
Парандаҳо
Донишнома маълумоти мухтасар ва умумиро дар бораи парандаҳо, тарзи зиндагӣ, хусусиятҳои ғизо, муносибат, афзоишу инкишоф, рангорангӣ ва ҷанбаҳои аҷиби зиндагии онҳоро дар бар мегирад. Бештаре аз маводди ин китоб бо такя ба маводи исботшудаи илмӣ таҳия шудаанд.
Мурғи Аям Семани
Ин зоти мурғ аз Индонезия буда, пурра сиёҳ аст — на танҳо парҳову нӯлаш, балки гӯшт, устухонҳо ва ҳатто узвҳои дарунии он низ сиёҳи комил мебошанд. Як донаи ин мурғ метавонад то $2,500 – $6,000 нарх дошта бошад. Мурғи Аям Семани (Ayam Cemani) яке аз нодиртарин ва ғайриодитарин зотҳои мурғи хонагӣ дар ҷаҳон ба шумор меравад. Ин мурғ бо ранги комилан сиёҳи худ машҳур аст. Парҳо, пӯст, нӯл, пойҳо, тоҷ, гӯшт, устухонҳо ва ҳатто бисёр узвҳои дохилии он сиёҳ мебошанд. Ватани ин мурғи аҷиб ҷазираи Яваи Индонезия мебошад. Калимаи «Аям» дар забони индонезӣ маънои «мурғ»-ро дорад, дар ҳоле ки «Семани» ба ранги сиёҳи ниҳоят тира ишора мекунад. Ранги ғайриодии ин мурғ аз хусусияти ирсӣ бо номи фибромеланоз (Fibromelanosis) ба вуҷуд меояд. Дар натиҷаи ин хусусият дар бофтаҳои бадани мурғ миқдори зиёди пигменти меланин ҷамъ мешавад ва онҳоро сиёҳ мегардонад. Чаро ин мурғ гаронбаҳост? Аям Семани аз сабаби намуди ғайриодии худ дар байни дӯстдорони парандаҳои ороишӣ хеле қадр карда мешавад. Мурғҳои зотии дорои ранги сиёҳи яксон нисбатан камёбанд. Нархи онҳо вобаста ба синну сол, тозагии зот ва бозори фурӯш метавонад хеле фарқ кунад. Дар Индонезия ин мурғ дар баъзе анъанаҳои мардумӣ ҷойгоҳи махсус дорад. Дар гузашта ба он хусусиятҳои ғайриодӣ ва рамзӣ нисбат медоданд, ҳарчанд чунин боварҳо далели илмӣ надоранд. Як ҳақиқати ҳайратовар Ҳарчанд қариб тамоми бадани мурғи Аям Семани сиёҳ аст, хуни он сурх ва тухмаш кремранг мебошад, на сиёҳ. Аз ин рӯ, тасвирҳои тухмҳои тамоман сиёҳи ин мурғ, ки баъзан дар интернет паҳн мешаванд, воқеиятро инъикос намекунанд. Мурғи Аям Семани намунаи ҷолиби гуногунии олами парандагон мебошад, ки нишон медиҳад чӣ гуна хусусиятҳои ирсӣ метавонанд намуди зоҳирии ҷонваронро ба таври ҳайратовар дигаргун созанд.

