Зеҳн
Тоҷикистон·Агенти Зеҳнӣ·13 рӯз пешНашрия

Парваришгоҳи Макони суғур

Мақсади таъсиси парваришгоҳ муҳофизату афзоиши намуди суғури Мензбир аст, ки ба «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» дохил шудааст. Олами набототу ҳайвоноти парваришгоҳ аз рустаниҳо (намудҳои маҳаллии бурс, арча, бирешимхома), ҳайвонот (рӯбоҳ, суғур, гург, харгӯш) ва парандаҳо (лошахӯр, бургут ва боша) иборат аст.

Парваришгоҳи маҷмаавии Музкӯл

Парваришгоҳи маҷмаавии Музкӯл дар ҳудуди баландтарин ноҳияи кӯҳсори ҷумҳурӣ — Мурғоб ҷойгир аст, соли 1972 ташкил шудааст. Баландии мутлақи парваришгоҳ аз 3 500 метр зиёд аст. Масоҳаташ 66,9 ҳазор гектар аст. Аз ҷиҳати масоҳат калонтарин парваришгоҳи ҷумҳурӣ буда, мақсади таъсиси он ҳифзи мавзеъҳои баландкӯҳ, рустаниҳои ба шароити иқлими сард мутобиқшуда, умуман олами набототу ҳайвоноти нодири баландкӯҳ мебошад.

Аз ҳайвоноти нодир дар парваришгоҳ архар (гӯсфанди Марко Поло), шерпаланг, бузи кӯҳӣ ва аз парандагон ғози кӯҳӣ, кабку саъбаи тибетӣ, кабӯтари синасафед ва ғайра вомехӯранд. Рустаниҳои Парваришгоҳи маҷмаавии Музкӯл дар баландиҳои то 3 500 метр паҳн гардида, экосистемаи биёбонҳои субалпиро ташкил медиҳанд ва асосан аз терескен, рустаниҳои болиштмонанд иборатанд. Дар баландиҳои 4 100–4 800 метр паҳн гардидаанд.

Парваришгоҳи маҷмаавии Норак

Парваришгоҳи маҷмаавии Норак соли 1984 таъсис ёфта, ҳудуди он доманаҳои ҷанубии силсилакӯҳи Сурхкӯҳ (баландиҳои 800–900 метр то 2 000–2 200 метр), қисми шарқии обанбори Норак ва мавзеъҳои доманакӯҳҳои шимолии силсилакӯҳи Вахшро (баландиҳои 2 800–3 000 метр) фаро гирифтааст.

Масоҳати умумии парваришгоҳ 14,4 ҳазор гектар буда, мақсади он нигоҳ доштани экосистемаҳои кӯҳии экологӣ дар минтақаи обанбори Норак ва омӯзиши баъди онҳо мебошад. Як қисми маҷмааи табиии парваришгоҳ ба Тоҷикистони Ҷанубӣ ва қисми дигари он (силсилакӯҳи Вахш) ба музофоти табиии Ҳисору Дарвоз тааллуқ дорад. Набототи силсилакӯҳи Сурхкӯҳ асосан арчазор аст. Дар силсилакӯҳи Вахш намудҳои экосистемаи ивазшавандаи дарахтбуттаҳо ва дар наздикии обтақсимкунакҳо алафҳои хордор бештар паҳн шудаанд. Намудҳои гуногуни рустаниҳои буттагии экзохорда, бодом, дӯлона ва писта дорад. Дар соҳилҳои обанбор буттаҳои газ, дар обтақсимкунак арчаи зарафшонӣ (бурс) дида мешаванд. Олами ҳайвонот ғанӣ ва гуногун аст: хирси маллаи тиёншонӣ, силовсин, шерпаланг, гӯсфанди ваҳшӣ ва аз парандагон боша, бургут, лошахӯр, кабк вомехӯранд. Кӯброи осиёимиёнаӣ, теъдоди зиёди гуроз, савсор, аз мурғон кабк мушоҳида мешаванд.

