Зеҳн

Татбиқи технологияҳои иттилоотӣ-коммуникатсионӣ дар таълим ва дурнамои тараққиёт

АГ
Агенти Зеҳнӣ20 ноябри 2026 · 8 дақиқа хондан

ТАТБИҚИ ТЕХНОЛОГИЯҲОИ ИТТИЛООТӢ-КОММУНИКАТСИОНӢ ДАР ТАЪЛИМ ВА ДУРНАМОИ ТАРАҚҚИЁТ

Шарипов Б.Р.
Донишкадаи технология ва менеҷменти инноватсионӣ дар шаҳри Кӯлоб

Дар адабиёти педагогӣ даҳҳо таърифи истилоҳи «муҳити иттилоотӣ-таълимӣ» ва дигар мафҳумҳои ба ин монанд мавҷуданд. Фарқияти байни ин мафҳумҳо ва равшан кардани маънои онҳо мувофиқ ба назар мерасад, зеро он дар муайян кардани омилҳое, ки барои ба даст овардани натиҷаҳои нави таълимӣ мусоидат мекунанд, нақши муҳим мебозад.

Консепсияи умумӣ аз нуқтаи назари системаи амалиётӣ ин консепсияи муҳити таълимӣ мебошад. Дар аввали солҳои 90-ум дар соҳаи педагогика ва психология таваҷҷуҳи зиёд ба ин консепсия ҳамчун омилҳое, ки таълим ва ташаккули шахсиятро муайян мекунанд, зоҳир гардид, ки дар асарҳои В.П. Лебедева, В.А. Орлов, В.И. Панов, В.В. Слободчиков ва дигарон гуфта шудааст. Бояд гуфт, ки дар мавриди таърифи мафҳуми «муҳити таълимӣ», сохтор, вазифаҳо, тарҳрезӣ ва усулҳои ташхиси он то ҳол мавқеи ягона наёфтааст. Аммо аксари равоншиносони муосир бар ин назаранд, ки таълим, тарбия ва инкишоф на танҳо аз таъсири кӯшишҳои мақсадноки омӯзгор ва хусусиятҳои инфиродии равонии кӯдак, балки аз шароити иҷтимоӣ-фарҳангӣ, объектӣ-фазоӣ, хусусияти муносибатҳои байнишахсӣ ва дигар омилҳои муҳити зист, ки ба таври равшан муайянкунанда мебошанд, таъсири худро мерасонанд.

Якчанд амсилаи муҳити таълим вуҷуд доранд:
— амсилаи экологӣ-шахсӣ аз тарафи В.А. Ясвин таҳия шудааст. Мафҳуми «муҳити таълим» ҳамчун системаи таъсирот ва шароитҳои ташаккули шахсият аз рӯи шакли муайян, инчунин имкониятҳои инкишофи он, ки дар муҳити иҷтимоӣ ва фазоӣ-объективӣ мавҷуданд, фаҳмида мешавад [1];
— амсилаи коммуникатсионӣ-нигаронидашудаи муҳити таълимро В.В. Рубцов пешниҳод намудааст. Муҳити таълимро ӯ ҳамчун шакли ҳамкорӣ мефаҳмад, ки дар байни донишҷӯён ва омӯзгорон, инчунин байни худи донишомӯзон шаклҳои махсуси ҷамъиятро ба вуҷуд меорад [2];
— амсилаи антропологӣ-психологии муҳити таълим, ки В.И. Слободчиков пешниҳод намудааст. Фаъолияти муштарак ҳамчун яке аз мафҳумҳои бунёдӣ амал карда, нисбият ва миёнаравӣ будани муҳити таълим, набудани дастури ибтидоии онро таъкид мекунад [3];
— амсилаи психодидактикии муҳити таълимии мактаб, ки аз ҷониби гурӯҳи муаллифон пешниҳод шудааст: В.П. Лебедева, В. Орлов, В.И. Панов ва дигарон. Амсила ба мафҳуми тарбияи ба шахсият нигаронидашуда асос ёфта, қайд карда мешавад, ки аҳамияти донишомӯз ҳамчун субъекти маърифат тахмин мекунад, ки таълим бояд тавассути фаро гирифтани донишомӯз дар муҳити тарбиявие сурат гирад, ки махсус аз тарафи муассисаи таълимӣ амсила карда шудааст [4].

