солҳои пешин хеле паст аст. Боиси коҳиш ёфтани ҳосили ғалладона нисбат ба соли 1990 норасоии нуриҳои минералӣ, сӯзишворӣ ва равғанҳои молиданӣ, мошинҳо ва воситаҳои кимиёии ҳифзи рустаниҳо гардид.

Бо соҳибихтиёр гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон зарурати таъмини хоҷагии халқ бо ғаллаи истеҳсоли худӣ, масъалаи ғалладона ба масъалаи мубрам табдил ёфт. Бо талаботи солонаи хоҷагии халқ ба 1,5 миллион тонна истеҳсоли воқеии он солҳои 1993-1995 аз 20-25% зиёд набуд, танҳо соли 1996 ҳосили ғалладона ба 600 ҳазор тонна расид. Дар натиҷаи андешидани чораҳои ҳамаҷониба аз тарафи роҳбарияти кишвар ва татбиқи ислоҳоти соҳаи кишоварзӣ майдони кишти зироатҳои ғалладона ба таври назаррас рушд кард. Барномаи «Ғалладона» қабул гардид. Дар ин самт дар нақшаи ислоҳоти иқтисодии кишвар масъалаҳои мушаххас пешбинӣ шудаанд. Ба рушди назарраси парвариши ғалла ва афзоиши истеҳсоли ғалладона татбиқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи тақсими 50 ҳазор гектар замин дар байни аҳолӣ ва ташкили хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) мусоидат намуд. Дар оянда бо мақсади ба даст овардани истиқлоли ғалла дар кишвар афзоиши қатъии баъдии ҳосили ғалла пешбинӣ шудааст. Дар ноҳияҳои Темурмалик ва Данғара аз заминҳои лалмӣ то 20-25 сентнер аз ҳар гектар гандуми тирамоҳӣ ба даст меоварданд. Соли 1996 совхози «Ғалаба»-и ин минтақа аз ҳар гектар 12–14 сентнер гандум рӯёнд. Дар заминҳои обёришавандаи ноҳияи Мастчоҳ аз ҳар гектар кишти гандуми навъи «Ежбош» 50–60 сентнер ҳосил ба даст оварданд. Бригадаҳо ва хоҷагиҳои деҳқонии ноҳияҳои Исфара, Ҳисор, Ленин (ҳоло ноҳияи Рӯдакӣ) ва ғайра низ аз кишти гандум ҳосили баланд гирифтанд. Дар колхози ба номи Карл Маркси шаҳри Панҷакент, совхози «Сурхоб»-и ноҳияи Фархор ҳосили шолӣ аз ҳар гектар ба 60–70 сентнер расида буд. Бори аввал дар солҳои 80-ум то 130–140 сентнер аз ҳар гектар ду ҳосил дар колхози ба номи Раҳматови ноҳияи Кумсангир аз тарафи Мингтура Бутаев ва дар колхози «Пахтакор»-и ноҳияи Қубодиён аз тарафи дорандаи Ҷоизаи давлатии Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ Бекмурод Сафаров ба даст оварда шуд.

Дар Тоҷикистон навъҳои зерини ғалладона ноҳиябандӣ шуданд: гандум–Сете Серрос-66, Наврӯз, Шарора, Ватан; ҷав – Ченад-345, Росава; биринҷ-УЗПОС-7-13, Лочвард; ҷуворимакка-Имертинии таркибӣ, Краснодарӣ 613-АТВ, Шуҳрат, зардхӯшаи Ҳисорӣ-45, Вахшӣ-10: ҷавдор — навъи тоҷикии зимистона–50, тезпазак; тритикале–Немича-2, Қосимовӣ, С. Г. Багдасарян.

Соли 2020 ҳосилнокии ғалладонагиҳо дар ҷумҳурӣ ба ҳисоби миёна аз ҳар гектар 31,1 сентнерро ташкил дода, истеҳсоли он ба 1561 ҳазор тонна расид. Дар хоҷагиҳои пешқадам 45-50 сентнер аз ҳар гектар ҳосил мегирифтанд. Чунончи, кооперативҳои тиҷоратии истеҳсолии «Чорқӯҳ»-и шаҳри Исфара, «Муҳсинҷон», «Раҳмонҷон»-и ноҳияи Данғара, «Латиф Муродов»-и шаҳри Ҳисор ва хоҷагии деҳқонии «Нуробод»-и ноҳияи Спитамен барои истеҳсоли тухмиҳои хушсифату репродуксияҳои баланди зироатҳои кишоварзӣ фаъолияти худро хуб ба роҳ монданд. Фаъолияти аксар хоҷагиҳои тухмипарварӣ нисбат ба солҳои қаблӣ чашмрас бошад ҳам, ин танҳо 40-50% талаботи хоҷагиҳои ҷумҳуриро бо тухмиҳои хушсифат таъмин менамояд. Барои дар истеҳсолот ҷорӣ намудани навъҳои гандуми ҳосилнокиашон баланд 18 навъи гандуми мулоим, 11 дурагаи гандуми мулоим, 1 навъи гандуми сахт, 1 навъи тритикале, 2 навъи ҷав, 1 навъи нахӯд, 1 навъи наск, 3 навъи ҷуворӣ, 10 дурагаи ҷуворӣ дар истеҳсолот иҷозат дода шудаанд.

Ш. Солиев.

Тамокупарварӣ

Парвариши тамоку дар Тоҷикистон соли 1931 дар ноҳияҳои Панҷакент, Айнӣ ва Ёвон оғоз ёфт. Аз соли 1966 инчунин дар минтақаи Ғарм, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ва ноҳияи Ленин (ҳоло ноҳияи Рӯдакӣ) низ ба роҳ монда шуд. Маркази асосии истеҳсоли тамоку дар Тоҷикистон вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд) ва ноҳияи Панҷакент (тақрибан 60% ҳосили умумӣ) мебошанд. Хоҷагиҳои пешқадами ин минтақа (колхозҳои ба номи Карл Маркс, «Ленинград») аз ҳар гектар то 46 сентнер ва бригадаҳои пешқадам то 50-60 сентнер аз ҳар гектар барги тамокуи навъҳои якум ва дуввум то 70% ҳосил ба даст меоварданд. Ҳосили миёнаи барги тамоку дар вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд) ба 34-35 сентнер аз ҳар гектар расид. Навъи тамокуи Дюбеки Қирғиз 03-4-15 (2898) минтақабоб карда шуд. Соли 2007 дар 374 гектар ва соли 2008 дар майдони 136 гектар тамоку кишт карда шуд. Ҳосилнокӣ мутаносибан 13,7 ва 13,9 сентнер гектарро ташкил дод. Солҳои 2009-2010 сармояи ширкатҳои «Ҳаҷ ва К», ҷамъияти масъулияташ маҳдуди «Ба пеш» ва ҷамъияти масъулияташ маҳдуди «Сунел табак» ба рушди соҳа равона карда шуд. Вазорат барои пешбурди фаъолияти хоҷагиҳои деҳқонӣ ва сармоягузорони хориҷӣ шароити мусоидро фароҳам овард. Соли 2013 майдони кишти тамокуро ба 639 гектар ва истеҳсоли онро ба 783 тонна расонданд, ки ин нишондод нисбат ба соли 2008 мутаносибан 503 гектар ва 647 тонна зиёд мебошад. Ширкати «Тоҷик Табак Интернейшнл» барои рушди соҳа 750 ҳазор доллари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико маблағгузорӣ намуда, майдони киштро аз 60 гектар (2012) ба 200 гектар (2013) расонид. Соли 2013 олимони Институти зироаткории Академияи илмҳои кишоварзии Тоҷикистон тавсияномаи «Технологияи парвариши навъҳои нави тамоку дар Тоҷикистон»-ро ба табъ расониданд, ки дар он вобаста ба хусусиятҳои гуногуни навъҳои ноҳиябандишудаи тамоку, тарзи парвариш ва нигоҳубини онҳо, ферментатсия ва усулҳои коркарди тамоку, касалиҳо, ҳашароту зараррасонҳо ва роҳҳои мубориза бар зидди онҳо маълумоти илмӣ дода шуд.