Какадуи сиёҳи хурмоӣ
Ин паранда намуди зоҳирии хеле ҷолиб ва аҷиб дорад: парҳои сиёҳ, тоҷи баланд ва рухсораҳои сурх. Онҳо хеле кам афзоиш меёбанд ва нигоҳубини онҳо душвор аст, аз ин рӯ нархи онҳо ба $15,000 – $20,000 мерасад. Какадуи сиёҳи хурмоӣ (Palm Cockatoo), ки номи илмии он Probosciger aterrimus мебошад, яке аз калонтарин, зеботарин ва ғайриодитарин тӯтиҳои ҷаҳон ба шумор меравад. Ин паранда бо парҳои сиёҳи хокистарранг, тоҷи баланди пармонанд, рухсораҳои сурхи дурахшон ва нӯли бузургу пурқуввати худ аз дигар тӯтиҳо фарқ мекунад. Ҳангоми ба ҳаяҷон омадан ё эҳсоси хатар ранги рухсораҳои он сурхтар мегардад. Какадуи сиёҳи хурмоӣ асосан дар ҷангалҳои тропикии Гвинеяи Нав, ҷазираҳои атрофи он ва нимҷазираи Кейп-Йорки Австралия зиндагӣ мекунад. Ғизои асосии ин паранда аз меваҳо, чормағзҳо, тухми растаниҳо ва навдаҳои ҷавон иборат аст. Нӯли бузургу пурқувваташ имкон медиҳад, ки пӯсти сахти меваҳо ва чормағзҳоро бишканад. Какадуи сиёҳи хурмоӣ парандаи бисёр зирак мебошад. Яке аз хусусиятҳои ҳайратовари он истифода бурдани чӯбча барои ба вуҷуд овардани садои зарбӣ аст. Какадуи нарина чӯбча ё пӯсти сахти тухмро гирифта, ба танаи дарахт мезанад ва садои ритмдор мебарорад. Ин рафтор бештар ҳангоми ҷалби ҷуфт ва намоиши ҳудуди худ мушоҳида мешавад. Ин парандаҳо одатан ҷуфти устувор ташкил мекунанд. Какадуи модина дар ковокии дарахтони калон як тухм мегузорад. Афзоиши онҳо хеле суст аст ва баъзан як ҷуфт танҳо дар чанд сол як чӯҷаро бомуваффақият калон мекунад. Какадуи сиёҳи хурмоӣ дар феҳристи ҷаҳонии IUCN ба гурӯҳи намудҳои наздик ба таҳдид (Near Threatened) дохил мешавад. Дар иёлати Квинсленди Австралия вазъи ҳифзи он боз ҳам нигаронкунанда буда, зери хатари нобудшавӣ (Endangered) арзёбӣ мешавад. Як ҳақиқати аҷиб: Какадуи сиёҳи хурмоӣ аз камтарин парандагонест, ки барои тавлиди садои ритмдор асбоби одӣ месозад ва истифода мебарад. Аз ин рӯ, онро баъзан «навозандаи ҷангал» меноманд.

Тӯтии гиасинт — бузургтарин тӯтии парвозкунандаи ҷаҳон
Тӯтии гиасинт (Hyacinth Macaw), ки номи илмии он Anodorhynchus hyacinthinus мебошад, яке аз зеботарин, калонтарин ва нодиртарин тӯтиҳои ҷаҳон ба шумор меравад. Ин паранда бо парҳои кабуди дурахшон, ҳалқаҳои зарди гирди чашм ва нӯли бузургу пурқуввати худ фарқ мекунад. Дарозии бадани он бо думаш тақрибан ба як метр мерасад ва вазнаш аз 1,2 то 1,7 килограмм мебошад. Ҷойи зист Бразилия, Боливия ва Парагвай Тӯтиҳои гиасинт бештар дар ҷангалҳои кушод, минтақаҳои дорои дарахтони нахл ва саваннаҳои Амрикои Ҷанубӣ зиндагӣ мекунанд. Ғизои асосии онҳо мева, тухмӣ ва мағзи сахти нахл мебошад. Нӯли пурқувваташон имкон медиҳад, ки ҳатто пӯсти сахти баъзе меваҳоро бишкананд. Онҳо одатан ҷуфт-ҷуфт ё гурӯҳҳои хурд зиндагӣ мекунанд. Тӯтии модина бештар 1–2 тухм мегузорад ва чӯҷаҳоро волидон якҷоя нигоҳубин мекунанд. Як ҳақиқати ҷолиб: Тӯтии гиасинт аз рӯйи дарозии бадан бузургтарин намуди тӯтии парвозкунандаи ҷаҳон мебошад. Ин паранда ба гурӯҳи намудҳои осебпазир (Vulnerable) дохил мешавад. Нобудшавии муҳити зист ва сайди ғайриқонунӣ ба мавҷудияти он таҳдид мекунанд. Бузургтарин тӯтии парвозкунанда дар ҷаҳон аст, ки дарозии он то 1 метр мерасад. Он дорои парҳои кабуди дурахшон ва хислати хеле ҳалим аст. Аз сабаби зебоӣ ва зеҳни баландаш нархи он аз $10,000 то $40,000 ва ҳатто бештар аз ин арзёбӣ мешавад.

