Зеҳн

Шарикии стратегӣ барои рушди устувор: лоиҳаҳои муштараки Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттиҳоди Аврупо дар соҳаи энергетика ва захираҳои об

АГ
Агенти Зеҳнӣ18 ноябри 2026 · 9 дақиқа хондан

Дар асри XXI мавзуъҳои истиқлоли энергетикӣ ва идоракунии оқилонаи захираҳои об дигар танҳо масъалаҳои соҳавӣ нестанд. Имрӯз ин масоил мустақиман ба устувории иҷтимоӣ, рушди иқтисодӣ ва сатҳи зиндагии миллионҳо одамон таъсир мерасонанд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ мебошад ва дар баробари пайомадҳои тағйирёбии иқлим осебпазир аст, ин мушкилот аҳамияти махсус доранд. Аз ин рӯ, шарикӣ бо Иттиҳоди Аврупо дар солҳои охир ба яке аз омилҳои калидии ислоҳоти системавӣ дар бахшҳои энергетика ва захираҳои оби кишвар табдил ёфтааст.

Ҳамкории байни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттиҳоди Аврупо дар самти рушд аз соли 1991 оғоз шудааст. Иттиҳоди Аврупо ба дастгирии ислоҳот дар бахшҳое, ки барои рушди миллӣ аҳамияти калидӣ доранд, пеш аз ҳама дар соҳаҳои энергетика ва таъмини об, таваҷҷуҳи хосса зоҳир мекунад. Дар ин самт Иттиҳоди Аврупо бо Ҳукумати Тоҷикистон ва шарикон – Бонки Ҷаҳонӣ, Бонки Осиёии Рушд ва Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд ҳамкории зич дорад.

Иттиҳоди Аврупо пайваста сиёсати Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар самти рушди устувор дастгирӣ намуда, ҳамкориро мутобиқ ба Стратегияи миллии рушди Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2030, стратегияи Иттиҳоди Аврупо Global Gateway, инчунин Созишнома дар бораи шарикӣ ва ҳамкорӣ (PCA), ки аз соли 2010 амал мекунад, ба роҳ мондааст.

Анҷоми гуфтушунидҳо оид ба Созишномаи васеи шарикӣ ва ҳамкорӣ (EPCA) дар соли 2024 марҳилаи муҳим дар амиқсозии муносибатҳои дуҷониба гардида, заминаи институтсионалиро барои густариши ҳамкориҳо дар соҳаҳои энергетика, захираҳои об ва устувории иқлим гузошт.

Равиши Иттиҳоди Аврупо ба ташаккули ояндаи фарогир ва устувор равона гардидааст – тавассути рушди иқтисоди «сабз» ва рақамӣ, баланд бардоштани сифати идоракунии захираҳои табиӣ ва таҳкими сармояи инсонӣ. Лоиҳаҳои муштараке, ки амалӣ мешаванд, сохтмон ва навсозии инфрасохтор, ислоҳоти институтсионалӣ, рақамисозӣ, баланд бардоштани самаранокии истифодаи энергия ва ташаккули фарҳанги нави истифодаи захираҳоро дар бар мегиранд. Дар маҷмуъ, ин талошҳо барои бунёди иқтисоди аз ҷиҳати экологӣ устувор ва иҷтимоӣ нигаронидашуда заминаи пойдор фароҳам меоранд.

Воқеияти нави энергетикӣ дар ВМКБ: НБО «Себзор» ва пешрафти инфрасохторӣ

Яке аз лоиҳаҳои муҳимтарини солҳои охир ба истифода додани Неругоҳи барқи обии «Себзор» дар ноҳияи Роштқалъаи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон мебошад. Маросими тантанавии ифтитоҳи неругоҳ 26-уми июни соли 2025 бо иштироки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, сафири Иттиҳоди Аврупо Раймундас Кароблис, сафири Олмон Йорк Шуграф, инчунин намояндагони Бонки рушди Олмон (KfW) баргузор гардид, ки аҳамияти стратегии ин лоиҳаро боз ҳам таъкид намуд.

Неругоҳ бо иқтидори 11 МВт фаъолият карда, тибқи низоми дериватсионӣ (run-of-river) кор мекунад ва ҳамасола зиёда аз 76 млн кВт·соат неруи барқи «сабз» истеҳсол менамояд. НБО тақрибан 220 ҳазор нафар аҳолии минтақаи вилоятро бо неруи барқи боэътимод таъмин намуда, инчунин барои содироти фаромарзии неруи барқ ба Афғонистон мусоидат мекунад. Лоиҳа бо дастгирии молиявии Иттиҳоди Аврупо ва Вазорати федералии ҳамкории иқтисодӣ ва рушди Олмон амалӣ гардидааст.

