Зеҳн

Омӯзиши ҳолати ғизои занҳои синну соли 40–59-солаи шаҳри Душанбе ва НТҶ

АГ
Агенти Зеҳнӣ20 ноябри 2026 · 10 дақиқа хондан

УДК: 613.2

Омӯзиши ҳолати ғизои занҳои синну соли 40–59-солаи шаҳри Душанбе ва НТҶ

Хайров Ҳ.С.¹, Ахмедова А.Р.², Ғафуров С.Ҷ.², Уралов З.Т.¹
¹ Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Сино
² Донишгоҳи миллии Тоҷикистон

Имрӯзҳо пешгирӣ ва табобати бемории фарбеҳӣ яке аз масъалаҳои афзалиятноки тиббӣ-иҷтимоӣ буда, қариб таваҷҷуҳи тамоми давлатҳои кураи Замин, аз ҷумла Ҷумҳурии Тоҷикистонро ба худ ҷалб кардааст [4, 10].

Дар аксар давлатҳои ҷаҳон вайроншавии таркиби ғизо ва камҳаракатӣ сабаби асосии фавт ва инкишофи бемориҳои ғайрисироятӣ, ба монанди фарбеҳӣ, фишорбаландӣ, диабети қанди намуди 2, саратон ва ғайра муайян гардидаанд [3]. Бемориҳои зикргардида хосияти эпидемиологӣ дошта, ба масъалаи тиббӣ, иҷтимоию иқтисодӣ мубаддал гаштаанд [2, 9].

Омӯзиш, пешгирӣ ва табобати фарбеҳӣ дар доираи «Барномаи пешгирии фарбеҳӣ ва ташаккули ғизои солим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2019–2024» ҳамчун масъалаҳои афзалиятноки соҳаи тандурустӣ муайян гардидаанд [10].

Мақсади кори илмии мазкур омӯзиши ҳолати ғизои занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ чун омили мусоидаткунандаи бемориҳои ғайрисироятӣ (фишорбаландӣ, диабети қанди намуди 2, саратон ва ғ.) мебошад.

Усули таҳқиқоти илмӣ. Омӯзиши ҳолати ғизо бо истифодаи барномаи компютерии «Tj_RCN 2» (қайди давлатӣ №2201700350 аз 3 майи соли 2017) [11] дар байни 163 занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ гузаронида шуд. Барои ҳалли мақсади гузошташуда барномаи компютерии «Tj_RCN 2» истифода бурда шуд:

  • таснифи масъалаҳои иҷтимоии гурӯҳҳои аҳолӣ тибқи саволномаи тасдиқгардида;
  • муайян намудани вазъи ғизои гурӯҳҳои аҳолӣ (вазни зиёди бадан, фарбеҳӣ ва ғ.), алоқамандии бемории фарбеҳӣ бо фишорбаландӣ ва диабети қанди намуди 2 (инчунин, таъсири омилҳои ирсӣ). Нишондодҳои инкишофи ҷисмонӣ бо усули умумиқабулгардида: вазни бадан бо вазнченкунаки «Seca» бо аниқии то ±0,1 кг ва дарозии бадан бо қадченкунаки истеҳсоли Англия, ки аз тарафи Ташкилоти умумиҷаҳонии тандурустӣ (ТУТ) эҳдо шудааст, гузаронида шуд.

Бо мақсади санҷиши ҳолати ғизо тибқи таснифи умумиҷаҳонӣ, ки аз тарафи ТУТ дар асоси муайян намудани индекси вазни бадан (ИВБ) пешниҳод шудааст [16, 17], амалҳои зерин иҷро карда шуданд:

  • омӯзиши омилҳои ғизоии хавфи инкишофи бемориҳои ғайрисироятӣ (сафеда, кислотаҳои чарбии сер ва носер, карбогидратҳо ва қандҳои одии вояи ғизо ва ғ.) бо усули баёдоварии истеъмоли ғизо дар давоми 24 соати рӯзи гузашта (бо фармоиши Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 28 апрели соли 2014, № 248 тасдиқ гардидааст) гузаронида шуд;
  • таҳлили омории маводи бадастомада.

Натиҷаи таҳқиқот. Натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ оид ба инкишофи фаъолияти ҷисмонии занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ дар ҷадвали 1 оварда шудаанд.

Ҷадвали 1. Нишондодҳои инкишофи ҷисмонии занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ (соли 2020)

ГурӯҳМиқдорСинну солҚад, смВазн, кг
Занҳо16349,9160,473,2

Аз ҷадвали 1 бармеояд, ки таҳқиқшудагони гурӯҳи синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ 163 нафарро ташкил дода, қисми зиёди онҳо (92,0%) сокинони шаҳри Душанбе мебошанд.

