Тоҷикистон дар солҳои барқарорсозии баъдиҷангӣ ва рушди минбаъдаи хоҷагии халқ (1946–1958)
Пас аз анҷоми музаффаронаи Ҷанги Бузурги Ватанӣ, мардуми Тоҷикистон, ба мисли дигар халқҳои шӯравӣ, бо шӯру шавқи зиёд ба меҳнати осоиштаи бунёдкорона, табобати ҷароҳатҳои дар ҷанг бардошташуда, барқарорсозии хоҷагии халқ ва расидан ба уфуқҳои нави рушди иқтисодӣ ва фарҳангии ҷумҳурӣ оғоз кард.
Панҷсолаи чорум (1946–1950)
Иҷлосияи Шӯрои Олии ҷумҳурӣ моҳи августи соли 1946 нақшаи панҷсолаи барқарорсозӣ ва рушди минбаъдаи хоҷагии халқи Тоҷикистон барои солҳои 1946–1950-ро қабул намуд, ки барномаи васеи сохтмони хоҷагӣ ва маданиро муайян кард. Ба рушди минбаъдаи саноати маъдани кӯҳӣ ва сӯзишворӣ таваҷҷуҳи хоса зоҳир карда шуд. Вазифаи асосӣ дар соҳаи хоҷагии қишлоқ таъмини барқарорсозӣ ва рушди минбаъдаи пахтакорӣ, хусусан истеҳсоли пахтаи навъи маҳиннах буд.
Меҳнаткашони ҷумҳурӣ дар мубориза барои иҷрои нақшаи чоруми панҷсола фаъолона иштирок намуда, аллакай соли 1948 муваффақиятҳои назаррас ба даст оварданд. Истеҳсоли маҳсулоти саноатӣ нисбат ба супориши нақшавӣ барзиёд иҷро шуд. Иқтидори заводҳои пахтатозакунӣ нисбат ба соли 1940 2 маротиба ва фабрикаҳои бофандагӣ 3 маротиба афзуд. Корхонаҳои саноати бофандагӣ назар ба соли 1940 ба 12,5 миллион сӯм бештар маҳсулот бароварданд. Дар нақшаи чоруми панҷсола, коргоҳҳои асосии заводҳои «Металлоширпотреб»-и Душанбе, заводи рехтагарӣ-механикии Конибодом, комбинати шпати гудохташавандаи Такоб, заводи пахтатозакунии Пролетар (ҳоло Ҷаббор Расулов), заводҳои хишти ноҳияҳои Ҳисор ва Орҷоникидзеобод (ҳоло шаҳри Ваҳдат) ва корхонаҳои саноатӣ ба истифода дода шуданд.
Дар саноат ҳаракати стахановчиён ва зарбдорон хусусияти оммавӣ касб кард. Шумораи навоварони истеҳсолӣ ба 10 ҳазор нафар расид.
Дар маҷмӯъ, панҷсолаи чорум дар ҷумҳурӣ, чун дар тамоми Иттиҳоди Шӯравӣ пеш аз муҳлат иҷро карда шуд. Сатҳи истеҳсолоти саноатии Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон нисбат ба давраи пешҷангӣ якуним маротиба зиёд шуд. Истихроҷи ангишт 2 маротиба, филиззоти ранга 1,5 маротиба ва истеҳсоли нахи пахта 3,1 маротиба афзуд. Саноати абрешим хеле пеш рафт. Истеҳсоли маҳсулоти озуқаворӣ хеле зиёд шуд.