Рустаниҳои равғандеҳ

Дар Тоҷикистон рустании асосии равғандеҳ загири равғанӣ (кудряш) мебошад, ки асосан дар заминҳои лалмии минтақаи Кӯлоб, инчунин ноҳияҳои кӯҳистон (баландии 2400 метр аз сатҳи баҳр) кишт карда мешавад. Масоҳати киштзори ин навъи рустанӣ соли 1995 нисбат ба соли 1991 бештар аз ду баробар (9,2 ҳазор гектар) зиёд шуд. Масоҳати майдонҳои кишти кунҷид, сафолин, офтобпараст, фундуқи заминӣ (арахис), лӯбиё, маъсар (рапс) кам аст. Солҳои охир тамоюли зиёдшавии майдони рустаниҳои равғандор дар манотиқи кишвар мушоҳида мешавад.

Ҳосили миёнаи тухмиҳои рустаниҳои равғандеҳ дар солҳои нооромӣ бино бар паст будани технологияи кишоварзӣ, нарасидани нуриҳои минералӣ, техника, маводди кимиёвӣ, тухмии баландсифат ва ғайра кам шуд. Солҳои 2000 ба ҳисоби миёна дар ҷумҳурӣ 4-5 сентнер аз ҳар гектар тухми загир (1991- 4,2 сентнер аз ҳар гектар), 17,5 сентнер аз ҳар гектар тухми рапси зимистона ба даст оварда шуд. Дар хоҷагиҳои пешқадами ноҳияи Данғара ҳосили загир ба 8-9 сентнер ва дар қитъаи навъҳои шӯравӣ ба ҳар гектар 10,9 сентнер расид. Навъи загири Ҳисор-474 ва Баҳмал-2 маҳаллӣ карда шуд. Вобаста ба навъ, технологияи кишоварзӣ, тухми загир дорои 38-48% равғани хушк мебошад.

Рустании қадимии анъанавии равғандеҳ дар Тоҷикистон – кунҷид дар водиҳо ва минтақаҳои наздикӯҳӣ, ҷангалҳои сербориши минтақаҳои Ҳисор ва Кӯлоб парвариш мешавад. Соли 1995 он дар 428 гектар кишт ва 0,7 сентнер аз ҳар гектар ҳосил гирифта шуд. Кунҷид дар заминҳои лалмӣ 1-1,5 сентнер аз ҳар гектар ва обёришаванда 4-5 сентнер аз ҳар гектар тухмӣ медиҳад. Навъи кунҷиди Тошканд-122 парвариш карда мешавад. Тухми кунҷид дорои равғани баландсифати 50- 60% мебошад.

Дар байни рустаниҳои равғандеҳи ба хушкӣ тобовар сафлор аст, ки дар шароити вазнини ҷангалҳои лалмии вилояти Суғд кишт карда мешавад. Тибқи маълумоти қитъаҳои навсанҷӣ дар (Панҷакент), ҳосили тухмии маъсар ба 5-6 сентнер аз ҳар гектар ва дар заминҳои лалмии водии Ҳисор ба 8-12 баробар буд. Маъсар ба шароити хушксолӣ тобовар ва дар вақти нешзанӣ ба намӣ серталаб набуда, рустании серравған аст. Донаки маъсар 30-35% (дар мағз то 50%) равғани нимхушк дорад. Равғани тухми маъсар таъми талх дошта, дар саноати локу ранг ва собунпазӣ истифода мешавад.

Лӯбиёро дар заминҳои обие парвариш кардан мумкин аст, ки дар онҳо ҷуворимакка ва лӯбиё парвариш карда шудаанд. Майдони кишти лӯбиё кам, аммо аз ҷиҳати миқдори ғизоҳои тухмӣ (сафеда, равған) ояндадор аст. Ҳосили миёнаи тухмии лӯбиё 6-7 сентнер аз ҳар гектар ва бо риояи қоидаҳои агротехникӣ 20-25 сентнер аз ҳар гектар ва баъзан 40 сентнер аз ҳар гектар мебошад. Навъҳои лӯбиёи «Надежда», «Орзу» ва «Доринас» маҳаллӣ карда шудаанд. Истифодаи заминҳои корами обёришаванда ва лалмии кишвар яке аз манбаъҳои асосии истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ маҳсуб шуда, парвариш ва истеҳсоли рустаниҳои техникӣ ва равғандеҳ аҳолии кишварро бо равғани истеъмолии ватанӣ таъмин менамояд. Соли 2017 дар ҷумҳурӣ 12,7 ҳазор тонна равғани рустанӣ истеҳсол шуд. Барои таъмини аҳолӣ бо равғани истеҳсоли ватанӣ ба роҳ мондани парвариши зироати пахта муҳим аст.

Ш. Солиев.

Парвариши анҷибар (геран)

Анҷибар соли 1931 аз Гурҷистон ба Тоҷикистон оварда шуда, кишти саноатии он аз соли 1934 оғоз ёфт. Он ҳамчун зироати яксола дар заминҳои обёришавандаи ноҳияҳои Турсунзода ва Қумсангир (ҳоло ноҳияи Ҷайҳун), ки дар он ҷо совхоз – заводҳои махсусгардонидашудаи «Эфиронос» ва «Геран» таъсис ёфта буданд, парвариш карда мешуд. Дар миқёси Иттиҳоди Шӯравӣ, Тоҷикистон аз рӯи масоҳати киштзор ва истеҳсоли равғани анҷибар яке аз ҷойҳои намоёнро ишғол мекард. То солҳои 90 майдони кишти анҷибар дар кишвар 1000 гектар буд, ки ҳосили миёнаи он 250-280 сентнер аз ҳар гектар ва баъзе хоҷагиҳои пешқадам то 400-500 сентнер аз ҳар гектар мерасониданд. Анҷибар рустании серҳосил буда, равғани эфир ҳосил мекунад.

Д. К. Қосимов, Ш. Солиев.