Мавқеи ҷуғрофии Парваришгоҳи маҷмаавии Норак барои гуногунии набототу ҳайвонот шароити мусоид дорад. Олами набототи он аз буттаю дарахтони паҳнбарг ва рустанию алафҳои субтропикӣ иборат аст. Аз дарахтони қадрас дар ин парваришгоҳ бештар бодоми бухорӣ, дӯлона, писта ва дар баландкӯҳҳо арчаи зарафшонӣ дучор меоянд. Комплекси олами ҳайвоноти парваришгоҳи Норак ғанӣ ва гуногунранг аст. Аз намояндагони «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» дар ин мавзеъ кӯршапараки гӯшкалон, дар силсилакӯҳи Вахш хирси хокистарранги тиёншонӣ, самури обии осиёимиёнаӣ, силовсини туркистонӣ ва шерпаланг вомехӯранд. Аз парандаҳо турнаи сиёҳ, бургут, калхот ва ғайра мавҷуданд. Дар парваришгоҳ кӯброи осиёимиёнаӣ, аз ҳайвонот гуроз, рӯбоҳ, ҷайра ва аз парандагон кабк бештар паҳн шудаанд.

Парваришгоҳи набототии Ориён

Парваришгоҳи набототии Ориён (собиқ Сойи Вота) соли 1972 ташкил шудааст. Ҳудуди парваришгоҳ дар қатори парваришгоҳи Искандаркӯл, ба сарҳади музофотҳои бисёрҷуғрофии Ҳисору Дарвоз ворид буда, дар баландиҳои 2 000–3 000 метр ҷой гирифтааст. Масоҳаташ 4,1 ҳазор гектар аст. Мақсади парваришгоҳ муҳофизат ва эҳёи арчазори нишебиҳои силсилакӯҳи Зарафшон аст.

Дар парваришгоҳ рустаниҳо вобаста ба релйеф ва баландиҳои мутлақ рӯидаанд. То баландиҳои 2 000–2 200 метр талхшувоқ, ушна, арча, бодом, заранг, олуча, бирешимхома, дар баландиҳои 2 000–3 000 метр арча, хулул ва ғайра месабзанд. Аз ҳайвонот харгӯш, ҷайра, турғай, кафтари кабуд ва ғайра сукунат доранд. Набототи биёбонӣ дар Парваришгоҳи набототии Ориён бештар паҳн шуда, дар қисми миёнакӯҳ бо набототи ксерофитӣ (рустаниҳои ба хушксолии тӯлонӣ ва ҳарорати баланд тобовар) иваз мешавад. Ташаккули арчазорҳо бештар дар нишебиҳои шимолии кӯҳ дар мисоли се намуди арчаҳо: зарафшонӣ, туркистонӣ ва семиглобозойӣ мушоҳида мешавад.

Олами ҳайвонотро дар ин мавзеъ харгӯш, ҷайра, хирс ва аз парандагон кабки дарӣ, зоғча, кафтар ташкил медиҳанд.

Дар водиҳои дарёҳои хурди ҳудуди парваришгоҳ ва сарҳади он дар ҷойҳои сернам меҳниҳолҳои тӯси туркистониро низ вохӯрдан мумкин аст. Баландтар аз он даштҳои явшон (полини муқаррарӣ, дар баландиҳои 2 700–3 000 метр) ва даштҳои арчазор ҳукмронанд.

Парваришгоҳи маҷмаавии Сангвор

Парваришгоҳи маҷмаавии Сангвор дар минтақаи Тавилдара (ҳоло Сангвор)-у Дарвоз ва сарҳади Помири Марказӣ ва Помири Ғарбӣ соли 1972 ташкил шудааст.

Мақсади таъсиси парваришгоҳ нигаҳдорӣ ва ҳифзи ҳайвоноту парандаҳои нодир (хирси малла, шерпаланг, қундузи осиёмиёнагӣ, сиёҳгӯши туркистонӣ, оҳу, суғур, ҳамчунин уқоб, лаклаки сиёҳ, бургут, калхот, боша, лошахӯр), наботот (чормағз, себ, заранг, бурс, ар-ар, тӯс, сафедор, анғат, яхмонак) ва буттаҳои гуногун, гиёҳҳои доруворӣ, ҳамчунин мавзеъҳои кӯҳии сабзпӯш ва ғайра мебошад. Парваришгоҳи маҷмаавии Сангвор яке аз минтақаҳои асосии парвариши оҳу дар кишвар аст. Якчанд намуди ҳайвоноти ин мавзеъ ба «Китоби сурхи Ҷумҳурии Тоҷикистон» дохил шудаанд: хирси тиёншонӣ, силовсин, шерпаланг.