Дар асоси қарори пленуми февралии (1947) Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии (болшевикии) умумииттифоқ «Дар бораи чораҳои баланд бардоштани хоҷагии қишлоқ дар давраи баъдазҷангӣ» Тоҷикистон дар рушди пахтакорӣ, ки дар солҳои ҷанг аз ҳама бештар зарар дид, ба муваффақиятҳои назаррас ноил гардид. Ҷумҳурӣ аллакай дар соли 1947 аз рӯи ҳосилнокии пахта ба дараҷаи барои соли 1950 пешбинишуда расид, ҳосили умумии он аз сатҳи соли 1940 гузашт. Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон аз рӯи ҳосили пахта дар Иттиҳоди Шӯравӣ соҳиби ҷои якум шуд. Ҳукумат ба меҳнати колхозчиёни Тоҷикистон баҳои баланд дод. Соли 1947 ба 159 нафар пешқадамони хоҷагии қишлоқ унвони Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ дода шуд ва 4095 нафар бо ордену медалҳои Иттиҳоди Шӯравӣ мукофотонида шуданд. Феврали соли 1948 анҷумани ҷумҳуриявии пахтакорон аз номи ҳамаи колхозчиёни Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон иҷрои нақшаи рушди пахтакорӣ барои соли 1950-ро дар соли 1948 ба уҳда гирифт. Ин уҳдадорӣ бомуваффақият иҷро шуд.
Қабули Фармони Шӯрои Вазирони Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ «Дар бораи чораҳои рушди минбаъдаи пахтакорӣ дар Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон барои солҳои 1949–1952», ки моҳи марти соли 1949 қабул шудааст, барои рушди пахтакорӣ аҳамияти муҳим дошт. Деҳқонони колхозӣ ва тамоми коргарони хоҷагии қишлоқ кори бузургро оид ба мустаҳкам кардани шакли ташкилӣ-хоҷагии колхозҳо анҷом доданд. Мустаҳкам шудани колхозҳои хурд боиси афзоиши қувваҳои истеҳсолкунандаи хоҷагии қишлоқ гардид. Электрикунонии он бомуваффақият иҷро меёфт. Шумораи истгоҳҳои барқии деҳот соли 1950 нисбат ба соли 1940 бештар аз ду маротиба ва иқтидори онҳо — 3,2 маротиба афзуд.
Электрикунонӣ истеҳсолоти колхозиро ба сатҳи нави техникӣ бароварда, имконият фароҳам овард, ки як қатор равандҳои заҳматталаб механизонида шаванд. Корҳои бузурги обёрӣ дар водии Вахшу Ҳисор ва дигар ноҳияҳои ҷумҳурӣ, сохтмон ва таъмири системаҳои обёрӣ ва иншооти гидротехникӣ, ба миқдори зиёд ворид кардани трактору мошинҳо ва нуриҳои минералӣ рушди минбаъдаи соҳаи кишоварзии ҷумҳуриро таъмин намуданд.
Ҷамъоварии ҳосили пахта 3,3 маротиба, аз ҷумла навъҳои маҳиннах – 5 маротиба афзоиш ёфт. Ҳосили ғалладонагиҳо соли 1950 нисбат ба соли 1940 3% ва ҳосили умумии онҳо 34% зиёд шуданд.
Рушди истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ, мустаҳкам кардани иқтисодиёти колхозҳо омили баланд шудани сатҳи некуаҳволии меҳнаткашони деҳот гардид. Колхозҳо ва колхозчиёни ҷумҳурӣ дар соли 1950 танҳо аз ҳисоби супурдани пахта ба давлат зиёда аз 1 миллиарду 260 миллион сӯм даромади пулӣ гирифтанд. Шумораи колхозҳои миллионер ба 550 расид.
Соли 1947 низоми карточка бекор карда шуд. Солҳои 1948–1950 нархи озуқаворӣ ва молҳои саноатӣ се маротиба коҳиш ёфт, ки ин боиси афзоиши музди меҳнати воқеӣ ва қобилияти харидории аҳолӣ гардид.
Таъминоти иҷтимоии меҳнаткашон хеле беҳтар шуд. Шабакаи муассисаҳои табобатӣ ва санитарию-профилактикӣ васеъ гардид.