Сабзавоткорӣ

Ҷумҳурии Тоҷикистон шароити мусоиди хоку иқлим барои парвариши зироатҳои гармидӯст (бодиринг, қаламфур, боимҷон, харбуза, тарбуз, каду ва ғайра), ба хунукӣ тобовар (карам, сабзӣ, пиёз, сирпиёз) сабзавот ва зироатҳои полизӣ дорад. Мардуми тоҷик тӯли садсолаҳо пиёз, сабзӣ, тарбуз, харбуза, каду, сирпиёз, мурч ва дар 100–150 соли охир помидор ва картошка мекоранд. Талаботи аҳолии ҷумҳурӣ ба сабзавоти гуногун ва саноати коркарди ашёи хом аз ҳисоби маҳсулоти истеҳсоли худӣ қонеъ карда мешавад. Навъҳои гуногуни пиёз, сабзӣ, бодиринг, помидор, карам, сирпиёз, лаблабу, қаламфур, боимҷон, шалғам, шалғамча, каду, кабудиҳо ва занҷабил дар собиқ колхозу совхозҳо ва ҳоло хоҷагиҳои деҳқонии фермерӣ, инчунин қисми зиёди онҳо дар қитъаҳои наздиҳавлигии аҳолӣ парвариш карда мешаванд. Минтақаҳои асосии парвариши сабзавот қисмати водии вилояти Суғд, водиҳои Ҳисору Вахш ва ноҳияҳои дар водӣ қарордоштаи Кӯлоб мебошанд. Аксаран навъҳои селексияи Ташкилоти ғайридавлатии «Боғпарвар», селексияи миллӣ ва навъҳои ба маҳал мутобиқкардашуда парвариш карда мешаванд. Барои парвариши сабзавот дар давраи ғайримавсимӣ гармхонаҳо мавҷуданд. Гармхонаҳо аҳолии ҷумҳуриро бо сабзавоти тару тоза тақрибан дар тамоми сол таъмин мекунанд. Қисми муайяни сабзавот барои коркард ба корхонаҳои саноатӣ фиристода мешавад. Соли 2020 дар ҷумҳурӣ 2480595,0 тонна сабзавот, 756988,0 тонна полизӣ, истеҳсол шуд.

Обчакорӣ

Тоҷикистон аз қадим маркази кишти зироатҳои полизӣ буд. Дар ҷумҳурӣ навъҳои гуногуни харбузаҳои қандақ парвариш мешаванд, ки дар охири моҳи май ва аввали июн, навъҳои тухмӣ ва қаҳваранг охири июн то сентябр мепазанд. То тирамоҳ навъҳои харбузаи дерпаз, ки барои истеъмол дар давраи тирамоҳу зимистон мувофиқанд, мепазанд. Дар гузашта харбузаҳои дерпаз дар зарфҳои махсуси сурбӣ ба кишварҳои араб, Эрон, Ироқ ва ғайра фиристода мешуданд. Тарбуз дар 7-8 асри охир парвариш карда мешавад. Он аз кишварҳои Осиёи Хурд ва Африқои Шимолу Шарқӣ ворид шудааст. Навъҳои тарбузи зудпаз, миёна ва дерпазро давоми 4-5 моҳи тирамоҳу зимистон нигоҳ доштан мумкин аст. Он охири тобистон ва аввали тирамоҳ мепазад. Кадуро бештар дар тирамоҳу зимистон истеъмол мекунанд.

Картошкапарварӣ

Картошка дар Тоҷикистон зироати нисбатан нав ба ҳисоб рафта, 85 % истеҳсоли картошка ва 63% - масоҳати кишти картошка дар водии Рашт ва вилояти Суғд (Исфара, Ғончӣ, Мастчоҳи Кӯҳӣ, Шаҳристон) ба роҳ монда шудааст. Кишти картошкаро асосан дар шароити ҷумҳурии мо дар баландии 800-2800 метр аз сатҳи баҳр мегузаронанд. Талабот ба тухмӣ дар ҷумҳурӣ дар давоми сол 45- 50 ҳазор тонна ташкил мекунад. Дар Тоҷикистон картошка аввалҳои асри 20 дар Хуҷанд, Конибодом ва Истаравшан кишт карда мешуд. Баъдан кишти он дар ноҳияи Рашт ва ноҳияҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ба роҳ монда шуд. Ба Помир ва водии Рашт картошкаро афсарони марзбони рус оварданд. Маълумотҳое низ мавҷуданд, ки картошка бори аввал ба Помир аз Хитой оварда шудааст. Соли 2012 дар ҷумҳурӣ "Барномаи давлатии рушди картошкапарварӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон (2012-2016)" қабул карда шуд, ки дар назди мутахассисони соҳаи кишоварзӣ, инчунин генетикҳо, селексионерон, фитопатологҳо вазифаҳои навро барои ба вуҷуд овардани картошка гузошт.

Т. Ахмедов, Ш. Солиев.

Зироатҳои хӯроки чорво

Дар заминҳои обии ҷумҳурӣ зироатҳои асосии хӯроки чорво – юнуҷқа, ҷуворӣ ва лаблабуи қанд парвариш карда мешаванд. Барои рушди минбаъдаи чорводории ҷамъиятӣ ва фароҳам намудани заминаи хӯроки чорво вазифаҳои бузург гузошта шуда буданд. Омили асосӣ барои баланд бардоштани сатҳи интенсификатсияи истеҳсоли хӯроки чорво дар ҷумҳурӣ мебошад.

Бо мақсади истифодаи дурусти давраи нашъунамои рустаниҳо баробари зироатҳои асосӣ дар аксар хоҷагиҳо заминҳои обӣ босамар истифода мешаванд. Масалан, кишти юнуҷқа бо зироатҳои ғалладонаи хӯроки чорво ҳосил мекунад. Истифодаи зироатҳо ва навъҳои гуногуни пешпаз ҳамчун зироатҳои мобайнӣ дар давраи зимистон имкон фароҳам меорад, ки чорвои хоҷагии қишлоқ то дарави якум бо хӯроки сабз таъмин карда шавад.

Солҳои охир зиёда аз 80 ҳазор гектарро зироатҳои мобайнӣ ишғол кардаанд. Тамоми сол дар заминҳои обӣ зироатҳои мобайнии омехтаҳои лӯбиёгӣ-ғалладона, перко, шалғам ва маъсар, зироатҳои такрорӣ, хӯшадор ва омехтаи зироатҳои хӯроки чорво кишт карда мешаванд. Ҳар як тоннаи чоруми хӯроки чорво аз ҳисоби усулҳои кишоварзии истифодаи интенсивии давоми сол, ду ҳосили ғалладона ва ду-се ҳосили зироатҳои хӯроки чорво ба даст оварда мешавад. Ҳангоми боришоти зиёд, зироатҳои асосии хӯроки чорво ғалладонагиҳо, лӯбиёгӣ, эспарсет (навъи рустании лӯбиёгӣ), алафи судонӣ, офтобпараст барои силос, тарбуз барои хӯроки чорво ва дар шароити вазнини боришоти кам зироатҳои ғалладонаи хӯроки чорво ва алафи судонӣ маҳсуб мешаванд. Ҳалли масъалаи парвариши тухмии юнуҷқа дар ҷумҳурӣ имкони хеле васеъ намудани ин зироатро барои заминҳои обӣ ва лалмӣ таъмин карда, барои рушди киштгардони пахтаю юнуҷқа замина фароҳам овард. Бе ҳалли ин масъала дар минтақаи парвариши пахта мустаҳкам кардани заминаи хӯроки чорво ғайримумкин буд. Солҳои охир дар ҷумҳурӣ парвариши зироатҳо ва навъҳои нави хӯроки чорво ҷорӣ карда шуд. Ба ҳисоби миёна, зиёда аз сеяки заминҳои корам (37%) қариб нисфи заминҳои кишт дар заминҳои лалмӣ мебошанд. Олимони ин соҳа: А. Н. Махсумов, Х. Х. Каримов, Р. Шарипов, З. К. Каримов, А. Хусайнов, Г. Ғулов, Т. Нарзуллоев, Е. Н. Григоренкова, В. Х. Муратов.