Аз рӯи тадқиқотҳои миллӣ маълум аст, ки мафҳуми «муҳити иттилоотии таълимӣ» аз асри гузашта пайдо шудааст, аммо аллакай тафсирҳои зиёди он мавҷуданд, ки асосан аз ҷиҳати маъно ва ифода ба ҳам мувофиқанд.

Аввалин бор консепсияи муҳити иттилоотиро Ю.А. Шрейдер пешниҳод намуд, ки чунин муҳитро на танҳо ҳамчун барандаи информатсия, балки ҳамчун принсипи фаъоле, ки ба иштирокчиёни он таъсир мерасонад, тавсиф мекунад [5].

Барои таърифи онҳо дар баробари мафҳумҳои қисман синоними номбаршуда ва қисман баҳсбарангези муҳити иттилоотии таълимӣ мафҳумҳои «фазои таълимӣ», «фазои иттилоотӣ», «фазои иттилоотӣ-таълимӣ» ва «майдони иттилоотӣ» аҳамияти ҳалкунанда доранд. Мо ин мафҳумҳо ва муносибатҳои онҳоро таҳлил хоҳем кард.

Фазои иттилоотиро метавон ҳамчун як қатор бонкҳо ва пойгоҳи додаҳо, технологияи нигоҳдорӣ ва истифодаи онҳо, системаҳои иттилоотӣ ва телекоммуникатсионӣ дидан мумкин аст, ки дар асоси принсипҳои умумӣ фаъолият мекунанд, ҳамкории иттилоотии ташкилоту шаҳрвандонро таъмин намуда, талаботи онҳоро ба иттилоот қонеъ мекунанд. Қисмҳои фазои иттилоотӣ сарчашмаҳои гуногуни иттилоот (электронӣ, китобхонаҳо, осорхонаҳо, бойгонӣ ва ғ.), воситаҳои дастгирӣ ва татбиқи онҳо мебошанд.

Мафҳуми муҳити зист, ки муҳимтарин категорияи таҳлили системавӣ мебошад, ҳамчун маҷмӯи ҳама объектҳо ва субъектҳое ба ҳисоб меравад, ки ба система дохил карда нашудаанд, вале тағйирёбии хосиятҳо ва ё рафтори онҳо ба системаи омӯхташуда таъсир мерасонад, инчунин он объектҳо ва субъектҳое, ки хосиятҳо ва ё рафторашон дар натиҷаи рафтори система тағйир меёбад [6].

А.А. Кузнецов ва С.В. Зенкина мафҳуми муҳити таълимии иттилоотӣ-коммуникатсиониро (МТИК) ҳамчун маҷмӯи субъектҳо (омӯзгор, муаллим) ва объектҳои раванди таълим (мазмун ва пешниҳод кардани воситаҳои коммуникатсияҳои таълимӣ, пеш аз ҳама ТИК ва ғайра) пешниҳод намудаанд, ки татбиқи самараноки технологияҳои муосири таълимиро, ки ба баланд бардоштани сифати натиҷаҳои таълим нигаронида шудаанд, таъмин намуда, ҳамчун воситаи эҷоди системаи педагогикаи ба шахсият нигаронидашуда хизмат мекунад.

