Зеҳн

ХУН ВА ФИЗИОЛОГИЯИ ОРГАНИЗМ: НАҚШИ ОН ДАР НИГОҲДОРИИ ГОМЕОСТАЗ

ЗЕ
Зеҳн12 ноябри 2026 · 10 дақиқа хондан

Организми инсон системаи мураккаби биологӣ мебошад, ки фаъолияти муътадили он аз ҳамоҳангии кори тамоми узвҳо ва системаҳои физиологӣ вобаста аст. Барои нигоҳ доштани ҳаёт ҳуҷайраҳо бояд пайваста бо оксиген ва моддаҳои ғизоӣ таъмин гардида, маҳсулоти мубодилаи моддаҳо аз онҳо хориҷ карда шаванд. Дар ин раванд хун ҳамчун яке аз ҷузъҳои асосии муҳити дохилии организм нақши муҳим мебозад.

Хун бофтаи пайвасткунандаи моеъ буда, тавассути системаи дилу рагҳо дар тамоми организм гардиш мекунад. Он на танҳо воситаи интиқоли моддаҳо, балки иштирокчии фаъоли равандҳои танзимӣ, муҳофизатӣ ва мутобиқшавии организм ба тағйироти муҳити дохилӣ ва берунӣ мебошад.

Яке аз хусусиятҳои асосии организмҳои зинда қобилияти нигоҳ доштани устувории нисбии муҳити дохилӣ мебошад, ки онро гомеостаз (homeostasis) меноманд. Мафҳуми гомеостазро физиологи амрикоӣ Уолтер Брэдфорд Кэннон инкишоф додааст.

Мувофиқи ин мафҳум, фаъолияти муътадили ҳуҷайраҳо танҳо дар шароити нигоҳ доштани нишондиҳандаҳои муайяни муҳити дохилӣ имконпазир аст.

Хун дар нигоҳдории гомеостаз тавассути интиқоли газҳо, моддаҳои ғизоӣ, гормонҳо ва маҳсулоти мубодилаи моддаҳо, инчунин бо роҳи танзими ҳарорат, сатҳи pH ва тавозуни обу электролитҳо иштирок мекунад. Тағйир ёфтани таркиб ва хусусиятҳои физиологии хун метавонад ба фаъолияти тамоми организм таъсир расонад.

Муҳити дохилии организм ва таркиби хун

Муҳити дохилии организм аз хун, моеъи байниҳуҷайравӣ ва лимфа иборат мебошад. Ин моеъҳо бо ҳам алоқаманд буда, барои фаъолияти ҳуҷайраҳо шароити зарурӣ фароҳам меоранд.

Хун дар рагҳои хунгузар гардиш намуда, тавассути мубодилаи моддаҳо бо моеъи байниҳуҷайравӣ робитаи мустақим дорад. Оксиген ва моддаҳои ғизоӣ аз хун ба бофтаҳо мегузаранд, дар ҳоле ки гази карбон ва маҳсулоти мубодилаи моддаҳо аз ҳуҷайраҳо ба хун ворид мешаванд.

Ҳаҷми умумии хун дар организми шахси калонсол тақрибан 7–8 фоизи вазни баданро ташкил медиҳад. Ин нишондиҳанда одатан ба 4–6 литр баробар буда, аз синну сол, ҷинс, вазни бадан ва ҳолати физиологии организм вобаста аст.

Хун аз ду қисми асосӣ иборат мебошад:

  • Плазма — қисми моеъи хун.

  • Элементҳои шаклдор — эритроситҳо, лейкоситҳо ва тромбоцитҳо.

Дар ҳолати муқаррарӣ тақрибан 55 фоизи ҳаҷми хунро плазма ва 45 фоизи онро элементҳои шаклдор ташкил медиҳанд. Ин таносуб метавонад вобаста ба ҳолати организм тағйир ёбад.

Плазма асосан аз об иборат буда, инчунин сафедаҳо, электролитҳо, моддаҳои ғизоӣ, гормонҳо ва маҳсулоти мубодилаи моддаҳоро дар бар мегирад.

Вазифаҳои асосии хун дар организм

Хун дар организм якчанд вазифаи муҳимро иҷро мекунад, ки ҳамаи онҳо бо ҳам алоқаманд буда, барои нигоҳдории гомеостаз заруранд.

