Нақши ташкилотҳои қарзӣ дар рушди кишоварзӣ
Нақши ташкилотҳои қарзӣ дар рушди кишоварзӣ
Бояд тазаккур дод, ки дар пешрафту тараққиёти кишоварзии мамлакат на танҳо саҳми Вазорати кишоварзӣ ва кишоварзони Тоҷикистон, балки нақши ташкилотҳои қарзӣ низ калон аст. Дар тамоми давлатҳои пешрафтаи ҷаҳон ҳам ҳукуматҳо ва ҳам ташкилотҳои қарзӣ дар доираи барномаҳои махсуси давлатӣ соҳаи кишоварзии кишварро кумак менамоянд.
Имрӯз дар ҷумҳурӣ (аз рӯйи маълумоти сомонаи Бонки миллии Тоҷикистон) 17 Бонк, 1 Ташкилоти қарзии ғайрибонкӣ, 42 Ташкилоти амонатии хурд, 42 Ташкилоти қарзии хурд ва 36 Фонди қарзии хурд фаъолият мекунанд, ки ҳар яки онҳо сандуқи қарзӣ доранд ва ҳар яки онҳо метавонанд дар рушди кишоварзии кишварамон саҳми худро гузоранд.
Маблағгузорӣ ба соҳаи кишоварзӣ
Дар давоми соли 2014 ташкилотҳои қарзӣ ба соҳаи кишоварзии мамлакат ба андозаи 1 023,6 млн. сомонӣ қарзҳо пешниҳод намудаанд, ки ин 12 фоизи тамоми қарзҳои ба соҳаҳо пешниҳодгардидаро ташкил менамояд (нигаред ба ҷадвали 1). Ҳаҷми маблағи қарзҳои ба соҳаи кишоварзӣ пешниҳодгардида агарчӣ нисбат ба соли 2013 ба маблағи 229,4 млн. сомонӣ афзоиш ёфта бошад ҳам, вале дар қиёс ба қарзҳои сандуқи қарзии ҷумҳурӣ нисбат ба соли 2013 ба андозаи 0,05 фоиз камтар аст. Яъне, агар дар соли 2013 ҳаҷми қарзҳои соҳаи кишоварзӣ 12,09 фоизи сандуқи қарзии ҷумҳуриро ташкил намояд, дар соли 2014 ин нишондиҳанда ба 12,04 фоиз баробар аст.
Аммо чунин ба назар мерасад, ки ҳар қадаре нисбат ба соҳаи кишоварзӣ кумаку дастгирӣ шавад, ҳамон қадар эҳсоси карахтӣ ва қафомонии ин соҳа ҳис мегардад. Аз як тараф афзоиши аҳолӣ, аз тарафи дигар бештар шудани сабади истеъмолии мардум ва мунтазам зиёд гардидани талаботи рӯзмарраи истеъмолкунандагон низ ба ин сабаб шуда метавонад.
Тибқи маълумоти Вазорати кишоварзии ҷумҳурӣ, имрӯз теъдоди хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ), ки шакли асосии хоҷагидорӣ дар соҳаи кишоварзӣ ба ҳисоб мераванд, дар ҷумҳурӣ 150 ҳазор ададро ташкил медиҳанд. Бояд қайд намуд, ки имрӯз истеҳсолкунандагони маҳсулоти кишоварзӣ ва коркарди он дар ҷумҳурӣ ба қарзҳои имтиёзнок, низоми андози мувофиқ, маблағгузории пурсамар, лизинг ва дастрасӣ ба натиҷаҳои инноватсионӣ ниёз доранд. Лозим ба ёдоварист, ки дар Паёми имсолаи Президенти кишвар Роҳбари давлат дар ин самт қайд намуд, ки «Нақш ва саҳми соҳаи кишоварзӣ дар таъмини амнияти озуқавории мамлакат, рушди соҳаҳои саноат, афзоиши имконияти содиротии кишвар ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ бисёр муассир мебошад». Бинобар ҳамин, дастгирии ин соҳа аз тарафи ташкилотҳои қарзӣ шарт ва зарур аст.