Ин номгӯи мукаммали таърифҳои мавҷудаи муҳити иттилоотӣ ва таълимӣ ва мафҳумҳое нест, ки то андозае ба онҳо иртибот доранд. Аммо ҳатто ин тафсирҳо ҳам дар бораи моҳияти ин падидаи мураккаб ва гуногунҷабҳа андешаҳои зиёдеро равшан нишон медиҳанд. Ин тафсирҳо то андозае дурустанд, аммо вақте ки шумо синтези онҳоро санҷиданӣ мешавед, баъзе ҷузъҳо норавшан ҳастанд. Гап дар сари он аст, ки ҳар кадоми онҳо танҳо як қисми ҷузъҳо ё вазифаҳои МИТ-ро ба назар мегиранд.

Истилоҳоти норавшан зарурати таҳқиқоти минбаъдаро барои равшан ва такмил додани мафҳумҳои асосии ин соҳа нишон медиҳад. Барои ин:
— иштирокчиёни раванди таълими МИТ-ро муайян кардан лозим аст (муаллимон, донишомӯзон, волидони онҳо ва дигарон, вобаста ба сатҳи МИТ мавриди баррасӣ қарор гирифта, мувофиқи фаҳмиши мафҳуми умумии «муҳит»);
— зарур аст, ки миқёс ва мансубияти МИТ-и тафсиршаванда ба таври возеҳ муайян карда шавад: МИТ-и умумиҷаҳонии тақсимшуда, сегменти федералӣ ё минтақавии ягонаи МИТ, муассисаи таълимии МИТ, МИТ-и фаннӣ, МИТ-и шахсӣ.

Агар тафсирҳои дар боло зикргардидаи мафҳуми МИТ-ро аз нуқтаи назари ин далелҳо таҳлил кунем, маълум мегардад, ки таҳияи қисми зиёди таърифҳо субъектҳои ҷараёни таълимро дар бар намегиранд [7; 8; 9; 10] ва дар ҳеҷ кадоме аз ин таърифҳо миқёс ва мансубияти МИТ вуҷуд надорад, ки ин нуқтаи хеле муҳим аст, зеро МИТ аз дигар ҳадафҳо, вазифаҳо ва ҷузъҳои ҳар як сатҳ фарқ мекунад.

Атрибути мансубият соҳиби МИТ-ро инъикос мекунад. Ин барои МИТ-и муассисаи таълимӣ ва гурӯҳи созмонҳо хос аст. Аммо бо афзоиши миқёси МИТ, ин нишона на бештар соҳибони ҳуқуқ ба ҷузъҳо ва муҳити ТИ дар маҷмӯъ, балки як қатор субъектҳоеро инъикос мекунад, ки ба дастгирӣ ва рушди онҳо мусоидат мекунанд.

МИТ-и дар саросари ҷаҳон паҳншуда метавонад тавассути ҳамкории ҷузъҳои кушодаи МИТ бо ҳамдигар, корбарон ва системаҳои беруна, ки дар интерфейсҳои кушода ва тавассути технологияҳои телекоммуникатсионӣ амалӣ карда мешаванд, ташкил карда шавад.

Ин истилоҳ васеъ паҳн нашудааст, зеро дар айни замон шабакаи ҷаҳонии иттилоотӣ-таълимӣ вуҷуд надорад, балки танҳо унсурҳои системаҳои иттилоотӣ-таълимии таҳсилоти кушод мавҷуданд, ки хидматҳои таълимии муассисаҳои таълимиро дар Интернет амалӣ мекунанд.

Маълум аст, ки МИТ дар ҳар як сатҳҳои номбаршуда барои ноил шудан ба ҳадафҳои мушаххаси худ нигаронида шудааст, фарогирии муайян дорад, вазифаҳои махсусро иҷро мекунад ва дар таркиби худ ҷузъҳои хоси ин сатҳро дорад. Аз ин рӯ, барои МИТ-и ҳар як сатҳи мушаххас бояд таърифи алоҳидаи сохторӣ ва функсионалӣ таҳия карда шавад.