Дар соҳаи сохтмони маданӣ вазифаи асосӣ ҷорӣ намудани таълими умумии ҳафтсола буд. Дар соли таҳсили 1950–1951 дар ҷумҳурӣ 2769 мактаб, аз он ҷумла ибтидоӣ — 1854, ҳафтсола — 807, миёна — 108 адад мавҷуд буд.
Ифтитоҳи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (1948, ҳоло Донишгоҳи миллии Тоҷикистон) рӯйдоди бузург маҳсуб мешуд. То охири панҷсола дар ҷумҳурӣ 32 муассисаи миёнаи махсуси таълимӣ, 3 институти педагогӣ, 2 институти муаллимӣ, институтҳои тиббӣ ва хоҷагии қишлоқ фаъолият дошт. Дар хоҷагии халқ тақрибан 6,5 ҳазор нафар бо маълумоти олӣ кор мекарданд.
Панҷсолаи панҷум (1951–1955)
Моҳи сентябри соли 1952 анҷумани 8-уми Ҳизби коммунистии (болшевикии) Тоҷикистон баргузор гардид, ки вазифаҳои нави асосии рушди хоҷагии халқи Тоҷикистонро барои солҳои 1951–1955 муайян кард.
Дар муборизаи умумихалқӣ барои иҷрои нақшаи панҷсолаи панҷум, чун солҳои қаблӣ, синфи коргар нақши пешоҳангро мебозид. Ба туфайли меҳнати қаҳрамононаи он саноати ҷумҳурӣ бо суръат рушд кард. Дар панҷсолаи панҷум нисбат ба панҷсолаи чорум ҳаҷми маблағгузории асосӣ ба саноат се маротиба афзуд. Зиёда аз 40 корхона ва коргоҳҳои нави саноатӣ ба истифода дода шуданд. Иқтидори истеҳсолии корхонаҳои фаъолияткунанда аз ҳисоби васеъ кардан ва азнавсозии онҳо афзоиш ёфт. Соли 1955 ҳосилнокии меҳнат нисбат ба соли 1950 30% ва маҳсулоти умумии саноат 84% афзуд. Истеҳсоли воситаҳои истеҳсолот бо суръати баланд рушд кард. Истеҳсоли маҳсулоти мошинсозӣ ва коркарди филиззот 2,4 маротиба афзуд. Бо вуҷуди ин, соҳаҳои пешбаранда чун пештара саноати сабук ва хӯрокворӣ боқӣ монд. Вазни қиёсии онҳо дар ҳаҷми умумии истеҳсоли саноат дар ҳамон соли 1955 81 %-ро ташкил дод.
Дар панҷсолаи панҷум татбиқи усулҳои индустриалӣ дар сохтмон оғоз ёфт. Дар Душанбе заводи конструксияҳои оҳану бетонӣ ба истифода дода шуд. Дар ҷумҳурӣ якчанд заводҳои бетонӣ бо механиконии равандҳои пурраи истеҳсолӣ сохта шуданд. Маҳсулоти умумии саноати масолеҳи сохтмонӣ дар муддати панҷ сол 3,4 маротиба афзуд, ҳол он ки суръати рушди саноати сохтмонӣ ҳанӯз ҳам аз вусъати сохтмони асосӣ қафо монд. Истеҳсоли неруи барқ нисбат ба соли 1950 1,7 маротиба афзуда, соли 1955 ба 296 миллион киловатт-соат расид.
Таҳкими колхозҳои хурд идома ёфт. Ин имкон дод, ки сохтори ташкили меҳнат беҳтар, захираҳои инсонӣ ва техника самаранок истифода гардида, хоҷагии иҷтимоӣ мустаҳкам карда шавад. Дар рушди пахтакорӣ ва тамоми кишоварзии обёришаванда гузариш ба низоми нави обёрӣ аҳамияти калон дошт, дар ҳоле ки шабакаҳои доимии хурди обёрикунанда ба каналҳои обёрикунандаи муваққатӣ, ки танҳо дар давраи обёрӣ канда мешаванд, иваз карда мешаванд.