Ҷадвали 1. Пешниҳоди қарзҳо аз тарафи ташкилотҳои қарзӣ ба соҳаҳо дар солҳои 2013–2014 (бо сомонӣ)
| Соҳаҳои қарз | Қарзҳои додашуда (2013) | Қарзҳои додашуда (2014) | Фарқият |
|---|---|---|---|
| Ҳамагӣ | 6 571 026 448 | 8 498 688 536 | 1 927 662 088 |
| Кишоварзӣ | 794 238 397 | 1 023 645 655 | 229 407 258 |
| Растанипарварӣ | 471 750 765 | 629 748 331 | 157 997 566 |
| Пахтакорӣ | 285 975 080 | 418 221 533 | 132 246 453 |
| Ғаллакорӣ | 47 972 770 | 42 285 282 | -5 687 487 |
| Боғкорӣ | 17 732 494 | 12 939 980 | -4 792 514 |
| Токпарварӣ | 612 610 | 2 089 583 | 1 476 973 |
| Картошкапарварӣ | 45 711 253 | 56 035 722 | 10 324 470 |
| Намудҳои дигари растанипарварӣ | 73 624 058 | 98 174 730 | 24 550 673 |
| Чорвопарварӣ | 112 060 173 | 190 054 170 | 77 993 997 |
| Ҳайвони калони шохдор | 83 861 368 | 131 250 804 | 47 389 437 |
| Ҳайвони хурди шохдор | 20 485 939 | 30 165 310 | 9 679 371 |
| Асппарварӣ | 1 210 490 | 3 550 468 | 2 339 978 |
| Намудҳои дигари чорвопарварӣ | 5 253 405 | 18 929 205 | 13 675 800 |
| Парандапарварӣ | 18 262 137 | 13 304 750 | -4 957 387 |
| Ғайраҳо | 191 845 572 | 187 582 587 | -4 262 985 |
| Замбурпарварӣ | 7 705 966 | 10 236 617 | 2 530 651 |
| Моҳипарварӣ | 1 133 069 | 2 727 921 | 1 594 852 |
| Захиракунии маҳсулоти кишоварзӣ | 1 612 696 | 11 506 863 | 9 894 167 |
| Гирифтани нуриҳои минералӣ, маводи сӯхту молиданӣ, қисмҳои эҳтиётӣ ва дигарҳо барои эҳтиёҷоти кишоварзӣ | 6 910 951 | 7 819 390 | 908 439 |
| Хариду фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ (ба ғайр аз пахта) | 21 208 171 | 10 155 524 | -11 052 647 |
| Хариду фурӯши пахта | 118 548 636 | 104 981 731 | -13 566 904 |
| Ғайраҳо | 34 570 085 | 38 620 930 | 4 050 845 |
| Саноат | 1 305 606 182 | 1 072 899 152 | -232 707 030 |
| Сохтмон | 678 835 231 | 1 345 028 215 | 666 192 984 |
| Нақлиёт | 256 358 416 | 440 147 821 | 183 789 405 |
| Хӯроки умумӣ | 24 463 256 | 24 466 201 | 2 945 |
| Хизматрасонӣ | 310 447 233 | 339 746 497 | 29 299 264 |
| Савдои хориҷӣ | 1 661 204 590 | 1 818 420 134 | 157 215 544 |
| Миёнаравии молиявӣ | 32 810 954 | 264 253 154 | 231 442 200 |
| Истеъмолот | 987 055 198 | 1 243 028 559 | 255 973 361 |
| Дигар соҳаҳо | 520 006 991 | 927 053 146 | 407 046 155 |
Картошкапарварӣ — соҳаи ба маблағгузорӣ ниёздошта
Тасаввур намоед, ҳар сол чӣ қадар картошкаву помидору бодрингу дигар анвои сабзавоту меваҷот аз хориҷи кишвар вориди бозорҳои Душанбе мегардад. Акнун тасаввур намоед, ҷиҳати ворид гаштани чунин сабзавоту меваҷот аз хориҷи кишвар чӣ миқдор асъор лозим мешавад ва агар ин миқдор маблағ дар ҷумҳурӣ монад, ба иқтисодиёти мамлакат чӣ қадар фоида меорад…
Ҳамагӣ чанд сол пештар дар ҷумҳурӣ қариб нисф ва ё зиёдтар аз нисфи сементи ба фурӯш мерафта аз хориҷи кишвар ворид мешуд. Ҳукумати ҷумҳурӣ бо ҷалби маблағгузорӣ дар ин самт тавонист на танҳо воридоти сементро аз хориҷ қатъ намояд, балки Тоҷикистонро ба қатори содиркунандагони ин намуди маҳсулот дохил гардонад.
Модоме ки бо маблағгузорӣ дар сохтмону ба истифодадиҳии заводу корхонаҳои сементбарорӣ воридоти семент аз хориҷи кишвар барҳам хӯрд, чаро бо чунин тарзу усул воридоти картошка низ аз хориҷ барҳам дода нашавад? Заминҳои обии мавзеъҳои картошкапарварии ҷумҳурӣ сад дар сад метавонанд тамоми аҳолии кишварро бо ин намуди маҳсулот таъмин намоянд. Фақат зарур аст, дар ин самт ва дар ин соҳа маблағгузориро дуруст роҳандозӣ кунанд.