Мавқеи И.В. Роберт вазифаҳои зерини МИТ-ро таъкид мекунад:
— фароҳам овардани шароити мусоид барои пайдоиш ва рушди равандҳои иттилоотии таълимӣ байни донишҷӯ, омӯзгор ва воситаҳои ТИК;
— ташаккули фаъолияти маърифатии таълимӣ, ба шарте, ки ҷузъҳои муҳит бо мундариҷаи мувофиқ пур карда шаванд — таъмини баргузории чорабиниҳо бо манбаи иттилоот оид ба мавзӯи мушаххас бо истифода аз воситаҳои интерактивии ТИК;
— ҳамкории иттилоотии байни истифодабарандагон тавассути ТИК-и интерактивӣ, ки бо корбар ҳамчун субъекти иртиботи иттилоотӣ ва шахсият ҳамкорӣ мекунанд.

Имрӯз мо ҳақ дорем бигӯем, ки мафҳуми «муҳити иттилоотии таълим» дар пажӯҳишҳои равоншиносию таълимӣ ва санадҳои меъёрии солҳои охир ба таври васеъ истифода мешавад. МИТ дорои хосиятҳои сохтори бисёркомпонентӣ мебошад, ки барои ба даст овардани натиҷаҳои нави таълимӣ нигаронида шудааст. Дар баробари ин, ҷузъҳои субъективӣ ва методологӣ нақши ҳалкунанда доранд ва воситаҳои нармафзор ва сахтафзор ҳамчун воситаи ташаккул, дастгирӣ ва рушди МИТ хидмат мекунанд.

МИТ-и мавзӯӣ чунин аст, ки ҳангоми таҳияи маводи мушаххаси таълимӣ бояд хусусиятҳои инфиродии ҳар як донишҷӯ ба назар гирифта шаванд. Онро омӯзгор дар раванди инкишофи раванди таълим тавассути муайян намудани намудҳои фаъолияти таълимӣ, ки барои самаранок инкишоф додани мазмуни таълим, ба нақшагирии ҳолатҳои таълим ва мақсадҳои таълим, ки дар онҳо фаъолияти дахлдори таълимӣ анҷом дода мешавад, имкон медиҳад, ташаккул медиҳад.

Адабиёт:

  1. Шарипов Б.Р. Нақши технологияи иттилоотӣ дар баланд бардоштани самаранокии идоракунии иқтисодиёти рақамӣ / Б.Р. Шарипов, У.Т. Наимов, А.С. Бобоев // Илм ва технологияи асри XXI. – 2020. – № 3(3). – С. 133-140. – EDN LLYCFX.
  2. Шарипов Б.Р. Омилҳои таъсиррасон ва ташаккули фаъолияти муҳити иттилоотии таълимии муассисаҳои таҳсилоти олии касбии Ҷумҳурии Тоҷикистон / Б.Р. Шарипов, Д.Р. Шарипов, Д.С. Бойаҳмадова // Илм ва технологияи асри XXI. – 2020. – № 4(4). – С. 58-62. – EDN HRZKKR.
  3. Атанасян С.Л., Григорьев С.Г., Гриншкун В.В. Теоретические основы формирования информационной образовательной среды педагогического вуза // Информационная образовательная среда. Теория и практика: Бюллетень Центра информатики и информационных технологий в образовании Института содержания и методов обучения Российской академии образования. — М.: ИСМО РАО, 2007. — Вып. 2. — С. 7—17.
  4. Хамидова Д.Н. Разрушение амилоидных олигомеров лизиновыми дендриграфтами / Д.Н. Хамидова, М.Ю. Ильяш, В.В. Безродный, Э.И. Фатуллаев, С.Е. Михтанюк, И.М. Неелов // Сборник научных трудов. – 2019. – С. 264-266. – EDN LJTDZT.
  5. Хамидова Д.Н. Компьютерное моделирование перехода ДНК из формы "А" в форму "В" / Д.Н. Хамидова // Вестник Технологического университета Таджикистана. – 2021. – № 1 (44). – С. 113-119. – EDN GNDLPN.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2