Соли 1952 тақрибан 80%-и тамоми майдонҳои пахта ба ин низом гузаронида шуданд. Барҳам додани наҳрҳои хурд ва ба гардиши кишоварзӣ дохил кардани заминҳои бекорхобида имкон дод, ки масоҳати майдонҳои кишт зиёд гардида, заминҳои обёришаванда пурра истифода бурда шаванд, дараҷаи механиконии корҳо дар соҳаи пахтакорӣ баланд гардида, бештар усулҳои пешрафтии кишоварзӣ барои парвариши пахта дар истеҳсолот ҷорӣ карда шаванд. Пахтакорони Тоҷикистон бо пахтакорони ҷумҳуриҳои Ӯзбекистону Туркманистон мусобиқа карда, ба баланд шудани ҳосилнокии минбаъда ва зиёд гардидани истеҳсоли пахта ноил гаштанд. Соли 1952 нақшаи ҷамъоварии пахта 108,6% иҷро гардида, ҳосили он ба ҳисоби миёна дар саросари ҷумҳурӣ аз ҳар гектар 27,8 сентнерро ташкил дод.
18–20 сентябри соли 1954 анҷумани 9-уми Ҳизби коммунистии Тоҷикистон баргузор гардид, ки ба зарурати рушди минбаъдаи пахтакорӣ, барҳам додани ақибмонии соҳаи чорводорӣ, баланд бардоштани ҳосили ғалла ва дигар соҳаҳо ишора намуд. Қарори Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ ва Шӯрои Вазирони Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ аз 5 июни соли 1954 «Дар бораи рушди минбаъдаи пахтакорӣ дар Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон барои солҳои 1954–1960», ки васеъ кардани майдони кишт, боло бурдани ҳосили пахта ва ҷамъоварии умумии ашёи хомро пешбинӣ намуда буд, аҳамияти калон дошт. Бо иҷрои ин амал, пахтакорон ҳолати заминҳои обиро хеле беҳтар карданд. Низоми кӯҳнаи обёрӣ таъмир ва низоми нав сохта шуда, воридоти нуриҳои минералӣ зиёд гардида, шумораи хоҷагиҳои бо техника муҷаҳҳаз бештар гардид. Ҳазорон хоҷагиҳои колхозчиён, асосан аз ноҳияҳои ғаллакори кӯҳистони ҷумҳурӣ, ба заминҳои навкорам муҳоҷир карда шуданд. Барои анҷом додани корҳои мелиоративӣ истгоҳҳои байниноҳиявии мошинӣ-экскаваторӣ таъсис дода шуданд. Бо ёрии истгоҳҳои мошинӣ-экскаваторӣ ва истгоҳҳои мошину трактор колхозу совхозҳо заминҳои нав, аз ҷумла, майдонҳои калонро дар ноҳияҳои Фархор, Москва (ҳоло Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ) ва водии Вахш аз худ карданд. Дар панҷсолаи панҷум сармоягузорӣ ба обёрӣ нисбат ба соли 1946–1950 бештар аз сеяк афзуда, 432 миллион сӯмро ташкил намуд.
Соли 1955 Тоҷикистон 400 ҳазор тонна пахта истеҳсол кард. Солҳои 1953–1955 дар соҳаи чорводории ҷумҳурӣ дигаргуниҳои муҳим ба амал омаданд. Соли 1955 ба рушди парвариши гӯсфанди маҳинпашм ва ниммаҳин оғоз бахшиданд. Дар давоми солҳои панҷсола ҳосилнокии меҳнат дар колхозҳо 33 % афзуд.