Қиматтарин паранда дар ҷаҳон
Қиматтарин парандае, ки фурӯши он дар музояда сабт шудааст, кабӯтари пойгаии белгиягӣ бо номи «Ню Ким» (New Kim) мебошад. 15 ноябри соли 2020 ин кабӯтари модина дар музоядаи Белгия ба маблағи рекордии 1 миллиону 600 ҳазор евро (тақрибан 1,9 миллион доллари ИМА бо қурби ҳамон давра) фурӯхта шуд. Харидори он шахси сарватманде аз Чин буд. «Ню Ким» соли 2018 дар Белгия таваллуд шуда, дар мусобиқаҳои кабӯтарони пойгаӣ натиҷаҳои назаррас ба даст овардааст. Он дар соли 2018 яке аз беҳтарин кабӯтарони ҷавони пойгаии Белгия эътироф гардид. Кабӯтарони пойгаӣ бо қобилияти аҷиби худ машҳуранд. Онҳо метавонанд масофаҳои садҳо километрро тай карда, ба лонаи худ баргарданд. Чунин қобилият, суръати баланди парвоз, натиҷаҳои мусобиқа ва насаби кабӯтар сабаби гаронбаҳо шудани онҳо мегарданд. Арзиши баланди «Ню Ким» на танҳо ба дастовардҳои варзишии он, балки ба имконияти ба вуҷуд овардани насли кабӯтарони пурқуввати пойгаӣ низ вобаста буд. Аҷиб он аст, ки ин паранда аз рӯйи намуди зоҳирӣ аз кабӯтарони одӣ чандон фарқ намекунад, аммо арзиши он ба миллионҳо доллар расидааст. Ин воқеа нишон медиҳад, ки арзиши паранда на ҳамеша ба зебоӣ ва андозаи он вобаста аст, балки қобилият, насаб ва дастовардҳои он низ метавонанд аҳаммияти бузург дошта бошанд.

МУРҒИ ҲИЛОЛ
Парандаҳо манбаи бойгарии табиии кишварамон ба шумор рафта, дар зери назорату муҳофизат қарор доранд ва ҳамчун як гурӯҳи хеле зебои ҳайвонот диққати ҳазорон дӯстдорони табиатро ба худ ҷалб мекунанд. Яке аз чунин парандагон мурғи ҳилол ба ҳисоб меравад, ки намунаи он дар шуъбаи табиати Осорхонаи миллӣ ба маърази тамошо гузошта шудааст. Мурғи ҳилол парандаи муқимии баландкӯҳҳои Помири Шарқӣ буда, дар қаторкӯҳҳои Вахон, Сарикӯл ва Аличури Ҷанубӣ паҳн гардидааст. Ин паранда калонҷуса буда, ба қатори мурғмонандҳо, оилаи тазарвҳо дохил мешавад. Дарозии баданаш 55–75 см, вазнаш 2–3 кг аст. Рангаш хокистарии тирагун, парҳои дум ва гарданаш сафед аст. Сари хурд, гардани кӯтоҳи ғафс, пойҳои боқувват дорад. Дар ҷойҳои сералафу буттазор вомехӯрад. Лонаашро дар зери буттаву камари сангпораҳо аз шохчаю пояҳои растанӣ месозад. Мурғи ҳилол аз ҷумлаи парандаҳои нодир ба ҳисоб рафта, рамзи табиати кӯҳсори кишварамон аст ва ҳифзу афзун гардонидани саршумори он бояд дар маркази таваҷҷӯҳи дӯстдорони табиат ва оммаи васеи мардум қарор гирад.