З. К. Каримов, Ш. Солиев.

Боғдорӣ

Шароити хоку иқлими Тоҷикистон барои парвариши аксар меваҷот мусоид аст. Аввалин маълумоти таърихии хаттӣ аз рушди баланди мевапарварӣ дар қаламрави имрӯзаи Тоҷикистон шаҳодат медиҳад. Тоҷикистон яке аз марказҳои пайдоиши рустаниҳои маданӣ ва зодгоҳи нахустини аксар зироатҳои мевагӣ мебошад. Боғдорӣ дар қаламрави Тоҷикистони бостонӣ ба шакли парвариши инфиродӣ, дар қитъаҳои наздиҳавлигӣ ва хоҷагиҳои хурд рушд мекард. Боғҳо дар як минтақаи хурд бо маҷмӯи хурди намудҳо ва навъҳо бунёд карда мешуданд. Ба меваҳое, ки аз онҳо маҳсулоти хушк (зардолу, ангур, тут, чормағз) омода мекарданд, таваҷҷуҳи хосса зоҳир карда мешуд. Меваи хушк ғайр аз истеъмоли маҳаллӣ, ба хориҷи кишвар содирот ва ба молҳои зарурии саноатӣ иваз карда мешуд. Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ боғдорӣ дар ҷумҳурӣ ба куллӣ тағйир ёфт. Рушди нақшавӣ ва аз ҷиҳати илмӣ асосноки он имконпазир гардид. Дар майдонҳои васеъ бунёди боғҳо оғоз ёфт. Масоҳати умумии боғҳо дар соли 1994 85,1 ҳазор гектарро ташкил медод, ки аз ҷумла 60 ҳазор гектар мевадиҳанда буд. Аз рӯи нақшаи ҷойгиршавӣ самти мавҷудаи истеҳсолоти кишоварзӣ, шароити табиӣ ва иқлимии минтақаҳо, инчунин хусусиятҳои минтақаҳои маъмурию иқтисодӣ ва ноҳияҳо ба назар гирифта мешуданд. Дар натиҷаи омӯзиш ва санҷиши навъҳо дар шароити мушаххаси хок ва иқлими ҷумҳурӣ, навъҳои мутобиқгаштаи мева, ки дорои як қатор хусусияти пурарзиши иқтисодӣ ва биологӣ мебошанд, барои парвариш дар боғҳои навъи интенсивӣ мувофиқ шуданд. Дар робита ба интенсификатсияи соҳа, дар даҳсолаи охир пажӯҳишҳои филиалии Созмони ғайридавлатии «Боғпарвар» маҷмӯи навъҳои ояндадори ниҳолҳои мевадори навъи интенсивиро ба ҷумҳурӣ ворид кард, ки манбаи ғанӣ гардонидан ва таҷдиди навъҳои мавҷудаи боғҳои саноатӣ дар Тоҷикистон мебошанд.

Мувофиқи маълумоти оморӣ давоми 4 сол (аз соли 2016 то соли 2019) дар ҷумҳурӣ дар майдони 14776 гектар боғу токзори нав бунёд гардидааст, ки 84,4 %-и иҷрои нақшаи барномаро таъмин менамояд.

Аз майдони умумии боғу токзори бунёдгардида 13506 гектар 89,6 % нақшаи боғ ва 1270 гектар 52,2 % нақшаи токзор иҷро гардидааст. Рушди соҳаи боғдорӣ барои ба шуғли доимӣ фаро гирифтани аҳолии деҳот, бо ҷойи кор таъмин кардани қувваҳои коргарӣ ва баланд гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ мусоидат мекунад. Бо мақсади рушд бахшидан ба соҳаи боғу токпарварӣ дар давоми 30 соли истиқлолияти кишвар 3 маротиба Барномаи рушди соҳаи боғу токпарварӣ дар ҷумҳурӣ қабул ва мавриди амал қарор гирифт. Тибқи маълумоти оморӣ дар ҷумҳурӣ масоҳати боғу токзор ба 201652 гектар расонида шудааст, ки аз ин миқдор 143635 гектар ё 71,2%-и он мевадиҳанда аст. 109007 гектар боғ ва 34638 гектарро токзор ташкил медиҳад. Соли 2020 467802 тонна мева ва 239096 тонна ангур ба даст омад.

Ф. Урунов, С. Маҳмадаминов, Ш. Солиев.

Токпарварӣ

Тибқи ҳафриёти бостоншиносии маҳалҳои аҳолинишини қадим, тавсифи таърихнигорон, таҳқиқоти бузургтарини генетикҳо, қаламрави Тоҷикистон дар баробари Афғонистон ва Эрон яке аз марказҳои пайдоиши навъҳои ангури маҳаллӣ мебошад. Дар ин ҷо дар натиҷаи парвариши чандинасра ва селексияи халқӣ, ток аз ҷиҳати зебоӣ, андоза ва ранги буттамева, афшураи ширин, навъҳои давраҳои гуногуни пухта расидан ва истифодаи ҳамагонӣ назир надорад. Мардум то имрӯз навъҳои куҳани маҳаллӣ, эндемикӣ, ба монанди сафедҳои чиллагӣ, Дороӣ, Исписор, Бахтёрӣ, Расмӣ, Ангури сиёҳ, Ҷавзи сафед, Нимранг, Думи рӯбоҳ ва ғайраро парвариш мекунанд. Токпарварӣ аз солҳои 30 асри 20 самти васеъ ва воқеии саноатӣ гирифт. Дар тӯли сӣ сол дар вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд) ва Хатлон, инчунин дар ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ барои токзорҳо заминҳои калони обёришаванда ҷудо карда шуданд. Дар баробари ин, хоҷагиҳои калони махсусгардонидашудаи навтаъсис барои истеҳсоли ашёи хом ва содироти ангури тоза ва шароби ангурӣ ба хориҷи кишвар, коркарди аввалия ва дуввумдараҷаи ашёи хом дар водиҳои Ҳисор, Вахш, Кӯлоб, Панҷакент, Конибодом, Хуҷанд, Ӯротеппа (ҳоло Истаравшан) таъсис дода шуданд. Ба навъҳои беҳтарин мавизи Хусайнии сафед, Чанғолкара, Тоифии гулобӣ, Кишмиши сиёҳ ва сафед, навъҳои нави селексияи Зариф, Ҳисории барвақт, Анзоб, Кишмиши Хишрав, ВИР-и барвақтӣ дохил мешаванд. Бо вуҷуди мушкилоти муваққатии иқтисодӣ, солҳои охир майдони токзор дар ҳама шаклҳои хоҷагӣ аз 28,9 ҳазор гектар (1982) ба 39,2 ҳазор гектар (1993) афзуд. Танҳо солҳои 1993-1994 тақрибан 1,5 ҳазор гектар токзори нав бунёд карда шуданд. Гарчанде ки дар маҷмӯъ ҳосили ангур дар бахши давлатӣ бо сабабҳои объективӣ хеле коҳиш ёфт, аммо дар байни аҳолӣ он хеле баланд, ба ҳисоби миёна дар ҳудуди 150 сентнер аз ҳар гектар боқӣ монд. Олимони Институти илмӣ-таҳқиқотии боғпарварӣ, токпарварӣ ва сабзавоткории Тоҷикистон захираҳои бузургро барои рушди васеи токпарварӣ заминҳои лалмӣ, доманакӯҳҳо, кӯҳҳои вилояти Хатлон ва минтақаи Ҳисор муайян карда, оид ба тайёр кардани замин пеш аз кишт, зичии ниҳолҳо, ташаккули буттаҳо, нигоҳубини агротехникии токҳои ҷавон ва калон тавсияҳо доданд. Дар ноҳияҳои Мӯъминобод ва Ховалинг минтақаҳои беназири парвариши навъҳои ангури баландпояи шампан мавҷуданд. Майдони токзорҳои лалмӣ мунтазам афзуда, соли 1994 беш аз 16 ҳазор гектар ва соли 2020 майдони умумии токзор дар ҷумҳурӣ ҳамагӣ 39815 гектарро ташкил дод.