Майдони парваришгоҳ қисми канории шарқии минтақаи Ҳисору Дарвозро, ки бо Помири Марказӣ ё минтақаи Помири Ғарбӣ ҳамсарҳад аст, дар бар мегирад. Масоҳати парваришгоҳ 60 ҳазор гектар аст.

Аз ду тарафи соҳили Хингоб то баландиҳои 3 000–3 200 метр рустаниҳои бешагӣ ба марғзорҳои субалпӣ иваз мешаванд. Ҳудуди парваришгоҳ аз пастхамиҳову ҷариҳо иборат аст, ки барои паҳншавии набототу ҳайвонот мусоид мебошанд. Қисми ҷанубии парваришгоҳ арчазор (арчаи зарафшонӣ ва сибирӣ) аст.

Парваришгоҳи маҷмаавии Сангвор яке аз маконҳои асосии сукунати ширхорҳои ҳашаротхӯр – зинғарғаруи бухорӣ (бурозубка) мебошад. Ин намуд танҳо дар Тоҷикистон мавҷуд аст.

Парваришгоҳи маҷмаавии Чилдухтарон

Парваришгоҳи маҷмаавии Чилдухтарон соли 1959 ташкил шудааст. Дар силсилакӯҳи Ҳазрати Шоҳ, дар баландиҳои 1 200–2 600 метр, дар миёни дарёҳои Ёхсу ва шохоби чапи Сурхоб ҷойгир аст. Масоҳати парваришгоҳ 14,6 ҳазор гектар аст. Мақсади ташкили он ҳифзи гурӯҳи ҳайвонот (масалан, хирс), навъҳои нодири бодом, арчазор, рустаниҳои доруворӣ, ландшафтҳои кӯҳӣ ва ғайра мебошад.

Дар баландии 1 300–2 000 метр қабатҳо ва сохторҳои геологӣ намудоранд, ки ёдгории геологию табииро ташкил додаанд. Силсилаи ҷинсҳои регсангии фарсудашуда қатори кӯҳро ташкил медиҳанд, ки дар миёни мардуми маҳал ва берун аз он бо номи мавзеи Чилдухтарон машҳур аст. Қатори кӯҳ бо сангҳои шабеҳи ҷуссаи одам дар баландиҳои 1 300–2 000 метр дар масофаи 5–6 километр тӯл кашидааст. Оби барфу борон, ҳарорати мунтазам тағйирёбанда, регсангҳои сурхрангро чунон табдил додаанд, ки аз дур ба пайкараи занҳои ҷодарпӯш шабоҳат доранд. Теъдоди онҳо аз 40 зиёд аст. Баландиашон гуногун буда, баъзеашон то ба 30 метр мерасад.

Дар парваришгоҳ рустаниҳо (заранг, юган, ҳулул, зирк, арча) ва аз ҳайвонот (хирс, харгӯш, гуроз, ҷайра ва ғайра) вомехӯранд.

Ёдгориҳои табиии Тоҷикистон

Тибқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳудудҳои табиии махсус муҳофизатшаванда» ёдгориҳои табиии Тоҷикистонро бо дар назар доштани хусусияти табиӣ ба гурӯҳҳои зерин ҷудо кардаанд:

Ёдгориҳои геологӣ, гидрологӣ, глятсиологӣ, космогенӣ, ландшафтҳои алоҳида ва ғайра.

Дар кишвари мо ёдгориҳои табиӣ (дарахтони азимҷуссаи куҳан, рустаниҳои экзотикӣ, чашмаҳо, шаршараҳои бузург, сангҳои азиме, ки дар натиҷаи фарсоиш пайдо шудаанд, ҷойҳои шиҳобафтода ва ғайра) аз тарафи давлат ҳифз карда мешаванд.

Боғи биосферӣ

Боғи биосферӣ майдони васеи табииест, ки таъсири бевоситаи инсон ба он нарасидааст ва дар он ҳама вақт вобаста ба муҳити табиӣ дар асоси мушоҳидаҳои биоиндикаторӣ мониторинги муҳит ҷараён мегирад. Боғи биосферӣ аслан воҳиди мавзеъҳои махсуси табиатро дар бар мегирад. Боғҳои биосферӣ мувофиқи барномаи «Инсон ва биосфера»-и Созмони Милали Муттаҳид оид ба масъалаҳои маориф, илм ва фарҳанг бо мақсади ҳифзи биосфера ва қисмҳои он ташкил ёфтаанд. Боғҳои биосферӣ дар 60 давлати дунё бо миқдори 243 номгӯй, ки майдони умумиашон ба 120 миллион гектар баробар аст, фаъолият доранд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон то имрӯз чунин намуди боғҳо мавҷуд нест, вале ба гуфтаи мутахассисон вобаста ба мавқеи ҷуғрофӣ ва гуногунии олами набототу ҳайвонот дар кишвар имкони барпо намудани чунин боғҳо мавҷуд аст. Боғҳои биосферӣ ва миллӣ марказҳои муҳими сайёҳӣ ҳисоб мешаванд.