Дар Ҳисор мамнӯъгоҳи ҳайвоноту парандаҳо боз шуд
Дар шаҳри Ҳисор рӯзи 7 декабр 2021 мамнӯъгоҳи ҳайвоноту парандаҳо боз шуд. Дар он қариб 22 ҳазор сар ҳайвоноту парандаҳои гуногун мавҷуданд, ки қисме аз онҳо маҳаллӣ ва қисми дигарашон аз давлатҳои Русия, Полша, Фаронса, Беларус ва дигар кишварҳои Аврупо ворид карда шудаанд. Тавре хадамоти матбуоти сарвари давлат хабар медиҳад, дар маросими ифтитоҳи мамнӯъгоҳ, ки аз ҷониби Ҷамъияти саҳҳомии “Қуллаҳои Тоҷик” таъсис дода шудааст, сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон иштирок кард. Масоҳати майдони умумии макони нави парвраиш ва зисти ҳайвоноту парандаҳои нодир зиёда аз 4 ҳазор гектарро фаро мегирад. Дар ин мамнӯъгоҳ намудҳои гуногуни мурғи тазарв, ки аз ҷумлаи парандаҳои нодири табиати Тоҷикистон ба шумор меравад, инчунин бедонаи маҳаллӣ ва хориҷӣ, кабки фаронсавӣ, намудҳои гуногуни харгӯш, тазарви фаронсавӣ, шутурмурғ, мурғи марҷони маҳаллӣ, русиву фаронсавӣ, оҳу ва ғайраҳо парвариш меёбанд. Ҷиҳати амалӣ кардани дастуру супоришҳои президенти кишвар дар самти зиёд намудани саршумори чорвои нодир, инчунин, тоза кардани насли ҳайвоноти ба иқлиму табиати Тоҷикистон мутобиқ дар ҳудуди мамнӯъгоҳ парвариши оҳуи бухороӣ ва холдор васеъ ба роҳ монда шудааст. Инчунин, аз хориҷи кишвар аввалин бор ба Тоҷикистон оҳуҳои намуди «морал», «сурх», «наҷиб», «лан» ва бузҳои навъи «алпӣ» ва «муфлон» ворид карда шудаанд. Дар айни замон бо сохтору ниҳодҳои хориҷи кишвар барои ворид намудани ҳайвоноти навъи «бизони амрикоӣ» гуфтушунидҳо идома доранд. Ҳамчунин, дар ин мавзеъ 4 ҳавзи моҳипарварӣ сохта ва ба истифода дода шуда, дар онҳо зиёда аз 43 ҳазор сар моҳии истеъмолии навъҳои гуногун парвариш меёбад. Мехоҳед «Азия-Плюс»-ро дар Google бештар бинед? Моро ба манбаъҳои афзалиятнок илова кунед. Бо мақсади аз боронҳои шадид, барф ва дигар ҳодисаҳои табиӣ эмин нигоҳ доштани ҳайвоноту парандаҳо дар ҳудуди минтақа 13 бинои махсус, аз ҷумла қафасҳо (волйер) бо иншооти иҳотагардида бунёд шудааст. Айни ҳол дар қафасҳои мамнӯъгоҳи ҳайвоноту парандаҳои ҶС «Қуллаҳои Тоҷик» кабкҳо, намудҳои мухталифи харгӯш, тазарв, шутурмурғ, мурғҳои марҷон ва оҳуҳои гуногун дар карантин нигоҳ дошта шуда, баъди муҳлати муайян онҳо ба хотири афзоиши саршумор дар ҳудуди заминҳои парваришгоҳ, ки ҳазорон гектарро ташкил медиҳад, сар дода мешаванд. Ин таҷриба, яъне парвариши ҳайвонот дар қафасҳо дар мамнӯъгоҳҳои кишварҳои хориҷӣ васеъ ба роҳ монда шудааст. Барои дар мамнӯъгоҳи ҳайвоноту парандаҳои Ҷамъияти саҳомии «Қуллаҳои Тоҷик» ҷорӣ кардани ин усул коршиносон аз хориҷи мамлакат ҷалб гардидаанд. Ба хотири рушди минбаъдаи бахши парандапарварӣ имрӯз дар ҳудуди парваришгоҳ аз ҷониби президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон шумораи зиёди парандаҳои нодир сар дода шуд.
Барои муносибати бераҳмона ба ҳайвонот ва парандагон ҳам ҷарима пешбинӣ шуд
Барои муносибати бераҳмона нисбати ҳайвонот ва парандаҳо, ки сабаби марги онҳо мегардад, ҷарима ба андозаи аз 3 то 10 нишондиҳанда пешбинӣ гардид. Дар ҷаласаи навбатии Маҷлиси Намояндагон оид ба лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ворид намудани тағйир ба Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон» мавриди таҳлил ва тасвиб қарор гирифт. Барои муносибати бераҳмони нисбати ҳайвонот ва парандаҳо аз ҷумла ҳайвоноти бесоҳиб мавриди шиканҷа лату куб ё содир намудани дигари ҳаракатҳои зуроварӣ, ки боиси маъюбӣ ва ҳалокати онҳо мегардад, тибқи талаботи қисми 1-и моддаи 277-и лоиҳа барои чунин кирдор ҷавобгарии маъмурӣ дар намуди ҷарима ба андозаи аз 3 то 5 нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне аз 180 то 300 сомонӣ, пешбинӣ карда мешавад. Инчунин мувофиқи қисми 2-юми моддаи мазкур, ҷавобгарии мамурӣ барои кирдорҳои бераҳмона нисбати ҳайвонот ва парандагон бо мақсди ғаразнок ва дигар нияти нопок ба қатл расонида мешаванд, ҷарима ба андозаи аз 5 то 10 нишондиҳанда барои ҳисобҳо, яъне аз 300 то 600 сомонӣ ҷарима пешбинӣ шудааст. Лоиҳаи қонуни мазкурро узви Кумитаи Маҷлиси Намояндагон оид ба қонунгузорӣ ва ҳуқуқи инсон Баҳридин Зиёӣ муарифӣ намуд.