А. Д. Савченко, З. А. Имомқулов, Ш. Солиев.

Меваҳои субтропикӣ

Шароити табиии Тоҷикистон имкон медиҳад, ки меваҳои субтропикӣ, аз қабили анор, хурмои шарқӣ, анҷир, меваҳои ситрусӣ, писта, бодом ва ғайра парвариш карда шаванд. Макони асосии парвариши онҳо Хуҷанд, Конибодом, Ӯротеппа, минтақаҳои Тоҷикистони Марказӣ ва Ҷанубӣ, инчунин Дарвоз мебошад. Дар давраи шӯравӣ зироатҳои нави субтропикӣ — хурмои шарқӣ, пекан (навъи чормағз), лимӯ ва афлесун ба вуҷуд омаданд. Дар боғҳои табиӣ ва сунъӣ чормағз ва писта паҳн шуд. Муассисаҳои таҳқиқотӣ — илмии ҷумҳурӣ дар соҳаи боғдории субтропикӣ корҳои зиёдеро ба анҷом расониданд. Аз солҳои 30 ноҳияҳое, ки манбаъҳои афзоиши табиии дарахтони субтропикӣ ҳастанд, мавриди таҳқиқ қарор дода шуданд. Боғҳои комплексӣ бунёд гардиданд, навъҳои маҳаллӣ омӯхта шуда, таҳқиқот оид ба селексия ва технологияи кишоварзӣ идома дошт. Рушди саноатии меваҳои ситрусӣ аз соли 1949 оғоз ёфта, дар соли 1982 майдони меваҳои ситрусӣ дар колхозу совхозҳои ҷумҳурӣ ба 150 гектар расид, ки ҳосили умумии он беш аз 1000 тонна буд, зиёда аз 90% ниҳолҳои ситрусии дар водии Вахш ҷойгиранд. Тоҷикистон дар собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ аз рӯи ҳосили лимӯ дар ҷои аввал буд. Меваҳои субтропикӣ соҳаи муҳим ва фоидаовари рустанипарварӣ мебошанд. Дар асоси технологияи пешрафтаи кишоварзӣ ва дастовардҳои нави илм тадқиқот рушд кард. Соли 1965 дар ноҳияи Колхозобод (ҳоло ноҳияи Ҷалолиддини Балхӣ) ягона совхози махсусгардонидашудаи ситруспарварӣ ба номи Н. Каробоев бо ҳосили солонаи беш аз 600 тонна ташкил карда шуд. Боғҳои калони анор дар хоҷагиҳои водии Ҳисор ва Вахш (совхозҳои «Сумбулӣ», «Норак», боғҳои Вахш ва ғайра) ва баъдтар дар қитъаҳои Ёл ва Даштиҷум бунёд карда шуданд.

Ғ. Урунов, С. Маҳмадаминов, Ш. Солиев.

Чорводорӣ

Як самти соҳаи кишоварзии ҷумҳурӣ буда, аз чорводории ширӣ ва гӯштӣ, кутоспарварӣ, гӯсфандпарварӣ, бузпарварӣ, асппарварӣ, занбӯрпарварӣ иборат аст. Дар миқёси аксар кишварҳои ҷаҳон Тоҷикистон ҳамчун кишвар барои парвариши зоти гӯсфанди ҳисорӣ ва саршумори беназири экотипи кутосҳои Помир шинохта шудааст. Сатҳи баланди нишондиҳандаҳои миқдорӣ ва сифатии парвариши чорво аз ҳисоби тағйироти тақрибан куллии таркиби зоти чорво ва беҳтар намудани таъминоти хӯрок ба даст оварда шуд. 10 заводи зотпарварӣ, 16 хоҷагии зотпарварӣ ва зиёда аз 80 фермаи зотпарварӣ барои парвариши зотҳои гуногуни заводии чорвои калон, моли майда, инчунин аспҳо сохта шуданд. Дар охири соли 1990 дар кишвар зоти чорвои калон 95%-ро ташкил медод, аз ҷумла зоти аслӣ – 53%, говҳо – 96 % ва 71,7 %, гӯсфандон – 99,6 % ва 77,0 %, бузҳо – 85,0 % ва 74,0 %, аспҳо - 100 % ва 65,0 %. Татбиқи технологияи пешрафтаи парвариши чорвои хоҷагӣ ба афзоиши маҳсулнокии онҳо ва афзоиши истеҳсоли гӯшт ва маҳсулоти ширӣ мусоидат намуд.

Дар ҷумҳурӣ намудҳои зиёди чорво парвариш карда мешаванд. Якчанд зоти чорвои сермаҳсули ширӣ ва гӯштии аз кишварҳои дигар овардашуда ба шароити маҳал мутобиқ карда шуданд. Бо мақсади пурзӯр намудани корҳои селексионӣ ва зотпарварӣ, такмил додани сифатҳои зотӣ ва маҳсулнокӣ ва ташаккули зот 50 завод ва хоҷагии зотпарварӣ таъсис ва ба тобеияти Вазорати хоҷагии қишлоқи ҷумҳурӣ гузаронида шуданд.

Парвариши чорвои калони ширдеҳ ва гӯштӣ бузургтарин соҳаи чорводорӣ маҳсуб мешавад. Помир ва Лахш минтақаҳои анъанавии парвариши кутос мебошанд. Ҳиссаи бештари гӯшт ва шире, ки дар кишвар истеҳсол мешавад, ба ин зербахши чорводорӣ рост меояд. То таъсиси ҷумҳурӣ дар хоҷагиҳо асосан чорвои зебумонанди маҳаллӣ парвариш карда мешуд, ки бо вуҷуди ба иқлими гарми маҳаллӣ ва бемориҳои хунӣ тобовар будан, вазни зинда (180-200 килограмм) ва ҳосилнокии шир паст буд (300-500 килограмм). Тадбирҳо оид ба ташкили корхонаҳои коллективӣ ва давлатӣ, ташкили шабакаи васеи хадамоти махсусгардонидашудаи зотпарварӣ, муассисаҳои илмӣ ва тайёр кардани мутахассисон ба рушди соҳаи чорводорӣ мусоидат кард.