Дастовардҳои меҳнаткашони хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон моҳи ноябри соли 1954 дар Намоишгоҳи умумииттифоқии хоҷагии қишлоқ дар Маскав намоиш дода шуданд. Ҳуқуқи иштирокро дар он се ноҳия, 7 истгоҳи мошину трактор, як совхоз, даҳҳо колхоз, зиёда аз сад бригада, 2175 колхозчӣ, коргарони истгоҳҳои мошину трактор ва совхозҳо, мутахассисони хоҷагии қишлоқ, коркунони илм, ҳизбӣ ва шӯравӣ пайдо карданд.
Рушди хоҷагии халқ дар солҳои 1956–1958
Меҳнаткашони Тоҷикистон нақшаи панҷсолаи панҷумро ба итмом расонида, ба ҳалли вазифаҳои нави боз ҳам азим шурӯъ карданд. Анҷумани 10-уми Ҳизби коммунистии Тоҷикистон, ки 26–29 январи соли 1956 баргузор гардид, тадбирҳои зарурӣ барои рафти иҷрои нақшаи панҷсолаи шашуми ҷумҳурӣ барои солҳои 1956–1960 муайян намуд.
Солҳои 1956–1957 дар саноати ҷумҳурӣ 612 миллион сӯм сармоягузорӣ карда шуда, аз ҷумла 32 корхонаи саноатӣ ба истифода дода шуданд, ки яке аз калонтарини онҳо дар Осиёи Марказӣ неругоҳи барқи обии Қайроққум («Дӯстии халқҳо») мебошад. Ба кор даромадани ин истгоҳ ва бунёди обанбор дар Сирдарё бо номи Баҳри Тоҷик имкон дод, ки 350 ҳазор гектар заминҳои навкорами Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Қазоқистон обёрӣ карда шаванд.
Дар соли севуми панҷсолаи шашум дар Тоҷикистон якчанд иншооти нави саноатӣ ба истифода дода шуда, сатҳи техникии корхонаҳо боз ҳам баландтар гардид. Истеҳсоли қувваи барқ нисбат ба соли 1955 тақрибан 3 маротиба афзуда, соли 1958 ба 859,8 миллион киловатт-соат расид. Аввалин маротиба дар таърихи Тоҷикистон тавозуни фаъоли барқ ба даст оварда шуд. Истихроҷи ангишт беш аз 35% афзоиш ёфт. Дар давоми солҳои 1956–1958, истеҳсоли он ба 2215 ҳазор тонна расид. Дар давраи ба истифода додани навбати дуввуми заводи сементи Душанбе истеҳсоли семент хеле афзуд. Соли 1958 ба ҷои 24,5 ҳазор тоннаи соли 1955, 48,9 ҳазор тонна истеҳсол карда шуд. Истеҳсоли конструксия ва ҷузъҳои оҳану бетонии васлшаванда тақрибан 37 маротиба афзуда, соли 1958 ба 109 ҳазор метри мукааб расид.
Дар солҳои панҷсолаи шашум фабрикаи пойафзолбарории Ленинобод ва мебели Душанбе, заводҳои равғанкашии Конибодом ва Қӯрғонтеппа (ҳоло Бохтар) низ ба фаъолият шурӯъ намуданд. Ҳамин тариқ, дар тӯли ду соли панҷсолаи баъдиҷангӣ корхонаҳои саноати истихроҷи маъдани кӯҳӣ, металлургӣ, пахтатозакунӣ, хӯрокворӣ ва дигар соҳаҳо сохта ба истифода дода шуданд. Ҳаҷми маҳсулоти тамоми саноати Тоҷикистон соли 1958 нисбат ба соли 1940 бештар аз 3,6 маротиба афзуд.
Қарори Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ ва Шӯрои Вазирони Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ «Дар бораи чораҳои минбаъд баланд бардоштани ҳавасмандии моддӣ барои истеҳсол ва захираи пахтаи хом» аз 11 августи соли 1956 қабул гардида, ба рушди пахтакорӣ ва ба пешсафон баробар кардани колхозҳои пахтакори ақибмонда мусоидат намуд. Нархҳои захираи пахтаи хом вобаста ба навъҳо баланд бардошта шуда, музди натуралӣ барои кори иҷрокардаи истгоҳҳои мошину трактор барои колхозҳо кам карда шуд ва барои колхозҳои ба ноҳияҳои обёришаванда кӯчонидашуда, алахусус дар Дашти ташналаб имтиёзҳо муқаррар карда шуданд.