Арзиши махсуси НБО «Себзор» танҳо ба аҳамияти минтақавии он маҳдуд намешавад. Ин лоиҳа ҳамчунин дорои аҳамияти муҳими иҷтимоӣ ва геополитикӣ мебошад, зеро таъмини устувори неруи барқ дар ноҳияҳои кӯҳии наздимарзӣ ба суботи иҷтимоӣ ва рушди иқтисодии минтақа таъсири мустақим мерасонад.

Соли 2023 ин неругоҳ аввалин иншоот дар ҷаҳон гардид, ки соҳиби шаҳодатномаи тиллоии Стандарти устувории гидроэнергетика (Hydropower Sustainability Standard) шуд. Ин ҷоиза мутобиқати лоиҳаро ба беҳтарин таҷрибаҳои ҷаҳонӣ дар самти ҳифзи муҳити зист, масъулияти иҷтимоӣ ва идоракунии корпоративӣ (ESG) тасдиқ менамояд.

Ҳамзамон, бо ба истифода додани неругоҳ, дар ноҳияи Рӯшон як қатор лоиҳаҳои нави инфрасохторӣ оғоз гардиданд. Аз ҷумла, ба сохтмони зеристгоҳи нави «Козидеҳ» санги асос гузошта шуд. Дар маросими мазкур Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбари бахши ҳамкории Иттиҳоди Аврупо Изабел Уриз Эрнандес иштирок намуданд. Қаблан дар ин минтақа зеристгоҳи «Ҷангал» бо шиддати 110/35/10 кВ ва зиёда аз 50 километр хатҳои интиқоли неруи барқ ба истифода дода шуда буданд.

Ин лоиҳаҳо ба анҷом расонидани ташаккули низоми минтақавии энергетикӣ, баланд бардоштани сифати неруи барқ ва афзоиши устувории инфрасохтор нисбат ба таъсири тағйирёбии иқлим ва шароити ҷуғрофии душвор равона гардидаанд. Ҳамкорӣ бо ҶСК «Помир Энерҷӣ» самаранокии шарикии давлат ва бахши хусусиро нишон дода, ҳамзамон аҳамияти дастгирии байналмилалиро таъкид менамояд. Лоиҳаҳо бо иштироки Иттиҳоди Аврупо, Сафорати Олмон, Бонки рушди Олмон, Фонди PATRIP (Олмон), ҳукуматҳои Норвегия, Шветсия ва Британияи Кабир, инчунин ташкилоти Оғохон оид ба рушд амалӣ мегарданд.

Ислоҳот ва рақамикунонӣ: дастгирии системавии бахши энергетика

Инфрасохтор яке аз унсурҳои энергетикаи устувор ба ҳисоб меравад. Дар баробари ин, барои рушди соҳа мавҷудияти қоидаҳои шаффоф, идоракунии самаранок ва устувории молиявии соҳа аҳамияти муҳим дорад. Дар ин замина, Бастаи кумаки техникии Иттиҳоди Аврупо дар доираи Барномаи дастгирии энергетикаи устувор нақши калидӣ мебозад.

Дар солҳои охир бо дастгирии коршиносони Иттиҳоди Аврупо дар Тоҷикистон як қатор қарорҳои Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳия ва қабул гардиданд, ки ба солимгардонии молиявии бахши энергетика равона шудаанд. Аз ҷумла, ҷорӣ намудани ҳисоби эскроу (escrow) ва пурзӯр намудани назорат аз болои хароҷоти ширкати миллии истеҳсолкунандаи неруи барқ. Қадами муҳими дигар таҳияи методологияи нави ҳисобкунии тарифҳо барои ширкатҳои электроэнергетикӣ ва инчунин омода намудани лоиҳаи Кодекси энергетикӣ гардид, ки бар пояи таҷрибаи байналмилалӣ таҳия шуда, таъсиси танзимгари мустақилро пешбинӣ мекунад. Ҳамзамон, дар самти моделсозии соҳа ва таҳкими иқтидори ташкилӣ ва молиявии ширкатҳои таъминкунандаи неруи барқ низ иқдомҳои муҳим амалӣ мегарданд.