Парандаи хушовоз
Дар асл, бедона парандаи хушовоз буда, аз гунҷишк калонтар мебошад ва шавқмандону мухлисон онро сайд мекунанд, ки барои овози форам ё ҷангӣ буданаш дар манзилҳои худ парвариш ва нигоҳ медоранд. Умуман, парандагону ҳайвонот дар табиат барои ҳаёти инсон нақши муҳиме мебозад. Баъзе аз онҳо фоидаовар буда, бе онҳо инсонҳои ашаддӣ ҳаёти солими худро тасаввур намуданашон ғайриимкон аст, ба монанди чорвоҳои хонагӣ, аспҳои зотӣ, моҳиёни шикорӣ, парандаҳои хонагӣ, занбӯри асал ва бисёр намудҳои дигар метавон номбар кард. Илова ба ин парандагон дар табиат ба ҳаёти рӯзгори инсон аҳамияти эстетикӣ дорад. Метавон гуфт, ки хониши булбул, саъба, тӯтӣ, кабк, бедона, кабӯтар ва даҳҳо намуди дигари парандаҳо ба инсон ҳаловати руҳӣ мебахшад. Аз ин сабаб инсон бо ҳайвоноту парандагон дар тамоми ҳаёташ робитаи зич дорад. Дар сафи синфи парандагон бедона яке аз парандагони зеботарини табиат ба шумор меравад, ки дар парвозу ҳушёрӣ нисбат ба дигар парандагони хушхон бартарӣ дорад. Барои нигоҳбини ва парвариш намудани бедона дар байни мардум донишу малакаи таҷрибаҳои бой зиёд мавҷуданд. Ҳатто бовару эътиқод, бисёр ривоятҳои гуногуни фолклорӣ, инчунин расму одатҳои аҷибе нисбат ба бедона миёни мардуми тоҷик роиҷ мебошанд. Қобили зикр аст, ки бедона зебогии табиатро бо овози хушу дилнишинаш боз ҳам зеботар мегардонад, ки садои форами ҷарангосаш онҳоро дар ҳавлиҳои худ ба дорҳои баланд мекашиданд, ки бисёриҳоро бо овозаш мафтуни худ мегардонд. Ба гуфти нафароне ки бедонаро хубтару бештар мешиносанд, онҳо мегӯянд, ки бештар ба бемории асаб шифо мебахшад. Агар аз ҷиҳати ғизогиаш гирем, гӯшти бедона серғизо буда, барои чандин касалиҳо давобахш мебошад. Ҳар нафаре ки дар манзили худ бедона дошта бошад, ҳеҷ гоҳ хастагиро ҳис намекунад ва доимо хушҳол мегардад. Бояд гуфт, ки то ҳоло дар баъзе маҳаллаҳои шаҳри Хуҷанд, шахсоне ҳастанд, ки ба шуғли бедонабозӣ машғул ҳастанд, дар миёни мардум бо истилоҳи “бедонабоз” ном мебаранд. Ҳатто онҳоро на аз рӯи ному насаб, балки аз рӯи бедонабозиашон дар гузару маҳаллаҳои худ мешиносанду эҳтиромашонро ба ҷой меоваранд. Ба ин хотир, яке аз шахси бедонабозӣ ноҳияи Бобоҷон Гафуров ду дона бедона бо тӯркадуаш барои бо эҳсону завқи баланд ҳаловат бурдани меҳмонон ва сайёҳони дохиливу хориҷӣ ба ҳавлии тоҷири Қалъаи таърихии Хуҷанди МД МФТ “Қалъаи Хуҷанд” ҳадя намуд, ки басо рамзист. Ёдовар шуд, ки замонҳои пеш бедонабозӣ дар шаҳри Хуҷанд хело маъмул буд. Бедонабозон дар чойхонаҳои гузару маҳаллаҳо ҷамъ омада дар даст тӯрхалтаи бедона бозӣ мекарданд. Дар замони шӯравӣ , албатта калонсолон хуб медонанд, дар чойхони гузари “Ниёздегча”-и бозори Панҷшанбе, ки чойхонаи бедонабозон мегуфтанд, бедоначанг мешуд. Он замон бедонабозони машҳур аз шаҳрҳои Хуҷанд, Исфисор, Хистеварз, Конибодом, Исфара, Намангон, Қӯқанд, Фарғона, Андиҷон, Марғилон ва Самарқанд барои бедонаҷанг мардум ҷамъ меомаданд. Шояд, имрӯзҳо дар табиат шумораи бедонаҳо бо таъсири иқлим ё инсон кам монда бошад, лек умед дорем, ки навъи чунин парандаҳои хушовоз аз табиат нест намешаванд.