Барои азхудкунии заминҳои нав дар дашти Дилварзин барои кишти пахта корҳои бузурге анҷом шуданд. Дар ин ҷо 47 километр марҳилаи якуми канал сохта шуд, ки он якчанд ҳазор гектар заминҳои навкорамро обшор мекард. Ба ин ҷо колхозчиёни ноҳияи Кӯҳистони Мастчоҳ муҳоҷир карда шуданд. Давлат барои ташкили хоҷагӣ маблағҳои зарурӣ ҷудо намуд.
Аллакай соли 1956, колхозчиёни муҳоҷир аввалин ҳосили пахтаи Дашти Дилварзинро ба даст оварданд.
Соли 1956 пахтакорони тоҷик аз ҳар гектар ба ҳисоби миёна 25,2 сентнерӣ ҳосил ҷамъоварӣ намуда, ба давлат 415,4 ҳазор тонна пахта супориданд. Бо қарори Президиуми Шӯрои Олии Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ аз 23 декабри соли 1956 Ҷумҳурии Тоҷикистон барои муваффақиятҳо дар рушди соҳаи пахтакорӣ бо ордени Ленин мукофотонида шуд. 49 нафар пешқадамони хоҷагии қишлоқи ҷумҳурӣ бо унвони олии Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ ва тақрибан 2 ҳазор нафар бо ордену медалҳои Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ мукофотонида шуданд.
Дар панҷсолаи шашум корҳо дар сохтмонҳои обёришавандаи Тоҷикистон оғоз ёфт. Дар шимоли ҷумҳурӣ навбати якуми пойгоҳҳои обкашии Хоҷабоқирғон, Сомғор ва Дилварзин ба фаъолият шурӯъ намуда, якчанд ҳазор гектар заминҳои истифоданашуда азхуд карда шуданд. Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ ва Шӯрои Вазирони Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ 14 июни соли 1958 «Дар бораи минбаъд вусъат додан ва тезонидани корҳо дар соҳаи обёрӣ ва азхуд кардани Дашти ташналаби Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон, Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Қазоқистон ва Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон» қарор қабул намуд. Дар қарор ба Тоҷикистон диққати калон дода шуд. Аз ҷумла, то соли 1966 зиёдшавии майдони заминҳои обии даштҳои Дилварзин ва Сомғор, ноҳияҳои Ӯротеппа ва Шаҳристон то ба 50 ҳазор гектар дар назар дошта шуда буд. Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ ва Шӯрои Вазирони Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ инчунин таклифи Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистӣ ва ҳукумати Ӯзбекистонро дар бораи аз Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон ба Ҷумҳурии Тоҷикистон додани 50 ҳазор гектар замини Дашти ташналаб, ки бо вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд) ҳамшафат аст, маъқул донистанд.
Мустаҳкам кардани заминаи ташкилӣ-иқтисодии колхозҳо ва болоравии иқтисодиёти онҳо имкон дод, ки дар муддати кӯтоҳ қарори февралии (1958) Пленуми Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ «Дар бораи рушди минбаъдаи сохти колхозӣ ва аз нав ташкил намудани истгоҳҳои мошину трактор» иҷро шавад. Истгоҳҳои мошину трактор ба қароргоҳҳои таъмирӣ-техникӣ табдил дода шуданд. Тамоми техника ба тавозуни колхозҳо гузаронида шуд. Механизаторон барои кор ба колхозҳо гузаштанд. Ҷалб намудани заминҳо, техникаҳо ва механизаторон ба колхозҳо барои тақвияти минбаъдаи иқтисодиёт ва тезондани тараққиёти истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ имкониятҳои васеъ фароҳам овард. Базаи моддӣ-техникии колхозҳо ба таври назаррас васеъ гардид. Соли 1958 дар хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон зиёда аз 9 ҳазор трактор мавҷуд буд.