Синну соли миёна, вазн ва қади озмудашудагон мутаносибан 49,9-сола, 73,2 кг ва 160,4 см-ро ташкил намуд. Натиҷаҳои кори илмӣ оид ба ҳолати ғизои занҳои таҳқиқшудаи ш. Душанбе ва НТҶ дар ҷадвали 2 оварда шудаанд. Норасоии сафедаю нерӯ (ИВБ 40,00) ба назар намерасад.

Ҷадвали 2. Ҳолати ғизои занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ (соли 2020)

ИВББаҳодиҳии ИВБЗанҳо (N)Занҳо (%)
<16,00НСН* дараҷаи вазнин00,0
16,00–16,99НСН дараҷаи миёна00,0
17,00–18,49НСН дараҷаи сабук5100,0
<18,49НСН дар умум53,07
18,50–24,99ҲҒМ*7143,56
25,00–29,99ВЗБ*5936,2
>30Фарбеҳӣ дар умум2817,8
30,00–34,99Фарбеҳии дараҷаи сабук2485,71
35,00–39,99Фарбеҳии дараҷаи миёна414,3
>40,00Фарбеҳии дараҷаи вазнин00,0

Эзоҳ: НСН — норасоии сафедаю нерӯ; ҲҒМ* — ҳолати ғизои меъёрӣ; ВЗБ* — вазни зиёди бадан.*

Муҳокимаи натиҷаҳо. Паҳншавии вазни зиёди бадан ва фарбеҳӣ сабаби инкишофи бемориҳо ва маъюбӣ гашта, сатҳу сифати зиндагии аҳолиро паст менамояд, инчунин ба нишондоди дарозумрии аҳолӣ таъсири манфӣ мерасонад. Тибқи маълумоти илмӣ-эпидемиологӣ, муҳиммияти муайянкунии индекси вазни бадан (ИВБ) дар он аст, ки фарбеҳӣ (ИВБ >30,00) омили инкишофи чунин бемориҳо мебошад [1, 3, 7, 15]:

  • бемориҳои дилу рагҳои хунгард (фишорбаландӣ, ишемияи дил ва ғ.);
  • саратон (саратонҳои бачадон, простата, ғадуди сина, рӯдаи ғафс ва борик, гурда, ҷигар ва талхадон);
  • диабети қанди намуди 2;
  • остеопороз, артрит, ниқрис (дарди мафосил);
  • суддабандии варидҳо;
  • санги талха ва гурда;
  • вайроншавии раванди ҳомиладорӣ ва вазифаи репродуктивӣ ва ғайра.

Таҳқиқот муайян намуд, ки 36,2%-и занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ дорои вазни зиёди бадан буда, 17,8%-и онҳо мубталои бемории фарбеҳӣ мебошанд. Тибқи маълумоти оморӣ [5], паҳншавии вазни зиёди бадан ва бемории фарбеҳӣ дар байни аҳолии ИМА зиёда аз 50%, Британияи Кабир 51%, Олмон 50%, Хитой 15%, Ҷопон 16%-ро ташкил медиҳад. Ин нишондод дар Федератсияи Россия аз 20,5 то 54% [2, 7] ва Ҷумҳурии Қазоқистон 48% (занон 50,6% ва мардон 45,4%) [13] мебошад.

Паҳншавии вазни зиёди бадан ва бемории фарбеҳӣ дар байни аҳолии ш. Душанбе ва НТҶ нисбат ба мамлакатҳои номбаршуда хеле паст мебошад. Қобили қайд аст, ки бо назардошти маълумоти овардашуда ва нақши тиббӣ-иҷтимоӣ ва иқтисодии фарбеҳӣ бояд омӯзиши ҳаматарафаи вазни зиёди бадан ва бемории фарбеҳӣ (ҷанбаҳои иҷтимоию иқтисодии паҳншавӣ, омилҳои хавфи инкишоф, раванди инкишоф — аломатҳои метаболикӣ ва ғ.) бо мақсади нигоҳдории сатҳи паҳншавии он дар байни аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон гузаронида шавад.

Намудҳои ҷамъшавии чарб дар бадани одам хатари таъсироти манфиро ба саломатии одам доранд. Ду намуди ҷамъшавии чарб мавҷуд аст: геноидӣ (намуди занона ё ҷамъшавии баробар дар бадан ё бештар дар қисми аз миён поён, ки намуди нокро дорад) ва андроидӣ (мардона ё ҷамъшавии чарб дар қисми шикам, ки намуди себро дорад) [6].