Самти алоҳидаи ҳамкорӣ рақамикунонӣ ва устувории киберӣ мебошад. Таҳияи стратегияҳо, нақшаҳо ва «харитаҳои роҳ», омӯзиши мутахассисон ва ҷорӣ намудани қарорҳои муосири технологияҳои иттилоотӣ барои ташаккули заминаи таъминоти устувор, боэътимод ва аз ҷиҳати иқтисодӣ самараноки неруи барқ мусоидат мекунанд. Ин равандҳо дар доираи бозорҳои миллию минтақавии энергетикӣ имконият фароҳам меоранд, ки соҳа ба сатҳи сифатан нави идоракунии корпоративӣ барояд.

Ҳамзамон, Иттиҳоди Аврупо ба ҷалби сармоягузории хусусӣ ба манбаъҳои барқароршавандаи энергия фаъолона мусоидат менамояд. Аллакай, созишномаи сармоягузорӣ оид ба сохтмони аввалин неругоҳи барқи офтобӣ дар кишвар бо иқтидори 500 МВт ба имзо расидааст – лоиҳае, ки метавонад тавозуни энергетикии ҷумҳуриро ба таври назаррас тағйир диҳад.

Коҳиш додани талафот ва баланд бардоштани самаранокӣ: таҷрибаи Хатлон ва ташаббусҳои нав

Дар тули даҳсолаҳо яке аз мушкилоти ҷиддии бахши энергетикаи Тоҷикистон сатҳи баланди талафоти техникӣ ва тиҷоратӣ ба ҳисоб мерафт. Дар ҳамкорӣ бо Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд ва бо дастгирии Иттиҳоди Аврупо дар вилояти Хатлон лоиҳае амалӣ гардида истодааст, ки шаҳрҳои Бохтар ва Кӯлобро фаро мегирад. Лоиҳаи мазкур дар ин самт нахустин таҷриба буда, барои ҷалби сармоягузории бахши хусусӣ замина фароҳам овард.

Навсозии зеристгоҳи 110/35/10 кВ дар шаҳри Кӯлоб, сохтмони зеристгоҳи нави дорои иқтидори шабеҳ, таҷдиди шабакаҳои тақсимотии 0,4 кВ дар шаҳрҳои Бохтар ва Кӯлоб, инчунин ҷорӣ намудани низомҳои муосири баҳисобгирӣ ва биллингӣ на танҳо эътимоднокии таъминоти барқро баланд мебардоранд, балки мустақиман устувории молиявии соҳаро тавассути коҳиши талафот ва қатъшавиҳои изтирории барқ тақвият медиҳанд.

Идомаи мантиқии ин иқдомҳо ба имзо расидани лоиҳаи нави муштараки Иттиҳоди Аврупо ва Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд дар моҳи августи соли 2025 гардид, ки ба коҳиши минбаъдаи талафоти неруи барқ ва омодасозии сармоягузорӣ ба энергетикаи барқароршаванда равона шудааст. Ҷорӣ намудани ҳисобкунакҳои интеллектуалӣ ва низомҳои рақамии баҳисобгирӣ барои бартараф намудани яке аз мушкилоти системавӣ – талафоти тиҷоратӣ ва технологӣ пешбинӣ гардидааст. Баҳисобгирии шаффоф имкон медиҳад, ки на танҳо самараи иқтисодӣ ба даст оварда шавад, балки муносибати масъулона ва оқилонаи аҳолӣ нисбат ба истифодаи захираҳои энергетикӣ низ ташаккул ёбад.

Лоиҳа ба ташаббусҳои Global Gateway ва Team Europe мувофиқ буда, ба барномаҳои қаблии Иттиҳоди Аврупо оид ба дастгирии ислоҳоти бахши энергетика такя мекунад. Таваҷҷуҳи асосӣ ба насби ҳисобкунакҳо ва ҷорӣ намудани низоми биллингӣ равона шудааст, ки ин шаффофияти ҳисоббаробаркуниҳоро таъмин намуда, идоракунии таъминоти барқро дар минтақаҳои дурдаст имконпазир мегардонад ва сатҳи воқеии талафоти техникиро ба таври объективӣ муайян менамояд.

Самаранокии энергетикӣ дар маҳалҳо: хонаҳо, мактабҳо ва соҳибкорӣ

Лоиҳаи «Самаранокии энергетикӣ ва энергетикаи барқароршаванда дар бахши манзил ва саноат», ки аз соли 2023 бо маблағгузории Иттиҳоди Аврупо аз ҷониби ҶСК «Помир Энерҷӣ» амалӣ мегардад, низ аҳамияти хоса дорад. Ҷуғрофияи он шаш ноҳияи Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшонро фаро мегирад, ки дар он ҷо масъалаҳои таъминоти устувори неруи барқ махсусан муҳим мебошанд.