Пахтакорони тоҷик соли 1958 421,2 ҳазор тонна ашёи хом истеҳсол карданд. Маҳсулоти умумии соҳаи чорводорӣ нисбат ба соли 1953 беш аз 1,6 маротиба афзуд.
Рушди иқтисодиёти сотсиалистӣ ба баланд шудани дараҷаи некӯаҳволии моддии меҳнаткашон мусоидат менамуд. Соли 1956 рӯзи кории коргарон ва хизматчиён дар рӯзҳои пеш аз истироҳат ва пеш аз ид 2 соат кам ва барои наврасон рӯзи кории 6-соата муқаррар карда шуд. Шурӯъ аз соли 1957 коргарон ва хизматчиёни маъдани кӯҳӣ ва як қатор соҳаҳои саноати вазнин ба рӯзи кории 7 ва 6-соата гузаронида шуданд. Аз январи соли 1957 музди меҳнати коргарон ва хизматчиёни каммузд зиёд карда шуд. Ғайр аз ин, ҳадди ақалли музди меҳнати бидуни андоз баланд бардошта шуд.
Бо афзоиши иқтисодиёти колхозҳо некӯаҳволии моддии колхозчиён низ баланд гардид. Ба ин инчунин поин овардани меъёрҳои таҳвили ҳатмии маҳсулоти чорводорӣ ба давлат ва баъдан пурра бекор кардани таҳвили ҳатмии ҳамаи навъҳои маҳсулоти хоҷагии қишлоқ аз ҷониби хоҷагиҳои колхозчиён мусоидат кард.
Бо қатъи барориши вомбаргҳои давлатии бо роҳи обуна тақсимшуда, бекор кардани пардохти ҳаққи таҳсил дар синфҳои болоии мактабҳои миёна, муассисаҳои таҳсилоти миёнаи махсус ва олӣ меҳнаткашон манфиатҳои калони моддиро ба даст оварданд. Таъминоти нафақаи пиронсолӣ ва маъюбӣ хеле беҳтар гардид.
Дар Тоҷикистон сохтмони васеи манзил ба роҳ монда шуда, шаҳрҳо, шаҳракҳои коргарнишин ва марказҳои деҳоти ноҳияҳо обод гардиданд. Дар давоми солҳои 1951–1958 дар ҷумҳурӣ аз ҷониби корхона ва ташкилотҳои давлатӣ ва кооперативӣ, колхозҳо ва аҳолӣ дар майдони 4,775 ҳазор метри мураббаъ манзили истиқоматӣ сохта шуд. Ҳазорон оилаҳо соҳиби хонаҳои истиқоматии обод гардиданд. Соли 1955 дар Душанбе хати ҳаракати мусофирбарии троллейбус кушода шуд. Ҳаҷми маблағҳои буҷетӣ барои чорабиниҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ дар ҷумҳурӣ аз 642 миллион сӯми соли 1953 ба 1,044 миллион сӯм дар соли 1958 расид.