Аммо набояд фаромӯш намуд, ки истеҳсоли картошка чун истеҳсоли семент нест, ки ашёи хомро ба таҷҳизот ворид намоию тугмачаро пахш карда, аз он тарафи таҷҳизот семент истеҳсол гардад. Барои ҳосили хуби картошка гирифтан меҳнати дақиқкорона ва пурмасъулияте лозим аст, ки имрӯз соҳаи кишоварзии ҷумҳурӣ ба ин гуна заҳмат ниёз дорад. Чунки худи кишоварзӣ ҳамеша дар ҳама давру замон заҳмати бештарро талаб менамуд.
Имрӯз барои зиёд истеҳсол намудани картошка чӣ талошҳое, ки намекунанд. Дар аксар ноҳияҳои ҷумҳурӣ, бахусус минтақаи Рашт барои дастгирии соҳаи мазкур чунин иқдом ба роҳ монда шудааст, ки ҳар як корхонаву муассисаи ноҳия бояд картошка кишт намояд. Аз ин рӯ, дар моҳҳои апрел–май намояндагони қариб тамоми ташкилоту муассисаҳои ин ноҳияҳо барои гирифтани қарзи бонкӣ ҷиҳати кишту кори картошкаи ватанӣ ба ташкилотҳои қарзии ноҳия, хусусан бонки давлатӣ муроҷиат менамоянд.
Ин маърака боиси он гардидааст, ки дар ноҳияҳои минтақаҳои зикршуда шумораи қарзҳои пешниҳодгардида аз тарафи ташкилотҳои қарзӣ дар фасли баҳор меафзояд. Дар баробари ин, зарурият ба қарз аз тарафи аҳолӣ дар мавсими кишту кор бештар мегардад ва ҳамчунин, барои ба муҳоҷирати корӣ сафар намудан низ муштариёни қарзгирро дар назди ташкилотҳои қарзӣ зиёд менамояд. Аз ин рӯ, ташкилотҳои қарзии ин минтақаҳоро зарур аст, маҳз дар ин мавсим барои дастгирии ин соҳа фаъол шаванд.
Дар соли 2014 дар фасли баҳор нархи тухмии картошка ба 4–5 сомонӣ расид. Дар ин давра кишоварзони ноҳияҳои картошкапарвар тухмиро бо нархи баланд харидорӣ намуданд. Аксари картошкапарвароне, ки аз ташкилотҳои қарзӣ барои харидани тухмӣ қарз мегирифтанд, шикоят аз он мекарданд, ки имсол барояшон соли гарону пур аз хавф аст. Вобаста ба ин масъала, Ҳукумати Ҷумҳурӣ вазъро омӯхта ба он дахолат намуд ва ба ташкилотҳои қарзӣ супориш дода шуд, ки дар ин самт кишоварзонро кумак намоянд. Ин буд, ки бонки давлатӣ ва дигар ташкилотҳои қарзии кишвар барои картошкапарварон қарзҳои имтиёзнок ҷудо намуданд.
Лозим ба ёдоварист, ки ҳар сол БДА ҶТ «Амонатбонк» дар ин самт бетафовут набуда, саҳми худро дар соҳаи кишоварзии кишвар мегузорад. Қарзҳои имтиёзноки ба соҳаҳои пахтакорӣ, картошкапарварӣ пешниҳодшаванда ва ё иҷозаи то 20 фоизи сандуқи қарзиро барои пешрафти хоҷагиҳои деҳқонӣ истифода намудан, худ далели он аст, ки дастгирию кумак дар пешрафти соҳаи кишоварзии мамлакат аз тарафи бонки давлатӣ сурат мегирад.
Вале новобаста ба ҷидду ҷаҳди Ҳукумати кишвар ва дастгирии ташкилотҳои қарзӣ, ҳосили картошка дар соли 2014 нисбат ба соли 2013 камтар гардид. Агар дар соли 2013 ҳосили картошкаи ҷамъиятӣ, деҳқонӣ ва аҳолӣ дар якҷоягӣ дар мамлакат 1 115 596 тоннаро ташкил намояд, пас ин рақам дар соли 2014 ба 853 714 тонна баробар буд, ки ин 76,5 фоизи ҳосили соли 2013-ро ташкил медиҳад.
