Зеҳн

Татбиқи равандҳои инноватсионӣ дар фаъолияти корхонаҳои саноатии кишвар

АГ
Агенти Зеҳнӣ20 ноябри 2026 · 10 дақиқа хондан

Татбиқи равандҳои инноватсионӣ дар фаъолияти корхонаҳои саноатии кишвар

Содиқов З. С.
Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ

Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030 (минбаъд СМР-2030) дар асоси муқаррароти Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи дурнамоҳои давлатӣ, консепсияҳо, стратегияҳо ва барномаҳои рушди иҷтимоию иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон» ва мутобиқи ҳадафҳои дарозмуҳлат ва афзалиятҳои рушди кишвар, ки дар паёмҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон солҳои 2015–2030 баён шудаанд, таҳия гардидааст [3, 76].

Саноатикунонии мамлакат самти афзалиятнок барои кишвари мо арзёбӣ гардида, барои рушди ин соҳаи муҳими хоҷагии кишвар ҳукумати мамлакат корҳои зиёдеро амалӣ сохта истодааст. Таҷриба нишон медиҳад, ки барои рушди тамоми соҳа пеш аз ҳама кадрҳои баландихтисоси дараҷаи олии касбӣ омода кардан лозим аст. Бо дарназардошти ин дар Ҷумҳурии Тоҷикистон донишгоҳу донишкадаҳо мутахассисонро доир ба тахассусҳои истеҳсолоти саноатӣ омода месозанд. Ба ғайр аз ин, ҳамасола даҳҳо ҳазор донишҷӯ аз тарафи ҳукумати мамлакат доир ба омӯзиши таҷрибаи хориҷӣ дар соҳаҳои гуногун, аз он ҷумла саноат, барои таҳсил ба хориҷи кишвар фиристода мешаванд. Ин барои васеъ кардани ҷаҳонбинии донишҷӯёни мо ва омӯзиши таҷрибаи мамлакатҳои тараққикардаи саноатӣ мусоидат менамояд [7, с. 67].

Таъсиси корхонаҳои саноатӣ ва истеҳсолоти саноатии кишвар сол то сол зиёд гашта истодааст. Бунёди корхонаҳои нассоҷӣ, корхонаҳои сементбарорӣ, корхонаҳои коркарди металл ва саноати хӯрокворӣ нисбат ба дигар соҳаҳои саноати мамлакатамон дар солҳои охир рӯ ба афзоиш аст. Агар таҳлил карда бароем, маълум мегардад, ки мавҷудияти захираҳои зиёд ва ҳамкорӣ бо давлатҳои дигари саноатӣ рушди ин соҳаҳоро барои мо имконпазир намуд. Аз ин бармеояд, ки мавҷуд будани захираҳо барои мо як имконияти бузурги рушди саноат мебошад.

Яке аз омилҳои асосии рушду инкишофи саноати мамлакат рӯ овардан ба навоварӣ дар технологияҳои истифодашаванда мебошад [6, 57]. Истифодаи технологияҳои нав аз як тараф барои самаранок истифода бурдани вақт мусоидат намояд, аз тарафи дигар барои истеҳсоли маҳсулоти хушсифат ва истифодаи самараноки захираҳо афзалият дорад.

Ворид намудани технологияи муосир дар истеҳсолоти саноатӣ, албатта, маблағи калонро талаб менамояд. Мо бояд барои ҷалби сармояи хориҷӣ нақшаҳои хуби истеҳсолиро таҳия намоем, то тавонем маблағи лозимиро барои дастрас намудани технологияи муосир ба даст орем [8, 86]. Он корхонаҳои саноатие, ки дар мамлакатамон сохта мешаванд, агар бо сармояи худӣ сохта шаванд, барои мо манфиати бештар доранд. Вале бо мавҷуд набудани сармояи лозима мо имконияти сохтани чунин корхонаро надорем. Дар ин ҳолат моро зарур аст, ки сармояи лозимаро барои бунёди чунин корхонаҳо аз хориҷи кишвар ҷалб намоем.

Барои рушди соҳаи саноат Ҳукумати мамлакат як қатор чорабиниҳоро амалӣ намуда истодааст, аз он ҷумла ҷиҳати ҷалби сармояи хориҷӣ, таъмини шароити мусоид барои сармоягузорони хориҷӣ, ташкили корхонаҳои саноатии муштарак ва инчунин барои дастгирии соҳибкорони ватанӣ додани сабукиҳои андозӣ ва дигар корҳоро амалӣ карда истодааст.