Маориф, илм ва фарҳанг
Дар соҳаи маорифи халқ ва тандурустӣ муваффақиятҳои калон ба даст оварда шуд. Маблағҳои давлатӣ барои соҳаи маориф сол то сол меафзуд. Соли 1958 дар Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон барои эҳтиёҷоти маориф 657,8 миллион сӯм сарф гардид. Дар соли таҳсили 1956–1957 дар Тоҷикистон ду мактаб-интернат дар Ӯротеппа (ҳоло шаҳри Истаравшан) ва Шаҳринав ташкил карда шуд. Соли 1958 дар мактабҳои таҳсилоти умумии ҷумҳурӣ 20394 муаллим кор мекард, ки аз онҳо 8681 нафарашон маълумоти олӣ ва олии нопурра доштанд. Соли 1956 дар Душанбе Институти политехникӣ (ҳоло Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М. С. Осимӣ) кушода шуд. Соли хониши 1957–1958 дар 7 муассисаи олии таълимии ҷумҳурӣ 17,1 ҳазор донишҷӯ, аз ҷумла 10,6 ҳазор ҷавонписарон ва духтарони миллатҳои маҳаллӣ таҳсил ва дар 29 техникум ва дигар муассисаҳои таҳсилоти миёнаи махсус 13,6 ҳазор донишҷӯён таҳсил мекарданд.
Дар ҷумҳурӣ соҳаи илм низ рушд намуд. Доираи корҳои илмӣ-таҳқиқотӣ васеъ гардид. Соли 1951 Академияи илмҳои Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон таъсис ёфт. Баъдан дар сохтори Академияи илмҳои Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон институтҳои астрофизика, мушкилоти об, сохтмони ба зилзила тобовар ва сейсмология, инчунин шуъбаҳои физика, энергетика ва фалсафа ташкил карда шуданд. Дар Панҷакент, ки чандин сол боз корҳои бузурги бостоншиносӣ анҷом дода мешаванд, пойгоҳи доимии бостоншиносӣ таъсис дода шуд.
Корҳои илмӣ ба ғайр аз Академия, дар собиқ Институти таърихи ҳизбии назди Кумитаи Марказии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон (соли 1951 таъсис ёфтааст), Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон, муассисаҳои омӯзгорӣ ва дигар муассисаҳои таҳсилоти олӣ анҷом дода мешуданд. Олимон ба хоҷагии халқ, мақомоти маорифи халқ ва фарҳанг кумаки зиёд расониданд.
Нависандагон ва шоирони Тоҷикистон як қатор асарҳои ба мукофоти давлатии Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ арзандаро эҷод карданд. Баҳои баланди дастовардҳои адабиёти шӯравии тоҷик ин ба Мукофоти давлатии Иттиҳоди Ҷумҳуриҳои Шӯравии Сотсиалистӣ сарфароз гардонидани устод С. Айнӣ барои китоби «Ёддоштҳо», М. Турсунзода барои силсилаи шеърҳои «Қиссаи Ҳиндустон» ва М. Миршакар барои достонҳои «Панҷи ноором» ва «Қишлоқи тиллоӣ» ба ҳисоб меравад.
Санъати шӯравии тоҷик ба рушди минбаъда ноил гардид. Шабакаи муассисаҳои маданӣ-равшаннамоӣ васеъ гардид. Соли 1954 сохтмони бинои нави Китобхонаи ҷумҳуриявии ба номи А. Фирдавсӣ дар Душанбе — бузургтарин хазинаи китоб дар ҷумҳурӣ — ба итмом расид. Нашри рӯзнома, китоб ва маҷаллаҳо афзуд. Солҳои 1955–1956 бо ташаббуси киностудияи «Тоҷикфилм» 5 филми бадеии пурраметра ба намоиш гузошта шуд.
Моҳи апрели соли 1957 Даҳаи адабиёт ва санъати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар Маскав баргузор гардид. Ин як рӯйдоди муҳим дар ҳаёти фарҳангии ҷумҳурӣ, имтиҳони ҷиддии камолот ва маҳорати касбии нависандагон, рассомон, бастакорон, арбобони санъати театрӣ ва синамогарон, намоиши дастовардҳои бадеӣ ва эҷодии халқ буд.
Дар баробари рушди фарҳанги ҷумҳурӣ зиёиёни асил ба камол расида, неруи эҷодии онҳо боз ҳам устувор гардид.
Ш. Султонов, Х. Ахмедов.
Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 290–293.
Ҷавобҳо (0)
Ҳанӯз шарҳе нест.