КУКУ — ПАРАНДАИ АҶИБ
Ин паранда куку ном дорад. Кукуи маъмулӣ (Cuculus canorus) бо рафтори ғайриодии худ аз бисёр парандаҳои дигар фарқ мекунад. Вай лона намесозад ва тухмҳояшро худаш намехобонад. Ба ҷойи ин, тухмҳояшро дар лонаи парандаҳои дигар мегузорад. Кукуи модина парандаҳои дигарро мушоҳида мекунад ва дар наздикии лонаи онҳо камин мегирад. Ҳамин ки парандаи мавриди назараш аз лона дур шуд, зуд ба он даромада, яке аз тухмҳои соҳиблонаро берун мекунад ва ба ҷойи он тухми худро мегузорад. Куку метавонад дар як мавсими тухмгузорӣ то 25 тухм гузорад. Вай тухмҳояшро якто-якто дар лонаҳои парандаҳои дигар тақсим мекунад. Аммо аҷибтар аз ҳама рафтори чӯҷаи куку мебошад. Чӯҷаи куку одатан пештар аз чӯҷаҳои парандаи соҳиблона аз тухм мебарояд. Ҳанӯз чанд рӯзи аввал нагузашта, тухмҳо ё чӯҷаҳои дигарро бо пушти худ тела дода, аз лона берун мепартояд. Парандаи соҳиблона бошад, бехабар аз ин ҳодиса, чӯҷаи кукуро фарзанди худ пиндошта, ба он ғизо медиҳад ва калон мекунад. Баъзан чӯҷаи куку аз парандае, ки онро парвариш мекунад, чандин маротиба калонтар мешавад. Вақте ки чӯҷаи куку ба парвоз омода мегардад, лонаро тарк мекунад. Агар он модина бошад, баъди ба балоғат расидан, рафтори модари аслии худро такрор карда, тухмҳояшро дар лонаҳои парандаҳои дигар мегузорад. Ин рафтори аҷиб дар илми биология «паразитизми лонагӣ» ном дорад ва яке аз намунаҳои ҷолиби мутобиқшавии ҷонварон ба муҳити зист мебошад.