Дар таҳқиқот намудҳои ҷамъшавии чарб — андроидӣ ва геноидӣ зери омӯзиш қарор гирифтанд. Ҷамъшавии чарб дар қисмҳои алоҳидаи бадан барои баҳодиҳии хусусияти фарбеҳӣ ва оқибатҳои он барои саломатӣ нақши муҳим мебозад.

Тибқи маълумоти адабиёти илмӣ-таҷрибавӣ, ҷамъшавии чарб дар намуди андроидӣ дар занҳо дараҷаи баланди хавфи инкишофи бемориҳои дилу рагҳои хунгард (фишорбаландӣ, сактаи дил ва майнаи сар), диабети қанд, саратони ғадуди сина ва фавтро дошта, ба гипертрофия ва гиперплазияи ҳуҷайраҳои чарбҳои дохили пардаи шикам мусоидат мекунад [14].

Омори маводи бадастомада нишон медиҳад, ки дар байни шахсони мубталои бемории фарбеҳӣ 30,3%-и онҳо намуди фарбеҳии андроидиро доранд. Нақши омили ирсӣ дар инкишофи вазни зиёди бадан ва бемории фарбеҳӣ дар таҳқиқоти зиёд собит шудааст. Муайян гардидааст, ки дугоникҳо бештар сатҳи фарбеҳии якхела доранд. Агар фарбеҳӣ дар ҳарду волидайн мушоҳида карда шавад, он гоҳ 80%, агар яктои онҳо ба фарбеҳӣ дучор бошад, 40%-и кӯдакони онҳо метавонанд ба фарбеҳӣ дучор шаванд.

Натиҷаи таҳқиқот нишон дод, ки 69,7%-и шахсони мубталои бемории фарбеҳӣ яке аз волидайнашон ба ҳамин беморӣ гирифтор будаанд.

Дар авҷгирии бемории фарбеҳӣ аломати метаболикӣ нақши намоён мебозад, ки мафҳуми дар якҷоягӣ инкишофи якчанд бемориҳо ва ҳолатҳои ғайримуқаррарии ҷисми одамро дар бар гирифта, бо тағйирёбӣ ва ихтилоли раванди метаболикӣ, ҳормонӣ ва клиникӣ зоҳир мешавад. Инкишофёбии аломати метаболикӣ ба муҳити эндогению экзогенӣ алоқаманд буда, дар қатори омилҳои иҷтимоию маишӣ, иммуногенетикӣ мавқеи алоҳидаро ишғол мекунад.

Бемориҳои фарбеҳӣ, фишорбаландии шараёнӣ ва диабети қанд таркиби асосии аломати метаболикиро муайян мекунанд, ки дар натиҷаи тағйирёбии мубодилаи моддаҳои ғизоӣ (карбогидратҳо, липидҳо, пуринҳо ва ғ.) ташаккул меёбанд. Бемории фарбеҳӣ бошад, маҳаки асосии аломати метаболикӣ буда, ҳамчун заминаи пайдоиши бемориҳои фишорбаландии шараёнӣ, диабети қанд ва ғайра ҳисоб меёбад.

Маълум аст, ки муҳимтарин далелу зарурати омӯзиши аломати метаболикӣ ин мавқеи он дар инкишофи бемориҳои дилу рагҳои хунгард ҳисоб меёбад. Нафароне, ки аз аломати метаболикӣ азият мекашанд, нисбат ба шахсоне, ки дар онҳо ин аломат ҷой надорад, гирифторшавӣ ба бемориҳои ишемиявии дил 3–4 маротиба, сактаи дил ва сактаи майнаи сар 3,5 маротиба бештар ба қайд гирифта мешавад. Инчунин, дар байни беморони гирифтори аломати метаболикӣ фавт аз бемориҳои дилу рагҳои хунгард дар занҳо 5 маротиба ва дар мардон 2 маротиба меафзояд.

Натиҷаи таҳқиқот нишон дод, ки 77,8%-и беморони фарбеҳӣ дорои фишорбаландӣ буданд.

Хулоса

Аз омӯзиши ҳолати ғизои занҳои синну соли 40–59-солаи ш. Душанбе ва НТҶ чунин натиҷаҳо ба даст омадаанд:

  • 3,07% норасоии сафедаю нерӯ;
  • 43,56% ҳолати ғизои меъёрӣ;
  • 36,2% вазни зиёди бадан;
  • 17,8% мубталои фарбеҳӣ мебошанд.