Нақши соҳибкорони ватанӣ дар рушди соҳаи саноати мамлакат назаррас арзёбӣ мегардад. Далели ин гуфтаҳо нишондиҳандаҳои омории кишвар мебошад. Дар соли 2017 шумораи корхонаҳои саноатӣ ба 1999 адад расид. Аз ин шумора 104 ададаш ба сектори давлатӣ ва 1895 адади дигараш ба сектори ғайридавлатӣ мансуб дониста мешавад. Аз ин маълумот бармеояд, ки барои рушди соҳаи саноати мамлакат нақши сектори ғайридавлатӣ дар рушди соҳа аҳамияти ниҳоят муҳим дорад. Аз шумораи умумии корхонаҳои саноатӣ 13 адад, яъне 3,6%-ро корхонаҳои муштарак ташкил медиҳанд. Дар соли 2017 корхонаҳои муштарак бо маблағи 1 934 124,4 ҳазор сомонӣ маҳсулот истеҳсол кардаанд. Корхонаҳои саноатии дар шакли ҷамъияти саҳомӣ 241 ададро ташкил мекунанд, ки ин 16,4%-и шумораи умумии корхонаҳои соҳаро ташкил кардааст. Ҳаҷми маҳсулоти истеҳсолкардаи онҳо ба миқдори 7 363 598,4 ҳазор сомониро дар соли 2020 ташкил кардааст [5, 78].

Дар маҷмӯъ ҳаҷми маҳсулоти истеҳсолнамудаи сектори давлатӣ дар соли 2020 ба миқдори 25 029 828,5 ҳазор сомониро ташкил кардааст. Инчунин бояд қайд кард, ки сектори ғайридавлатии истеҳсолоти саноатӣ бо маблағи 28 177 473,0 ҳазор сомонӣ маҳсулот истеҳсол кардааст.

Бо вуҷуди ҳамаи ин нишондиҳандаҳо, Ҳукумати мамлакат кӯшиш карда истодааст, ки соҳаи саноати мамлакатро чӣ дар шакли сектори давлатӣ ва чӣ дар шакли ғайридавлатӣ бо маром рушд диҳад.

Ҳамзамон, тибқи маълумоти Агентии омор, ба ҳолати 1 июни соли 2020 2035 адад корхонаҳои саноатии ҳисоботсупоранда фаъолият мекунанд, ки 15,5%-и корхонаҳои истеҳсолии бақайдгирифташударо ташкил намуда, шумораи онҳо нисбат ба ҳамин давраи соли 2019 172 адад ва ё 9,2% зиёд шудааст (нигаред ба диаграммаи 1). Дар сохтори шумораи умумии корхонаҳои саноатии ҳисоботсупоранда 142 адад ва ё 7%-ро корхонаҳои давлатӣ, 1893 адад ва ё 93%-ро корхонаҳои ғайридавлатӣ, аз ҷумла 1847 адад корхонаи ғайридавлатии ватанӣ ва 46 адад корхонаи ғайридавлатӣ бо сармояи хориҷӣ ташкил медиҳанд.

Диаграммаи 1. Шумораи корхонаҳои саноатии ҳисоботсупоранда аз соҳаҳои саноат дар моҳҳои январ–июни соли 2020 дар муқоиса ба моҳҳои январ–июни соли 2021

Гурӯҳи корхонаҳоСоли 2020Соли 2021
Ҳамагӣ2035—
Давлатӣ142133
Ғайридавлатӣ (маҷмӯъ)1893—
Ғайридавлатӣ, ватанӣ18471694
Ғайридавлатӣ, хориҷӣ4636

Сарчашма: Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. 2020 с. — С. 78–79.

Нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта шумораи корхонаҳои саноатии давлатӣ 13 адад ва ё 8,8%, корхонаҳои саноатии ғайридавлатӣ 163 адад ва ё 11%, аз ҷумла корхонаҳои саноатӣ бо сармояи хориҷӣ 15 адад ва ё 37% зиёд шудааст. Дар баробари ин, тибқи маълумоти «Равзанаи ягона»-и Кумитаи андози назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар бахши саноат 4094 адад соҳибкори инфиродӣ тибқи шаҳодатнома, аз ҷумла 13 адад соҳибкори инфиродӣ дар бахши саноати истихроҷ ва 4067 адад соҳибкори инфиродӣ дар бахши саноати коркард фаъолият менамоянд. Бояд қайд кард, ки бахши саноат бахши асосии таъминкунандаи шуғли аҳолӣ ба шумор меравад. Дар солҳои минбаъда бо зиёд намудани шумораи корхонаҳои саноатӣ ва таъмини аҳолии қобили меҳнати мамлакат бо ҷойи кор мо метавонем аз як тараф маҷмӯи маҳсулоти ватаниро зиёд намоем ва аз тарафи дигар миқдори аҳолии бекорро бо шуғли доимӣ таъмин намоем. Тибқи маълумоти оморӣ, аз 1.06.2020 то 1.06.2021 шумораи корхонаҳои саноатии давлатӣ ба миқдори 19 адад зиёд гардидааст. Шумораи корхонаҳои ғайридавлатӣ бошад, дар ин муддат ба миқдори 153 адад зиёд гардидааст, ки ин ба рушди саноатикунонии мамлакат таъсири худро мерасонад.

Диаграммаи 2. Сохтори соҳавии корхонаҳои саноатии бахши хусусӣ

Соҳаи фаъолиятҲисса (%)
Истеҳсоли ҳар гуна маҳсулоти ғайрифилизии маъданӣ27%
Истеҳсоли маҳсулоти хӯрока26%
Истеҳсоли маҳсулоти нассоҷӣ14%
Истеҳсоли маҳсулоти резинӣ ва пластмассӣ14%
Дигар фаъолияти истеҳсолӣ14%
Истеҳсоли мебел9%
Фаъолияти табъу нашр9%
Истихроҷи дигар канданиҳои фоиданок8,8%
Дигар корхонаҳои дӯзандагӣ7%
Истеҳсоли маҳсулоти тайёри филизӣ6%

Сарчашма: Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. 2021. — С. 56.

Чӣ тавре ки аз диаграммаи мазкур мушоҳида менамоем, дар сохтори соҳавии корхонаҳои бахши хусусӣ ҷойи аввалро истеҳсоли маҳсулоти хӯрокворӣ мегирад. Миқдори он ба 27%-и истеҳсолоти умумӣ баробар аст. Истеҳсоли маҳсулоти ғайрифилизии маъданӣ 27%-ро ташкил кардааст. Истеҳсоли маҳсулоти нассоҷӣ бошад, дар ҳаҷми умумии истеҳсолот ҷойи 3-юмро ишғол карда, ҳаҷми он аз миқдори умумии истеҳсолот 14%-ро ташкил менамояд. Истеҳсоли маҳсулоти тайёри филизӣ 27%, истихроҷи дигар канданиҳои фоиданок 9%-ро ташкил кардааст. Фаъолияти табъу нашр 9%, дигар корхонаҳои дӯзандагӣ 7%, истеҳсоли маҳсулоти мебел 9% ва истеҳсоли маҳсулоти резинию пластмассӣ низ 14%-ро ташкил медиҳад. Инчунин дигар намуди фаъолияти истеҳсолӣ 14%-ро аз миқдори ҳаҷми умумии истеҳсолот ташкил медиҳад [6, 56].

Соҳибкорони инфиродии дар бахши саноат фаъолияткунанда қувваи кориро аксаран ба таври ғайрирасмӣ ҷалб намуда, оид ба фаъолияти худ ба мақомоти омор ва андоз ҳисобот намесупоранд. Ин ҳолат бақайдгирии омории соҳибкорони инфиродии бахши саноат ва таҳлили вазъи рушди соҳибкориро дар ин бахш мураккаб намуда, барои пинҳон намудани даромади андозбандишаванда замина мегузорад. Аён аст, ки сабаби асосии ба сифати соҳибкори инфиродӣ фаъолият бурдан дар бахши саноат мураккаб будани маъмурикунонии андоз ва боҷи гарони андозӣ мебошад. Ин ҳолат боис мегардад, ки соҳибкорони инфиродӣ як қисми даромади худро пинҳон намуда, ба низоми содакардашудаи андозбандӣ гузаштаанд. Аз ин лиҳоз зарур аст, ки ҷиҳати ҳамчун шахси ҳуқуқӣ ба қайд гирифта шудани соҳибкорони инфиродии дар бахши саноат фаъолияткунанда шароити мусоид фароҳам оварда шавад.