Аз аввали солҳои 30 ба ҷумҳурӣ овардани зоти сермаҳсули швейцарӣ, ба таври васеъ дурага кардани говҳо ва говҳои зебумонанде бо наслафзоҳои ин зот имкон фароҳам овард, ки шумораи чорвои дурага (200 ҳазор сар) ба таври назаррас афзоиш ёбад. Дар натиҷаи бунёди иншооти обёрии ирригатсионӣ, корҳои мелиоративӣ, азхудкунии заминҳои нав ва васеъ намудани майдонҳои кишти зироатҳои хӯроки чорво заминаи хӯроки чорворо таҳким бахшида, саршумори чорвои маҳсулнок хеле афзуд. Бо роҳи селексия ва зотпарварӣ — навъи сермаҳсули гови швитсии зебумонанди тоҷикӣ ба вуҷуд оварда шуд. Маҳсулнокии шири ин навъи говҳо ба 2600 килограмм мерасад ва дар баъзе хоҷагиҳо миқдори чарб ва сафеда аз 3000 килограмм мегузарад. Парвариши чунин зоти сершир, ба монанди сиёҳало, як қатор зотҳои решаи шведӣ дар минтақаҳои Шимолӣ ва Ҷанубӣ ба роҳ монда шуд. Дар хоҷагиҳои зотпарварии пешқадам ширдӯшӣ аз ҳар сар гови дӯшӣ ба ҳисоби миёна аз 3400 килограмм боло рафт ва дар колхози ба номи А. М. Соатов (1994) он 4805 килограмм буд. Зиёда аз 20 сол аст, ки дар кишвар парвариши махсуси чорвои калони гӯштӣ рушд мекунад. Дар хоҷагиҳои кӯҳӣ ва баландкӯҳ чунин зоти говҳои гӯштӣ, аз қабили гови сарсафеди қазоқӣ, қалмиқӣ, абердин-ангуси қазоқӣ, ки ба онҳо тобоварӣ, гуногунии ғизо, истифодаи хуби чарогоҳҳо, беҳтар мутобиқшавӣ ва ҳосилнокии баланди гӯшт хос аст, парвариш карда мешаванд. Аввалин бор дар амалияи ҷаҳонии чорводорӣ дурагакунии зоти қалмиқӣ бо кутосро ба роҳ монда шуд. Дурагаҳои ҳосилшуда дорои як қатор сифатҳои дигари биологӣ нисбат ба зотҳои аслии худ ҳастанд. Саршумори чорвои зотӣ дар ҷумҳурӣ аз соли 1969 то 1990 хеле афзуда, дар хоҷагиҳои деҳқонӣ мутаносибан 261,8 ва 360,5 ҳазор сарро ташкил дод. Дар ин давра саршумори говҳои зотӣ 73,8 ҳазор сар афзудааст. Дар ҷумҳурӣ чандин фабрикаи зотпарварӣ, даҳҳо фермаи зотпарварӣ ва фермаҳо барои такмил ва ташаккули чорводорӣ мавҷуд аст. Селексионерон корҳои зотпарвариро оид ба рушди зоти швитсии зебумонанди тоҷикӣ, навъи чорвои калони сиёҳу сафеди гӯштӣ ва тоҷикӣ анҷом медиҳанд. Соҳаи чорводорӣ аз ҷиҳати истеҳсоли маҳсулоти умумии кишоварзӣ дар ҷои дуввум баъди рустанипарварӣ аст. Дар ноҳияҳои кӯҳсори ҷумҳурӣ чорводорӣ манбаи асосии даромади хоҷагиҳо ва аҳолӣ мебошад. Чорводорӣ дар хоҷагиҳои кишоварзӣ, деҳқонӣ (фермерӣ), иҷоравӣ ва хоҷагиҳои аҳолӣ оид ба парвариши чорвои калони гӯштию ширӣ, гӯсфанду буз, парранда, моҳӣ, занбӯри асал, харгӯш дар заминаи мустаҳками хӯрок, беҳтар намудани зот ва парваришу нигоҳубини чорво инкишоф меёбад.

Соли 1991 дар тамоми шаклҳои хоҷагидории ҷумҳурӣ саршумори чорвои калон 1390718 сар, аз он модагов 585896 сар, аз саршумори умумӣ кутос 15076 сар, гӯсфанду буз 3354928 сар, асп 52506 сар, парранда 6586398 сар ва занбӯри асал 61570 оила буд.

Соли 2020 саршумори чорвои калон ба 2392191 сар, аз ҷумла гови дӯшоӣ 1245298 сар, кутос 27282 сар, гӯсфанду буз 5819379 сар, асп 82214 сар, парранда 9616823 ва занбӯри асал 236266 оила расонида шуд.

А. Қароқулов, Ш. Солиев.