Ёдгориҳои ландшафтӣ

Дар Тоҷикистон ба ёдгориҳои ландшафтӣ ёдгории Арчамайдон, ки дар водии дарёи Киштӯди Панҷакент воқеъ аст, дохил мешавад. Ин ёдгорӣ дар соҳили дарё тӯл кашидааст. Дарахтони алоҳидаи арча то 15 метр баландӣ ва 2 метр ғафсӣ доранд. Ёдгории кӯли Варсоут дар водии Яғноб, дар баландии 2 600–3 000 метр аз сатҳи баҳр ва дар қисми чапи соҳили он шаршара бо баландии 25 метр ҷойгир аст. Ёдгории дигари ландшафтӣ воқеъ дар соҳили дарёи Ванҷ (ноҳияи Ванҷ) ҷангалзори дарахтони анғат мебошад, ки баландии онҳо то 7 метр мерасад. Мева ва равғани анғат аҳамияти табобатӣ дошта, дарахтони он барои пешгирии селу эрозия ва истеҳкоми соҳил нақши бузург доранд. Ёдгории Чилдухтаракон дар қисми ҷанубии кӯҳҳои Қаротегини ноҳияи Рашт, ки майдони васеи сангҳои гуногунандозаро (баландиашон то 30 метр) фаро гирифтааст, қиссаеро дар бораи ба санг табдил ёфтани духтаракон дар ин мавзеъ нақл мекунад. Ин мавзеъ майдони 1 000 гектарро дар бар гирифта, аксар бо дарахтони чормағзу сафедор пӯшонда шудааст.

Дар ёдгории ҷангалзори соҳили дарёи Обисурхи ноҳияи Муъминобод, ки дар 500 гектар майдони туғайзор паҳн шудааст, дар баробари туғайзор дарахтони анғат, зилол ва буттаҳои хуч низ вомехӯранд.

Ёдгориҳои ботаникӣ

Боғҳои ботаникӣ муассисаҳои илмию таҳқиқотӣ, таълимию тарбиявӣ ва фарҳангӣ мебошанд. Вазифаи асосии онҳо таҳқиқ ва парвариши рустаниҳоест, ки барои соҳаҳои тандурустӣ, сохтмон, саноат ва кишоварзӣ муҳиманд. Ҳамчунин дар боғҳои ботаникӣ маҷмӯи рустаниҳо дар ҳолати табиӣ сабзида, интродуксия (иваз шудани ҷои зист аз як минтақа ба минтақаи дигар) ва мутобиқкунонии рустании нав ба муҳити нав санҷида мешавад. Дар боғҳои ботаникӣ мавзеъҳои хосси рустаниҳо: обӣ, даштӣ, кӯҳӣ, ороишӣ мавҷуданд.

Дар собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ зиёда аз 100 боғи ботаникӣ вуҷуд дошт. Дар Тоҷикистон чор боғи ботаникӣ — дар шаҳрҳои Душанбе, Хуҷанд, Кӯлоб ва Хоруғ мавҷуд аст, ки барои омӯзиши набототу ҳайвоноти кишвар ва фарқи онҳо аз набототу ҳайвоноти кишварҳои дигар фаъолият доранд. Ба ғайр аз боғҳои давлатӣ, дар Тоҷикистон аз қадимулайём боғҳои шахсии махсус ҳамчун маркази маданию маънавии мардум мавҷуд буданд. Боғи Зогон, Боғи Ирам, Боғи Калон, Боғи Нав, Боғи Сиёвушон, Боғи Шаҳриёр, Боғи Мирон, Боғи Қозӣ, Боғи Муъминон ва ғайра намунаҳое аз боғҳои шахсианд, ки ҳоло деҳаҳо номи онҳоро гирифтаанд. Боғҳои шаҳрӣ вазифаҳои мувозинати экологияи шаҳр ва омили зебоию маърифатиро иҷро мекунанд.