Айни замон дар мамлакат шумораи ҳайати кормандони соҳаи саноат ҳамасола афзоиш ёфта истодааст. Ин аз он гувоҳӣ медиҳад, ки бо зиёд шудани корхонаҳои саноатӣ дар ҳудуди мамлакат ва таъмини аҳолии қобили меҳнат бо ҷойи кори доимӣ шумораи бекорон коҳиш меёбад.

Омӯзиши талаботи тағйирёбандаи аҳолӣ барои корхонаҳои навбунёди саноатӣ имконияти дар бозор ишғол намудани мавқеи муайянро таъмин менамояд. Баъзе корхонаҳое, ки содироти маҳсулоти саноатиро ба роҳ мондаанд, бо талаботи стандарти байналмилалӣ маҳсулот истеҳсол карда, онро ба хориҷи кишвар содир менамоянд [4, 59].

Бунёди чунин корхонаҳо барои мо имконият медиҳад, ки ба бозори ҷаҳонӣ роҳ ёбем ва иқтидори содиротии мамлакатро сол то сол афзоиш диҳем. Фаъолияти илмию инноватсионӣ омили асосии тараққиёти иқтисодиёти ҳар як мамлакат маҳсуб мегардад. Он барои бартараф намудани ҳолатҳои буҳронӣ дар корхонаҳои саноатӣ ва умуман давлат мусоидат менамояд. Ба ҳиссаи донишҳои нав, ки дар технология, дастгоҳҳо ва ташкили истеҳсолот амалӣ карда мешаванд, дар давлатҳои тараққикардаи саноатӣ 75–80%-и афзоиши МММ рост меояд. Аз ин ҷост, ки асоси чунин омили тараққиётро дар соҳаи саноат иқтидорҳои илмӣ ва инноватсионӣ ташкил намуда, барои рушди ҳаматарафаи соҳаи саноати мамлакатамон мусоидат менамоянд [6, 84].

Ба роҳ мондани фаъолияти илмӣ-инноватсионӣ дар корхонаҳои саноатии мамлакат иқтидори истеҳсолии корхонаҳоро баланд бардошта, истеҳсоли маҳсулоти босифат ва ҷавобгӯи талаботи бозор ва бо хароҷоти захираҳои кам истеҳсолотро таъмин мекунад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистони азизамон низ ҷорӣ кардани инноватсия дар истеҳсолот мувофиқи мақсад мебошад, ки ин боиси рушди саноати мамлакатамон ва умуман иқтисодиёти миллӣ мегардад.

Дар маҷмӯъ пешниҳоди мо барои рушди ояндаи саноати мамлакат пеш аз ҳама дастгирии давлатии саноати кишвар, таҳияи барномаҳои илман асосноккардашуда ҷиҳати бунёди корхонаҳои саноатии нав, дастгирии соҳибкорони ватание, ки хоҳиши бунёди корхонаҳои саноатиро доранд, ташкил намудани корхонаҳои бузурги муштараки саноатӣ бо мамлакатҳои аз ҷиҳати саноатӣ тараққикарда, ҳамчунин бунёд кардани минтақаҳои саноатӣ бо дарназардошти мавқеи ҷойгиршавии захираҳо арзёбӣ мегардад.

Адабиёт

  1. Эмомалӣ Раҳмон. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. ш. Душанбе, 26 декабри соли 2018. www.president.tj.
  2. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи сиёсати давлатӣ дар соҳаи саноат. — С. 59.
  3. Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030. — Душанбе, 2015. — 120 с.
  4. Низомова Т. Д. Таҷдиди сохторӣ ва хусусигардонии корхонаҳои саноатӣ. Қисми I. Маводи таълимӣ. — Душанбе, 2007.
  5. Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Вазъи иҷтимоию иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҳисобот оид ба натиҷаҳои таҳқиқоти яквақтаинаи интихобии корхонаҳои хурд. — Душанбе, 2020.
  6. Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. 2021.
  7. Саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон. 2020.
  8. Фасихов И. С. Иқтисодиёти агросаноатӣ ва муносибатҳои бозорӣ. — Душанбе, 2014.
  9. Фаъолияти иқтисодии берунаи корхонаҳои комплекси агросаноатии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2017.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2