1. Вазифаи интиқолӣ

Вазифаи интиқолӣ яке аз муҳимтарин вазифаҳои хун мебошад. Хун оксигенро аз шуш ба бофтаҳо ва гази карбонро аз бофтаҳо ба шуш интиқол медиҳад.

Ҳамчунин тавассути хун моддаҳои ғизоӣ, аз ҷумла глюкоза, аминокислотаҳо, кислотаҳои равғанӣ ва витаминҳо ба ҳуҷайраҳо расонида мешаванд.

Гормонҳое, ки аз ғадудҳои эндокринӣ ҷудо мегарданд, тавассути хун ба узвҳо ва бофтаҳои ҳадаф интиқол меёбанд.

Маҳсулоти ниҳоии мубодилаи моддаҳо низ тавассути хун ба узвҳои дахлдор, аз ҷумла гурдаҳо ва ҷигар, расонида мешаванд, то коркард ё аз организм хориҷ гарданд.

2. Вазифаи муҳофизатӣ

Вазифаи муҳофизатии хун бо фаъолияти лейкоситҳо, антителаҳо ва дигар омилҳои системаи иммунӣ алоқаманд аст.

Лейкоситҳо организмро аз микроорганизмҳои бемориовар ва дигар омилҳои бегона муҳофизат мекунанд.

Нейтрофилҳо ва моноситҳо метавонанд микроорганизмҳоро тавассути фагоситоз фурӯ бурда, нобуд созанд. Лимфоситҳо бошанд, дар ташаккули иммунитети ҳуҷайравӣ ва гуморалӣ иштирок мекунанд.

Ҳангоми осеб дидани рагҳои хунгузар тромбоцитҳо ва омилҳои лахташавии хун фаъол гардида, барои пешгирии талафоти зиёди хун мусоидат менамоянд.

3. Вазифаи танзимкунанда

Хун дар танзими фаъолияти узвҳо тавассути интиқоли гормонҳо ва дигар моддаҳои фаъоли биологӣ иштирок мекунад.

Масалан, инсулин ва глюкагон, ки аз ғадуди зери меъда ҷудо мешаванд, тавассути хун ба бофтаҳои ҳадаф расида, дар танзими сатҳи глюкоза иштирок мекунанд.

Инсулин ба паст шудани сатҳи глюкоза дар хун ва глюкагон ба баланд шудани он мусоидат менамояд.

Ҳамин тавр, хун робитаи байни системаҳои асабӣ, эндокринӣ ва дигар системаҳои организмро таъмин намуда, дар нигоҳдории устувории муҳити дохилӣ нақши муҳим мебозад.

Нақши хун дар интиқоли оксиген ва гази карбон

Нафаскашии ҳуҷайравӣ равандест, ки дар он аз моддаҳои ғизоӣ бо иштироки оксиген энергия дар шакли аденозинтрифосфат (АТФ) ҳосил мегардад.

Барои фаъолияти муътадили ҳуҷайраҳо таъмини пайвастаи оксиген зарур мебошад.

Интиқоли оксиген тавассути хун асосан бо иштироки гемоглобин амалӣ мегардад.

Гемоглобин сафедаи махсусест, ки дар эритроситҳо ҷойгир буда, қобилияти ба таври баргарданда пайваст шудан бо оксигенро дорад.

Дар шуш, ки фишори парсиалии оксиген баланд аст, гемоглобин бо оксиген пайваст шуда, оксигемоглобинро ҳосил мекунад:

Hb + O₂ ⇌ HbO₂

Дар бофтаҳо, ки фишори парсиалии оксиген нисбатан паст аст, оксиген аз гемоглобин ҷудо шуда, ба ҳуҷайраҳо мегузарад.

Қобилияти гемоглобин барои пайваст шудан бо оксиген аз якчанд омил вобаста мебошад. Баланд шудани фишори парсиалии гази карбон, зиёд шудани консентратсияи ионҳои гидроген ва баландшавии ҳарорат метавонанд ҷудошавии оксигенро аз гемоглобин дар бофтаҳо осон намоянд.

Ин падида бо таъсири Бор (Bohr effect) алоқаманд аст.

Аҳамияти физиологии он дар он зоҳир мегардад, ки бофтаҳои фаъол, ки миқдори зиёди оксигенро истеъмол мекунанд, метавонанд онро аз хун самараноктар қабул намоянд.