Ҷадвали 2. Истеҳсоли картошка дар ҷумҳурӣ дар солҳои 2013 ва 2014
| Минтақа | Соли 2013 (ҷамъиятӣ) | Соли 2013 (деҳқонӣ) | Соли 2013 (аҳолӣ) | Соли 2013 (ҳамагӣ) | Соли 2014 (ҷамъиятӣ) | Соли 2014 (деҳқонӣ) | Соли 2014 (аҳолӣ) | Соли 2014 (ҳамагӣ) | с. 2014 нисб. с. 2013 (%) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ҳамагӣ дар ҷумҳурӣ | 74 593 | 444 249 | 596 754 | 1 115 596 | 91 729 | 343 448 | 418 537 | 853 714 | 76,5 |
| ВМКБ | 914 | 37 265 | 19 781 | 57 960 | 879 | 34 318 | 18 748 | 53 945 | 93,1 |
| Суғд | 48 321 | 160 586 | 223 015 | 431 922 | 51 331 | 146 760 | 127 476 | 325 567 | 75,4 |
| Хатлон | 13 364 | 78 217 | 192 987 | 284 568 | 8 053 | 54 608 | 164 356 | 227 017 | 79,8 |
| ш. Душанбе | 0 | — | — | 0 | — | — | — | 0 | — |
| НТҶ | 11 994 | 168 181 | 160 971 | 341 146 | 31 466 | 107 762 | 107 957 | 247 185 | 72,5 |
Маблағгузорӣ дар самтҳои навини кишоварзӣ
Имрӯз вақти он расидааст, ки дар соҳаи кишоварзии кишвар роҳҳои нави замонавиро бояд интихоб намоем. Ба андешаи банда, дар соҳаи кишоварзӣ се самте аст, ки ташкилотҳои қарзӣ бояд маҳз дар ин самтҳо кишоварзони мамлакатро бештар маблағгузорӣ намоянд:
- Обёрии қатрагӣ;
- Сохтмони гармхонаҳо;
- Сохтмони сардхонаҳо барои меваю сабзавот.
Обёрии қатрагӣ
Мутаассифона, дар кишвари мо низоми обёрикунонии қатрагӣ хеле кам ба назар мерасад. Дар Тоҷикистон кам нестанд заминҳое, ки бо обёрии қатрагӣ метавон онҳоро сероб намуда, ҳосили дилхоҳ ба даст овард. Аксари минтақаҳои кишварамон бо вуҷуди минтақаи дорои сарчашмаи обҳои тоза будан, аз беобии заминҳои бекорхобида танқисӣ мекашанд. Дар ин ҳолат, аз ин намуди обёрикунӣ истифода намудан хеле муфид аст. Ин намуди обёрикунонӣ маблағи бештарро талаб менамояд, вале таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки ҳосилнокӣ аз ин намуди обёрикунонӣ хеле хубу самаранок аст.
Аз рӯйи маълумоти дастрасгашта, имрӯз дар ҳудуди 60–70 гектар боғҳо дар Тоҷикистон тавассути обёрии қатрагӣ обёрӣ карда шудаасту халос. Обёрии қатрагӣ дар самти сабзавотҳои гуногуни хоҷагии қишлоқ бошад, хеле камтар аст.
БДА ҶТ «Амонатбонк» дар соли 2014 яке аз лоиҳаҳоеро бо харҷи қариб 5 млн. сомонӣ дар самти обёрии қатрагӣ ба соҳаи пиёзпарварӣ дар деҳаи «Гулистон»-и ноҳияи Ҷ. Румӣ амалӣ намуд, ки тавассути ин лоиҳа зиёда аз 50 гектар заминҳои бекорхобидаи ноҳияи мазкур бо обёрикунии қатрагӣ обёрӣ карда шуд. Имрӯз ҶДММ «Навобод 1» аз ин заминҳо ҳосили хеле хуб ба даст оварда, ба хориҷ аз кишвар ба фурӯш мебарорад.
Сохтмони гармхонаҳо
Бояд қайд намуд, ки сохтмону ба истифодадиҳии гармхонаҳо дар кишвар ҷавобгӯйи талабот нест. Гарчанде ки дар солҳои Шӯравӣ дар баъзе минтақаҳои ҷумҳурӣ бархе аз гармхонаҳое бо усули шӯравӣ сохта шуда, каму беш амал менамуд, вале дар даврони истиқлолият онҳо ё вайрону валангор шуда аз кор баромаданд ё имрӯз аксарашон корношоям гардидаанд. Аммо дар панҷ–даҳ соли истиқлолият дар як қисми минтақаҳои ҷумҳурӣ бо усули чинӣ чандин гектар гармхонаҳо сохта шуда, ба истифода дода шуданд. Имрӯз дар ҷумҳурӣ ҳаҷми гармхонаҳо аз рӯйи маълумоте, ки аз Вазорати кишоварзӣ дастрас гардид, ҳамагӣ майдони 88,14 гектарро ташкил менамояд, ки мутаассифона, ин хеле кам аст. Аз ин майдон 54,8 гектар ё 62,1 фоизи гармхонаҳо ба ду ноҳия ва ду шаҳр рост меоянд: ноҳияҳои Ёвон, Рӯдакӣ ва шаҳрҳои Б. Ғафуров ва Норак. Дар дигар минтақаҳо мутаассифона, ба ин соҳаи хубу сердаромад маблағгузорӣ ва таваҷҷуҳ зоҳир намегардад.