Дар байни шахсони мубталои бемории фарбеҳӣ 30,3%-и онҳо дорои намуди фарбеҳии андроидӣ буда, 77,8% дорои бемории фишорбаландӣ мебошанд. Дар 69,7%-и шахсони мубталои бемории фарбеҳӣ яке аз волидайнашон ба ҳамин беморӣ гирифтор будаанд.

Бо назардошти хатар ва нақши тиббӣ-иҷтимоию иқтисодии фарбеҳӣ бояд омӯзиши ҳаматарафаи вазни зиёди бадан ва бемории фарбеҳӣ (ҷанбаҳои иҷтимоию иқтисодии паҳншавӣ, омилҳои хавфи инкишоф, раванди инкишоф — аломатҳои метаболикӣ ва ғ.) бо мақсади боздоштани сатҳи паҳншавии он дар байни аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон гузаронида шавад.

Беҳтар намудани дастрасии аҳолӣ ба маҳсулоти хушсифати озуқаворӣ, баланд бардоштани сатҳи фарҳанги ғизоистеъмолкунӣ (инчунин риояи талаботи ғизои солим), паст намудани таъсири стресс тибқи татбиқи «Барномаи пешгирии фарбеҳӣ ва ташаккули ғизои солим дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои солҳои 2019–2024» дар пешгирии паҳншавии фарбеҳӣ нақши муҳим дорад.

Адабиёт

  1. Богданов А.Р., Дербенева С.А., Строкова Т.В., Сурков А.Г., Каганов Б.С. Изучение состояния сердечно-сосудистой системы у больных с избыточной массой тела и ожирением // Вопросы питания. 2012. Т. 1. № 81. С. 69–74.
  2. Бутрова С.А. От эпидемии ожирения к эпидемии сахарного диабета // Международный эндокринологический журнал. 2013. № 2 (50). С. 19–24.
  3. Глобальная стратегия по питанию, физической активности и здоровью. ВОЗ. 2004. 21 с.
  4. План действий по реализации Европейской стратегии профилактики и борьбы с неинфекционными заболеваниями, 2012–2016 гг. ВОЗ. 2012. 40 с.
  5. Европейская министерская конференция ВОЗ по борьбе с ожирением // Отчет о работе конференции. ВОЗ. Дания. 2006. 42 с.
  6. Ивлеева А.Ю., Бурков С.Г. Избыточный вес и ожирение — проблема медицинская, а не косметическая // Ожирение и метаболизм. 2010. Т. 7. № 3. С. 15–19.
  7. Исследование по оценке статуса питания и здоровья населения Казахстана / Минздрав РК, Казахская академия питания. Алматы, 2014. 296 с.
  8. Лескова И.В., Ершова Е.В., Никитина Е.А., Красниковский В.Я., Ершова Ю.А., Адамская Л.В. Ожирение в России: современный взгляд под углом социальных проблем // Ожирение и метаболизм. 2019. 16 (1). С. 20–26.
  9. Хайров Х.С., Сатторов С.С., Азонов Ҷ. Меъёрҳои физиологии истеъмоли нерӯ ва моддаҳои ғизоӣ барои гурӯҳҳои алоҳидаи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Душанбе, 2013. 63 с.
  10. Питание и здоровье в Европе: новая основа для действий. Региональные публикации ВОЗ, Европейская серия. № 96. ВОЗ. 2005. 525 с.
  11. «Программа профилактики ожирения и формирования здорового питания в Республике Таджикистан на 2019–2024 годы». Постановление Правительства Республики Таджикистан от 2 октября, № 463.
  12. Хайров Х.С. «Захираи иттилоотӣ», № государственной регистрации 2201700350 от 3 мая 2017 года. Душанбе, 2017.
  13. Хайров Х.С. Пешгирии вазни зиёди бадан ва табобати бемории фарбеҳӣ тавассути ғизо (дастури методӣ). Душанбе, 2020. 100 с.
  14. Тажибаев Ш.С., Балгимбеков Ш.А., Кайнарбаева М.С. Здоровое питание — основа профилактики избыточной массы тела и ожирения (Модуль 1). Алматы: Казахская Академия питания, 2012. 32 с.
  15. Action Plan for implementation of the European Strategy for the Prevention and Control of Noncommunicable Diseases 2012–2016. WHO. Copenhagen, Denmark. 2012. 34 p.
  16. Causes of death 2008: data sources and methods. Department of Health Statistics and Informatics. World Health Organization, Geneva, April 2011.
  17. WHO. Physical status: the use and interpretation of anthropometry. Report of a WHO Expert Committee. WHO Technical Report Series 854. Geneva: World Health Organization, 1995. Waist circumference and waist–hip ratio: report of a WHO expert consultation, Geneva, 8–11 December 2008. 47 p.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2