Пирӯзии гунҷишкҳо
Мавсими гандумпазӣ буд. Гунҷишкакон баъди ба серӣ хӯрдани гандуми ширагирифта ба кӯҳу ҷариҳо барои тухмгузорӣ парвоз карда рафтанд. Дар водиҳо гунҷишк хеле кам ба чашм мерасид. Дар ҷарии баланде, ки сари сероҳа воқеъ буд, гунҷишкҳо ҳар сол лона мегузоштанд. Сӯрохиҳои зиёде, ки бо маҳорати баланд кофта шуда буданд, аз дур намоён буданд. Ба ин ҷо парандагон беист даробаро мекарданд. Ин ҷо «бозор»-и парандагонро мемонд. Аз назди «бозор»-и парандаҳо мегузаштам. Чир-чири имдодталабонаи ду гунҷишк диққати маро ба худ ҷалб намуд. Зери дарахти писта нишаста, шоҳиди воқеаи ғайримуқаррарӣ гардидам. Он ду ҷонвар дар гӯшаи канори ҷарӣ лона гузошта буданд. Навдаи калони дарахти пистаи хамзада дар болои лонаи онҳо овезон буд. Гунҷишкон гоҳ дар навдаи дарахти писта ва гоҳе болои лонаи худ парвозкунон, ҳамоно чир-чир карда, бонги изтироб мезаданд. Аз чунин ранг гирифтани ҳодиса дар ҳайрат мондам. Баногоҳ чашмам ба шохаи поёнии дарахт афтод. Мори бузургҷусса аз болои шохаҳои писта печида-печида ба тарафи лона мехазид. Гунҷишкҳо ба мор наздик шуда, онро аз назди лонаи худ ронданӣ мешуданд. Вале мор бепарвою ҷасурона ба пеш ҳаракат мекард. Яке аз гунҷишкҳо якбора ҷониби «бозор»-и парандаҳо парвоз намуд. Дуюмӣ ҳамоно болои сари мор парвозкунон ба ҳаракати душмани худ халал мерасонд. Дере нагузашта, гунҷишки ба кумак пурсидан рафта бо селаи гунҷишкҳои дигар баргашт. Селаи парандаҳо болои шохаҳои дарахти писта нишаста, беқаророна чир-чиркунон бонги изтироб мезаданд. Онҳо бо ҳамин морро огоҳ карданӣ мешуданд, ки манзили онҳоро бо хубӣ тарк намояд, яъне қаламрави онҳоро риоя кунад. Ду гунҷишкаки соҳиблона ба мор ҳуҷум карда, хазандаи қотилро ронданӣ мешуданд. Парандаҳои ба кумак омада ҳоло ба ҳамла кардан ҷуръат намекарданд. Мор ба сӯрохие, ки гунҷишкон дар он тухм гузошта буданд, торафт наздик мешуд. Баробари ба лона расидан, мор сари худро ба он халонд. Дар ҳамин лаҳза селаи гунҷишкҳо чун абри сиёҳ аз ҷой бархеста, ба «ҳуҷум»-и ногаҳонӣ гузаштанд. Мор чунин ҳамларо интизор набуд. Вай сарашро аз сӯрох берун карда, фашшосзанон парандаҳоро метарсонид. Аммо онҳо ба тани мор беист нӯл мезаданд. Мор ба ҳамлаи парандаҳо тоб наоварда, роҳи гурезро пеш гирифт. Гунҷишкҳои ба ғазаб омада ғолибияти хешро ҳис намуда, ба мор имконияти гурехтан намедоданд. Оқибат мор аз шохаи дарахт канда шуда, ба замин, байни сангҳои бузург афтид…
Чаро куку дар лонаи дигар парандаҳо тухм мегузорад?
Куку парандаи зираку маккор аст. Вай дар лонаи дигар парандагон тухм мегузорад. Барои ин куку як дона тухми парандаро аз лонааш берун партофта, ба ҷои он худаш тухм мегузорад. Тухми куку, одатан, ба тухми он паранда монанд аст. Чӯҷаи куку аз тухм барвақттар мебарояд. Вай чӯҷаҳои дигарро аз лона берун андохта, ғизоро худаш соҳибӣ мекунад ва зуд калон мешавад.
Оё чӯҷаҳо парвоз карда метавонанд?
Пеш аз он ки чӯҷаҳо парвоз намоянд, ба онҳо лозим аст неру гиранд, болу пар бароранд. Чӯҷаи бисёр парандаҳо баъд аз чанд ҳафтаи аз тухм баромадан парончак мешавад. Чӯҷаҳои тӯтии австралиягӣ баъди 10 моҳ парончак шуда, лонаро тарк месозанд.
Чӯҷа андаруни тухм кай ба воя мерасад?
Чӯҷаи парандаҳои хурд, масалан, гунҷишк, саъва, фотимаҷумҷуқ баъд аз 12–14 рӯзи тухмгузорӣ ба воя расида, аз тухм мебарояд. Киви ном парандаи тездав дар болои тухмаш қариб 80 рӯз, пингвинҳои султонӣ 54 рӯз, мурғ 21 рӯз хобида, сипас чӯҷа мебароранд.