Дар ҷаҳони имрӯза намудҳои нави гармхонаҳои замонавӣ сохта мешавад, ки тамоми фаъолият дар он автоматикунонидашуда аст. Масалан, дар чунин гармхонаҳо ҳар як бех помидор ва ё дигар намуди сабзавот тавассути компютер назорат мегардад ва худи таҷҳизот ҳар як буттаро ба таври автоматӣ бо обу нуриҳо таъмин менамояд. Ҳосилнокӣ аз чунин гармхонаҳо ба маротиб зиёд аст. Аз ин рӯ, маблағгузории ташкилотҳои қарзӣ дар ин самт ба истеҳсоли маҳсулоти соҳаи кишоварзии мамлакат набзи тоза бахшида, ин соҳаро тақвият мебахшад.
Соли 2014 БДА ҶТ «Амонатбонк» дар ноҳияи Мастчоҳ як лоиҳаи калонеро дар самти сохтмону ба истифодадиҳии гармхонаҳо тавассути хати қарзӣ дар ҳаҷми зиёда аз 4 млн. сомонӣ маблағгузорӣ намуд, ки тибқи он дар майдони 7 гектар заминҳои бекорхобида 35 адад гармхонаҳо бо усули чинӣ сохта, ба истифода дода шудааст.
Қайд кардан ба маврид аст, ки БДА ҶТ «Амонатбонк» нисбат ба он лоиҳаҳое, ки барои истеҳсолу коркарди маҳсулоти соҳаи кишоварзӣ равона шудаанд, аҳамияти ҷиддӣ дода, амалӣ намудани онҳоро аз самтҳои афзалиятноки фаъолияти қарзии худ меҳисобад. Имрӯз помидору бодиринги истеҳсолнамудаи гармхонаҳои бо маблағгузории БДА ҶТ «Амонатбонк» дар ноҳияи Мастчоҳ сохташуда дар фаслҳои зимистону баҳор дар бозорҳои Хуҷанду Душанбе ба фурӯш мераванд.
Сардхонаҳо
Бояд тазаккур дод, ки то вақте ки шумораи сардхонаҳо дар Ҷумҳурии Тоҷикистон рушд намекунад, мо меваҷотамонро ба таври васеъ ба хориҷ бароварда наметавонем. Тамоми давлатҳои пешрафтае, ки ба содироти меваю сабзавот машғуланд, сардхонаҳое доранд, ки дар онҳо меваю сабзавоти соҳаи кишоварзӣ муддатҳои тӯлонӣ нигоҳ дошта мешаванд. Ангур ва ё себу ноке, ки дар фасли тирамоҳ ба даст меояд, то мавсими дигар дар сардхона онро нигоҳ доштан мумкин аст.
Солҳои охир дар баъзе минтақаҳои ҷумҳурӣ, бахусус дар ноҳияҳои Ҳисору Шаҳринав ва шаҳри Турсунзода сардхонаҳои одӣ сохта мешавад, ки то фаслҳои дигар меваи ангурро тару тоза нигоҳ медоранд. Натиҷаи ҳамин буд, ки имсол дар бозорҳо ангури тару тоза бештар ба чашм мерасад.
Дар минтақаҳое, ки кишоварзӣ, бахусус боғу токпарварӣ рушд мекунад, маблағгузорӣ дар самти сардхонаҳо муфид ба ҳисоб меравад.
Дар охир ҳаминро бояд қайд намуд, ки бунёду ба роҳмонии гармхонаҳою дигар корхонаҳои истеҳсолӣ дар коҳиш додани сафи бекорон ва ба танзим даровардани вазъи иқтисодии мардум мусоидат хоҳад кард. Чунин корро метавон бо ҷалби ташкилотҳои қарзӣ амалӣ сохт.
О. Сафолов, иқтисодчии БДА ҶТ «Амонатбонк»