Гӯсфандпарварӣ

Ҳамчун соҳаи муҳими чорводорӣ дар ҷои дуввум аст ва дар рушди баъдии истеҳсолоти кишоварзӣ аҳамияти калон дорад. Он имкон медиҳад, ки заминҳои хӯроки табиӣ мувофиқи фаслҳои сол ба таври оқилона истифода шаванд ва гӯшти аз ҷиҳати экологӣ тоза – равғани гӯсфанд ва чарбу, пашм ва пӯсти гӯсфанд бо хароҷоти камтарин ба даст оварда шавад. То ибтидои соли 1940 дар Тоҷикистон танҳо гӯсфандҳои дуруштпашми думдор ва фарбеҳ; дар ноҳияҳои баландкӯҳи водии Вахш, Қароқул, дар вилояти Суғд зоти ҷойдорӣ ва дар дигар минтақаҳо гӯсфандони зоти ҳисорӣ парвариш карда мешаванд. Ҷумҳурии Тоҷикистон бо гӯсфандони ҳисорӣ, ки ба гурӯҳи зотҳои думбадори фарбеҳ мансубанд, машҳур аст. Вазни зиндаи гӯсфанди ҳисориро то 200 килограмм баркашидаанд. Дар заводи зотпарварии «Ҳисор»-и ноҳияи Фархор як наслафзо парвариш карда шуд, ки вазни зиндаи он ба 192 килограмм расид. Дар ноҳияи Турсунзода мешҳо то 152 килограмм вазн мегиранд. Дар минтақаи Кӯлоби вилояти Хатлон, давоми 30 сол зоти навъи фабрикаи «Фархор» бо се нишонаи заводӣ зоти гӯсфандони Ҳисор ба вуҷуд оварда шуд. Вазни миёнаи зиндаи гӯсфандони зотӣ 135–140 килограмм, мешҳо – 80–85 килограмм, наслафзоҳо ва гӯсфандони ҷавон, ки мутаносибан дар 4,0–4,5-моҳагӣ 40–43 ва 36–39 килограмм ва дар 1,5 солагӣ 65–70 килограмм мебошанд. Корҳои баъдии илмӣ-таҳқиқотӣ дар парвариши гӯсфанди ҳисорӣ ба мустаҳкам кардани сифатҳои зотӣ ва маҳсулнокии ҳайвонот, ба вуҷуд овардани сохтори генетикии зот, ки ба пешрафти он мусоидат мекунанд, равона карда шудааст. Ташаккул ва эҷоди навъи нави Шаҳринав – Регар аз зоти ҳисорӣ дар Тоҷикистони Марказӣ таҳқиқоти хеле умедбахши имрӯза ва оянда мебошад. Минтақаҳои зотпарварӣ – водии Ҳисор ва баъзе хоҷагиҳои минтақаи Кӯлоби вилояти Хатлон. Бо ҷуфт кардани мешҳои ҳисорӣ бо наслафзоҳои зоти Сарочин ва сипас бо истифода аз мешҳои дурага (насли мешҳои ҳисорӣ ва наслафзоҳои британии Линколн), зоти гӯсфанди гӯштучарбдор ва пашмини тоҷикӣ ба вуҷуд оварда шуд. Вазни зиндаи гӯсфандони наслафзо 118–162 килограмм, мешҳо 70 - 75 килограмм ва то 124 килограмм мебошанд. Ба ҳисоби миёна аз мешҳо 2,9 килограмм ва аз наслафзоҳо 4,5–6 килограмм пашм гирифта мешаванд. Гӯсфандони ҷойдор ба гурӯҳи зотҳои дунбадори гӯштии чарбдор дохил мешаванд. Вазни зиндаи гӯсфандони зотӣ 70–90 килограмм, мешҳои калонсол 50–55 килограмм, аъло – 70 килограмм. Ба ҳисоби миёна аз мешҳо 2,0–2,5 килограмм ва аз наслафзоҳо 3,0–3,5 килограмм пашм гирифта мешаванд. Минтақаҳои зотпарварии вилояти Суғд: ноҳияҳои Ғончӣ (ҳоло Деваштич), Нов (ҳоло Спитамен) ва шаҳри Хуҷанд.

Дар Тоҷикистон парвариши навъи қароқулӣ асосан пас аз инқилоб ба роҳ монда шуд. Ҷумҳурии Тоҷикистон аз ҷиҳати парвариши гӯсфандони қароқулӣ, дар байни кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил дар ҷои чорум аст. Дар байни гӯсфандони қароқулӣ намудҳои дохилии зотӣ (барои истифодаи пӯст) ва заводӣ мавҷуданд. Аз намудҳои маҳаллии зотӣ, бо ранги сиёҳ то 75%, хокистарӣ-20% паҳн шудаанд. Вазни зиндаи наслафзоҳо 60–65 килограмм, беҳтаринҳо то 80 килограмм, мешҳои калонсол 46–50 килограмм ва беҳтаринҳо то 60 килограмм мебошанд. Аз мешҳо 2,2–2,5 килограмм, аз гӯсфандҳо – 2,8 килограмм ва беҳтаринҳо мутаносибан 3,0–4,5 килограмм пашм гирифта мешавад. Гӯсфандони қароқулӣ бо мӯинаи зебо машҳуранд. Минтақаи зотпарварӣ – ноҳияҳои ҷанубии вилояти Хатлон. Хоҷагии давлатии зотпарварии «Қубодиён»-и ноҳияи Қубодиён, хоҷагии зотпарварии «Данғара»-и ноҳияи Данғара ва хоҷагии зотпарварии ба номи Ю. Гагарини ноҳияи Шаҳритус хоҷагиҳои беҳтарин мебошанд.

Дар минтақаҳои баландкӯҳи ҷумҳурӣ дурагакунии репродуктивии гӯсфандон бо навъҳои маҳинпашм, мешҳои каммаҳсули дарвозӣ бо гӯсфандони зотҳои вюртембергӣ, қирғизӣ ва дурагаҳои онҳо бо рамаҳои зоти қафқозӣ имкон доданд, ки гурӯҳи гӯсфандони серпашми гӯштии помирӣ ба вуҷуд оварда шаванд. Вазни зиндаи мешҳо 55–58 килограмм, наслафзоҳо 85–90 килограмм ва беҳтаринҳо то 120 килограмм мебошанд. Пашми маҳин дар мешҳо 3,5–4,8 килограмм, дар кӯчқорон 7–7,5 килограмм мебошад. Пашми ин навъи гӯсфандон маҳину сафеди якранг аст. Хоҷагиҳои зотпарварии «Сағирдашт»-и Дарвоз, хоҷагиҳои зотпарварии «Кангурт» ва «Оличабулоқ»-и ноҳияи Совет, (ҳоло ноҳияи Темурмалик) «Лахш» ва «Бӯстон»-и ноҳияи Ҷирғатол, (ҳоло ноҳияи Лахш) беҳтаринанд. Ҳоло дар ҷумҳурӣ гӯсфандони зотҳои ҳисорӣ, тоҷикӣ, ҷойдорӣ, қароқулӣ, гурӯҳи маҳинпашми дарвозӣ ва бузи зоти тоҷикии серпашм парвариш ва нигоҳубин карда мешаванд.

С. И. Форсихонов, Ғ. Сафарлиев, А. Ҳусейнов, Ш. Солиев.

Асппарварӣ

Асппарварӣ соҳаи қадим ва муҳимтарини ҳаёти мардуми тоҷик аст. То ҳол асппарварӣ дар хоҷагии халқи ҷумҳурӣ аҳамияти худро гум накардааст. Якчанд аср пеш аз милод дар давлати Давон (асри 2 пеш аз милод Фарғона ва минтақаҳои шумолии Тоҷикистони имрӯза) арғамакҳо – наслҳои аспҳои «осмонӣ» парвариш ёфта, дар Хуталон (қаламрави минтақаҳои имрӯзии марказӣ ва ҷанубии ҷумҳурӣ) навъи аълои аспҳо парвариш карда мешуданд. Минбаъд аспҳои Давон ва Хуталон бо аспҳои муғулӣ, ӯзбекӣ, туркманӣ ва арабӣ ҷуфт карда шуданд. Дар давраи азнавсозии сотсиалистии хоҷагии қишлоқ дар ҷумҳурӣ заводҳои асппарварӣ, аспрез (ипподром), парваришгоҳи аспҳои зотӣ бунёд ёфта, дар колхозу совхозҳо фермаҳои асппарварӣ ташкил карда шуданд. Ибтидои соли 1995 дар ҷумҳурӣ дар тамоми категорияҳои хоҷагиҳо тақрибан 57,6 ҳазор асп, аз ҷумла аспи корӣ беш аз 8 ҳазор буд. Зотҳои нодири он дар ноҳияҳои марказию ҷанубӣ (гуруҳи зоти савори лакай ва тоҷикӣ 84%), дар вилояти Суғд (қарабоир 6%) парвариш мешаванд.