Чӯҷа баровардан
Чӯҷаҳои бисёр парандаҳо, масалан, мурғ, ғоз, дурроҷ, кабк, бутимор хуб ташаккул ёфтаанд ва баъди аз тухм баромадан якбора метавонанд аз паси модарашон тохта раванд. Чӯҷаҳои парандаҳои дигар заифу нотавон мебошанд. Ба парандаҳо лозим меояд, ки онҳоро хӯронанд, зери парҳояшон гарм кунанд ва аз хатарҳои ногаҳонӣ ҳимоя намоянд. Барои ҳифзи чӯҷаҳо бисёрии парандаҳо дар ҷойҳои душворгузар лона месозанд. Масалан, фароштурук лонаашро дар зери бомгӯшаи хонаҳо бунёд мекунад.
Боз кадом ҷонварон тухм мегузоранд?
Аксари ҳайвонот, аз ҷумла қариб ҳамаи ҳашарот, тортанакҳо, моҳиҳо, обҳокиҳо ва хазандагон тухм мегузоранд. Ҳатто ширхӯрҳои тухмгузор низ ҳастанд, масалан, мурғобинӯл ва ехидна, ки дар Австралия, Тасмания, Гвинеяи Нав зиндагӣ мекунанд. Тухми ин ҷонварон асосан дар батни модар ташаккул меёбад ва фақат 9–11 рӯз қабл аз насл овардан гузошта мешавад.
Зардиву сафедии тухм чӣ аҳамият дорад?
Зардии тухм ҷанинро бо моддаҳои ғизоӣ, сафеда ва мояи обакӣ таъмин менамояд. Тухми мурғ, бедона, ғоз зардии бештар дорад. Барои ҳамин чӯҷа дар даруни тухм дуру дароз ташаккул меёбад ва баъди аз тухм баромадан дарҳол ба муҳити беруна мутобиқ мешавад. Чӯҷаи гунҷишк, эзорсурхак, кабӯтар, ки аз тухм бепар мебароянд, ниёз ба нигоҳубин доранд.
Ба чӯҷа аз тухм баромадан осон аст?
Барои аз тухм баромадан ба чӯҷа лозим меояд, ки пӯсти сахти онро шиканад. То ин вақт андаруни тухм дар нӯги нӯли чӯҷа ғуррии сахт пайдо мешавад. Тавассути он чӯҷа пӯстро сӯрох мекунад. Сӯрох кардани пӯсти тухм барои чӯҷаҳои шутурмурғ хеле душвор аст, зеро ба онҳо лозим меояд, ки аз даруни тухмҳои хеле калон бароянд ва пӯсти сахтро бишкофанд.
Тухм чӣ тавр пайдо мешавад?
Дар натиҷаи ҷуфтшавӣ ҳуҷайратухм, ки дар ҷисми парандаи модина нуҳуфта аст, бордор мегардад. Ҳамин тавр, ҳангоми бордоршавӣ ҷанин пайдо мешавад, ки дар сатҳи зардии тухм хобидааст. Тухм аз тухмроҳа ҳаракат карда, аввал бо сафеда, сипас бо парда ва пӯст пӯшида мешавад. Онҳо аз таркиби моддаҳое, ки ғадудҳо дар танаи тухмроҳа ҷудо мекунанд, ташаккул ёфта, шакли тухмро мегиранд. Дар тухмҳои бисёр парандагон пигментҳое вуҷуд доранд, ки ба тухм ранги махсуси муҳофизавӣ медиҳанд. Баъзе парандаҳо, масалан, пингвинҳо, дар мавсими афзоиш ҳамагӣ як дона тухм мегузоранд. Чанде аз парандаҳои дигар пурнаслу сертухманд. Чунончи, кабк дар мавсими наслдиҳӣ то 20 адад тухм мегузорад.
Тухмгузорӣ
Тухми паранда яке аз муъҷизаҳои бузурги табиат мебошад. Тухм, одатан, шакли гирда ва пӯсти тунук дорад. Дар даруни тухм чӯҷа падид омада, инкишоф меёбад. Вақте ки вай аз тухм баромад, пурра қобили ҳаёт аст.
Аз оби даҳон лона сохта мешавад?
Досаку фароштурукҳо лонаашонро, одатан, аз лой месозанд. Ба сифати ширеш онҳо луоби даҳонашонро кор мефармоянд. Лонаи фароштурукҳо танӯршакл аст. Саланганҳо лонаашонро пурра аз оби даҳон бунёд мекунанд. Одамони таҳҷоӣ ин лонаҳоро ҷамъ карда, ба тарабхонаҳо мефурӯшанд. Хӯроке, ки аз чунин лонаҳо таҳия мекунанд, таъми тухми моҳиро дорад.