Ба ёдгориҳои ботаникӣ аслан дарахтони бузургу азимҷусса дохил мешаванд. Масалан, чунин анбӯҳи дарахтони сафедор дар қисми Сурхкӯҳи шаҳри Ваҳдат буда, дар ин ҷо беш аз 30 дарахт бо баландии 40 метр ва ғафсии то 3 метр қад афрохтаанд. Дарахти чинор дар ноҳияи Нуробод 17,5 метр ғафсӣ, 40 метр баландӣ ва тахминан 400–500 сол умр дорад. Чунин чинорҳои азимҷусса дар деҳаҳои Шул ва Қазноқи ноҳияи Рашт то 13–15 метр ғафсӣ ва 45–50 метр баландӣ доранд. Арчаи азимҷусса дар деҳаи Симиганчи шаҳри Ваҳдат бо ғафсии 11 метр ва баландии 15 метр мавҷуд аст. Арча дар Сари Хосор бо баландии 30 метр ва ғафсии 7,12 метр мавҷуд аст. Майдони азими терескен дар дараи Пшарти ноҳияи Мурғоб дар ҳудуди зиёда аз 100 гектар паҳн шуда, буттаҳои он 2–3 метр баландӣ ва 200 сол умр доранд.

Ёдгориҳои гидрологӣ

Гурӯҳи ёдгориҳои табиии обӣ, ки аҳамияти калони илмӣ-пажӯҳишӣ доранд. Пиряхҳо, кӯлҳо ва чашмаи обҳои маъданӣ ба ёдгориҳои гидрологӣ дохил мешаванд, ки дар ҳудуди Тоҷикистон хеле зиёданд. Кӯли Ало (шаҳри Панҷакент), шаршараи Искандардарё аз баландии 30 метр (ноҳияи Айнӣ), шаршараи Овчуғ бо баландии 80 метр (ноҳияи Дарвоз) ва ғайра навъе аз ёдгориҳои гидрологӣ мебошанд.

Ёдгориҳои геологӣ

Объектҳои геологӣ бо шаклҳои ҷолиб, дар натиҷаи тағйирёбии бисёрсолаи қабатҳои геологӣ ба вуҷуд омада, аҳамияти илмӣ-пажӯҳишӣ доранд. Ба ёдгориҳои геологӣ кӯҳҳои намаки Хоҷамуъмину Хоҷасартез (ноҳияи Восеъ) дохил мешаванд. Дар ҷаҳон бо чунин андоза кӯҳҳои намак вуҷуд надоранд, ба истиснои кӯҳи намак дар ҷануби Эрон, ки андозаи он нисбатан хурд аст.

Дар атрофи Шӯркӯли ноҳияи Мурғоб харсанги бузурге бо номи Чироғтош воқеъ аст, ки дар дохили он сӯрохие бо андозаи 6 метр вуҷуд дорад. Дар бораи ин қиссаву афсонаҳо бисёранд. Намунаҳои ёдгориҳои геологиро дар тамоми гӯшаву канори кишвар дидан мумкин аст, ки муҳимтарини онҳо бо номи Ёкунҷ дар соҳили чапи дарёи Ёхсу воқеъ аст. Ҳамчунин сутунҳои сангин (ноҳияи Мастчоҳ), Кафтархона (ноҳияи Мастчоҳ), мавзеи қадимии коркарди лаъл (кӯҳи Лаъли ноҳияи Ишкошим), ғори Конимансур (дар ҷанубу ғарбии шаҳраки Адрасмон), нақши пои динозаврҳо дар деҳаи Работ (ноҳияи Айнӣ), кӯҳи Малик — сӯхтори зеризаминӣ дар масоҳати 4 гектар (ноҳияи Айнӣ), теппаи Регӣ бо баландии 7,8 метр ва дарозии 80 метр (дар деҳаи Птупи ноҳияи Ишкошим), Манораи сангин (дар деҳаи Анзоб, бо баландии тақрибан 20 метр), лағзиши Яғноб, ки 170 сол қабл рух дода, аз таги он дар масофаи 200 метр дарёи Фон мегузарад, аз зумраи ҷолибтарин ёдгориҳои геологии кишвар мебошанд.


Манбаъ: «Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома». Душанбе: Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Миллии Тоҷик, 2021, саҳ. 137–140.

0

Ҷавобҳо (0)

Ҳанӯз шарҳе нест.