Дар хоҷагиҳои зотпарварӣ дар тӯли 55 сол бо роҳи ҷуфт кардани зотҳои лақайӣ, арабӣ ва хушзоти саворӣ гурӯҳи нави пурбаҳои аспҳои асили тоҷикӣ бо қади баланди то 158 сантиметр ва вазни зиндаи 420–450 килограмм ба вуҷуд оварда шуд. Заводҳои асппарварии Кӯктош ва ба номи Ҷомӣ, совхозҳои «Кангурт», «Данғара» ва «Эсанбой», хоҷагии иҷоравии ба номи А. Фирдавсии ноҳияи Қофарниҳон (ҳоло шаҳри Ваҳдат), хоҷагии «Чорводор»-и ноҳияи Вахш ва хоҷагии таҷрибаи Даҳанакиик ба парвариши аспҳои хушзоти дурага машғул буданд. Аспҳои корӣ ва сермаҳсул дар аксари колхозу совхозҳо парвариш карда мешаванд. Нигоҳубини аспҳо дар ҷумҳурӣ дар шакли гала буд. Аспҳои модиён ва ҷавонро дар чарогоҳҳои зимистонӣ ва тобистонӣ тамоми сол нигоҳ медоштанд. Нарёнҳо дар фасли баҳор дар чарогоҳҳо бо модиён ва дар вақтҳои дигар дар саисхонаҳо нигоҳ дошта мешаванд. Давраи ҳамли модиён 11 моҳ аст. Зоиши саросарӣ ба моҳҳои март – апрел рост меояд. Вазни зиндаи тойчаҳо ҳангоми таваллуд 40–50 килограмм, дар яксолагӣ то 170 килограмм. Тойчаҳо дар 8-моҳагӣ аз модар ҷудо карда мешаванд. Аспҳои ҷавонро аз 1,5–2 солагӣ барои кор ва саворӣ истифода мебаранд. Соли 2013 саршумори аспҳо аз 76,9 ҳазор ба 81,3 ҳазор (2019) расид. Соли 2021 82897 асп парвариш карда мешуд, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 892 сар зиёд аст. Аз аспҳо инчунин гӯшт, шир ва маҳсулоти ширии шифобахш (қимиз) ба даст меоранд. Ҳар сол ҳазорон аспсавор ба намудҳои варзиши миллии аспдавонӣ машғул мешаванд.

Н. С. Мамин, А. Г. Шамсиев, Ш. Солиев.

Парандапарварӣ

Парандапарварӣ соҳаи босамари чорводорӣ дар таъмини аҳолӣ бо ғизои сафедадор ба ҳисоб меравад. Ҳангоми парвариши паранда, хоҷагии халқи ҷумҳурӣ чунин маҳсулот, аз қабили тухм, гӯшт, ашёи хом барои саноат (пашм, пар ва ғайра), инчунин пору барои заминҳои кишт мегирад. Азбаски ҷумҳурӣ ба минтақаи ғалладонагӣ дохил намешавад, вазни қиёсии Парандапарварӣ дар хоҷагии халқ дар гузашта низ кам буд. Аҳолӣ асосан мурғҳои навъи ҷангӣ ва парандаҳои хурди каммаҳсули маҳаллии умумӣ истифодашавандаро парвариш мекард. Соли 1913 дар ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон 20,5 миллион дона тухм ё тақрибан 20 дона тухм ба ҳар сари аҳолӣ истеҳсол карда шуд. Парандапарварӣ дар ҷумҳурӣ аз солҳои 30 асри 20 бо роҳи ташкили фермаҳои хурди парандапарварии колхозию совхозӣ ба вуҷуд омадааст, аммо хоҷагиҳои наздиҳавлигӣ истеҳсолкунандаи асосии маҳсулоти соҳа ба ҳисоб мерафтанд. Соли 1940 истеҳсоли тухм дар тамоми хоҷагиҳои деҳқонӣ тақрибан 38 миллион дона ва истеҳсол ба ҳар сари аҳолӣ 25 дона буд. Ба ҳисоби миёна дар як сол аз як мокиён ҳамагӣ 11 дона тухм ҷамъ карда мешавад. Парандапарварии саноатии Тоҷикистон асосан дар минтақаи субтропикии хушк аст. Олимони Институти таҳқиқоти илмии чорводории Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо мутахассисони фабрикаҳои парандапарварии Чептура (шаҳри Ҳисор), шаҳри Душанбе ва ноҳияи Ҷаббор Расулов низоми муносибкунонии микроиқлимро дар парандахонаҳо таҳия ва дар истеҳсолот ҷорӣ карданд; тадбирҳои технологӣ ва реҷаи ғизодиҳӣ, ки барои кам ва безарар кардани таъсири манфии омилҳои иқлимӣ мусоидат мекунанд, ворид карда шуданд; дурагаҳои парандаҳо бо маҳсулнокии баланд дар иқлими гарм муайян ва офарида шуданд. Ғайр аз ин, аз ҷониби мутахассисони хоҷагиҳои парандапарварӣ барои ба низом даровардани равандҳои технологӣ, тақвияти махсусгардонӣ ва концентратсияи истеҳсолот мунтазам тадбирҳо андешида мешуданд. Дар натиҷаи амалишавии ин тадбирҳо соли 1980 истеҳсоли тухм ва гӯшти паранда дар ҳамаи намуди хоҷагиҳои ҷумҳурӣ ба 322 миллион дона ва 16,5 ҳазор тонна ва соли 1990 мутаносибан то 592 миллион дона ва 15,1 ҳазор тонна афзуд. Истеҳсоли тухм ба ҳар сари аҳолӣ дар соли 1990 112 дона ва гӯшти паранда 2,8 килограммро ташкил дод. Шумораи тамоми намудҳои паранда дар ҷумҳурӣ 7,5 миллион-ро ташкил медод. Тухмнокии мурғон дар фабрикаи парандапарварии Чептура ба 255–260 дона ва дар баъзе мурғхонаҳо то 280 дона расид. Аз рӯи паст шудани сатҳи таъмини донҳои омехтаи баландсифат ва дигар воситаҳои моддию техникӣ дар хоҷагиҳои парандапарварӣ, солҳои охир боиси кам шудани паранда ва ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти соҳа гардид. Соли 1995 шумораи тамоми намудҳои паранда 478 ҳазор, ҳаҷми умумии истеҳсоли тухм 31 миллион донаро ташкил дод. Дар ҷумҳурӣ 12 фабрикаи парандапарварӣ, 1 совхози парандапарварӣ ва 3 истгоҳи ҷӯҷахобӣ (инкубаторӣ) ва парандапарварӣ фаъолият мекард.

Соли 2021 дар минтақаҳои ҷумҳурӣ 177 адад корхонаи парандапарварӣ фаъолият мекард, ки нисбат ба соли 2020 43 адад зиёд аст. Дар соли 2020 шумораи паранда ба 9782,7 ҳазор сар расид. Истеҳсоли гӯшти паранда нисбат ба соли 2020 1,9 баробар зиёд гардида, 30,6 ҳазор тоннаро ташкил дод, ки аз он 23,9 ҳазор тонна ё 78,2 % ба хоҷагиҳои ҷамъиятӣ ва деҳқонӣ рост омада, нисбат ба моҳҳои январ-декабри соли 2019 2,4 баробар зиёд аст.

Д. К. Колинов, Ш. Солиев.


Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 332–341.

0

Ҷавобҳо (0)

Ҳанӯз шарҳе нест.