Лоиҳа навсозии шабакаҳо, баланд бардоштани самаранокии энергетикии соҳибкорӣ ва хоҷагиҳои хонаводагӣ, беҳтар намудани хизматрасониҳои ҷамъиятӣ ва рушди иқтидори институтсионалии мақомоти маҳаллиро муттаҳид менамояд. Аллакай, зиёда аз 36 ҳазор сокини минтақа таъсири амалии онро эҳсос намудаанд: аз коҳиши қатъшавиҳои барқ то гузаронидани маъракаҳои иттилоотӣ, ки фарҳанги нави истифодаи неруи барқро ташаккул медиҳанд. Омода намудани асосноккунии техникию иқтисодӣ барои бунёди як иншооти ояндаи гидроэнергетикӣ аҳамияти стратегии ин ташаббусро боз ҳам тақвият мебахшад.

Об ва саломатӣ: навсозии низомҳои обтаъминкунӣ ва обёрӣ

Соҳаи об яке аз ҷузъҳои ҷудонашавандаи рушди устувор боқӣ мемонад. Дар шаҳри Кӯлоб бо дастгирии Иттиҳоди Аврупо ва муассисаҳои байналмилалии молиявӣ лоиҳаи навсозии низомҳои таъминоти оби нӯшокӣ ва обпарто амалӣ гардида истодааст. Ҳадафи он таъмин намудани дастрасии устувор ба оби нӯшокии босифат, коҳиш додани талафоти об ва энергия, беҳтар намудани вазъи санитарӣ ва паст кардани сатҳи бемориҳои вобаста ба сироятҳои обӣ мебошад.

Сатҳи омодагии физикии иншоот, аллакай, ба марҳилаи баланд расидааст: таҷдиди нуқтаҳои обгирӣ ва шабакаҳои обрасонӣ анҷом ёфта, низомҳои баҳисобгирӣ ҷорӣ шудаанд, инчунин корҳои навсозӣ дар истгоҳҳои насосӣ ва иншооти обтозакунӣ идома доранд. Ҳамзамон, ислоҳоти институтсионалии бахши коммуналӣ амалӣ мегардад, ки амалан ташкили низомҳои муосири идоракунӣ ва назорати молиявиро аз сифр роҳандозӣ мекунад.

Дар сатҳи миллӣ барномаи SWIM, ки аз ҷониби Бонки Умумиҷаҳонӣ бо дастгирии Иттиҳоди Аврупо амалӣ мегардад, нақши муҳим мебозад. Барқарорсозии низомҳои обёрӣ дар ҳавзаҳои дарёҳои Вахш ва Зарафшон, таҷдиди пойгоҳҳои насосӣ ва таҳкими идоракунии захираҳои об имкон медиҳанд, ки самаранокии обёрӣ дар даҳҳо ҳазор гектар заминҳои кишоварзӣ баланд бардошта шавад ва ҳамзамон хароҷоти энергия коҳиш ёбад.

Одамон ва истифодаи оқилонаи энергия: аз инфрасохтор то арзишҳо

Тағйироти инфрасохторӣ ва институтсионалӣ бо кори фаъоли иттилоотӣ ва маърифатӣ дар ҷомеа тақвият меёбанд. Намунаи равшани ин раванд баргузории Рӯзҳои энергетикаи устувори Иттиҳоди Аврупо – Тоҷикистон дар шаҳри Душанбе, дар моҳи ноябри соли 2025 мебошад. Намоишгоҳҳои акс, чорабиниҳои таълимӣ ва шинонидани рамзии дарахтон нишон доданд, ки гузариш ба энергетикаи устувор на танҳо мегаваттҳо ва километрҳои шабакаҳо, балки саҳми ҳар як инсон низ мебошад.

Лоиҳаҳои муштараки Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Иттиҳоди Аврупо дар соҳаҳои энергетика ва захираҳои об намунаи нодири муносибати ҳамаҷониба ба рушдро нишон медиҳанд: аз неругоҳҳои барқи обии баландкӯҳ ва ҳисобкунакҳои рақамӣ то ислоҳоти қонунгузорӣ ва ташаббусҳои маърифатӣ. Дар шароити мушкилоти глобалии иқлимӣ ва хатарҳои минтақавӣ чунин таҷрибаи ҳамкорӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад – ҳам барои Тоҷикистон ва ҳам барои тамоми минтақаи Осиёи Марказӣ.

Таҳияи Олга РУСЕТСКАЯ

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2