Гази карбон, ки дар натиҷаи мубодилаи моддаҳо ҳосил мешавад, тавассути хун ба шуш интиқол меёбад.

Қисми зиёди гази карбон дар шакли ионҳои бикарбонат (HCO₃⁻) интиқол дода мешавад.

Дар эритроситҳо ферменти карбоангидраза реаксияи табдилёбии гази карбон ва обро ба кислотаи карбонат ва сипас ба ионҳои гидроген ва бикарбонат метезонад.

Ин механизм на танҳо барои интиқоли газҳо, балки барои нигоҳдории мувозинати кислотаю асосии организм низ аҳамияти калон дорад.

Нақши хун дар нигоҳдории мувозинати кислотаю асосӣ

Яке аз нишондиҳандаҳои муҳими гомеостаз сатҳи pH-и хун мебошад.

Дар шароити муқаррарии физиологӣ pH-и хуни артериявӣ одатан дар ҳудуди 7,35–7,45 нигоҳ дошта мешавад.

Тағйироти назарраси pH метавонанд ба фаъолияти ферментҳо, сохтори сафедаҳо, фаъолияти мембранаҳои ҳуҷайравӣ ва равандҳои мубодилаи моддаҳо таъсири манфӣ расонанд.

Барои нигоҳдории мувозинати кислотаю асосӣ организм аз якчанд механизм истифода мебарад:

  1. Системаҳои буферии хун.

  2. Танзими нафаскашӣ.

  3. Танзими фаъолияти гурдаҳо.

Системаҳои буферӣ қобилияти муқовимат ба тағйироти pH-ро доранд.

Буфери бикарбонатӣ яке аз системаҳои асосии буферии хун мебошад. Муодилаи он чунин аст:

CO₂ + H₂O ⇌ H₂CO₃ ⇌ H⁺ + HCO₃⁻

Дар ин система гази карбон, кислотаи карбонат ва бикарбонат дар мувозинати динамикӣ қарор доранд.

Ҳангоми зиёд шудани миқдори гази карбон дар хун, консентратсияи ионҳои гидроген метавонад афзоиш ёфта, сатҳи pH паст гардад.

Дар чунин ҳолат марказҳои танзими нафаскашӣ ба тағйироти таркиби газҳо ва pH вокуниш нишон медиҳанд. Зиёд шудани вентилятсияи шуш ба хориҷшавии бештари гази карбон мусоидат намуда, сатҳи pH-ро ба самти меъёр бармегардонад.

Гурдаҳо низ дар нигоҳдории мувозинати кислотаю асосӣ иштирок мекунанд. Онҳо метавонанд ионҳои гидрогенро хориҷ намуда, бикарбонатро бозҷабб кунанд ё бикарбонати нав ҳосил намоянд.

Ҳамин тавр, системаҳои буферӣ, шуш ва гурдаҳо якҷоя устувории мувозинати кислотаю асосии организмро таъмин мекунанд.

Нақши хун дар танзими ҳарорати бадан

Ҳарорати бадани инсон яке аз нишондиҳандаҳои муҳими гомеостаз мебошад. Барои фаъолияти муътадили ферментҳо ва равандҳои мубодилаи моддаҳо нигоҳдории ҳарорати нисбатан устувор зарур аст.

Хун дар интиқоли гармӣ байни узвҳои дохилӣ ва сатҳи бадан иштирок мекунад.

Ҳангоми баланд шудани ҳарорати муҳити беруна ё зиёд шудани фаъолияти ҷисмонӣ рагҳои хунгузари пӯст васеъ мешаванд. Ин раванд вазодилататсия ном дорад.

Васеъшавии рагҳои пӯст ҷараёни хунро ба сатҳи бадан зиёд намуда, хориҷшавии гармиро ба муҳити беруна осон мекунад.

Ҳамзамон фаъолияти ғадудҳои арақ зиёд шуда, бухоршавии арақ ба паст шудани ҳарорати бадан мусоидат менамояд.

Ҳангоми паст шудани ҳарорати муҳити беруна рагҳои хунгузари пӯст танг мешаванд. Ин раванд вазоконстриксияном дорад.

Дар натиҷа ҷараёни хун ба сатҳи бадан кам шуда, талафоти гармӣ маҳдуд мегардад.

Танзими ҳарорати бадан асосан тавассути марказҳои танзимкунандаи ҳарорат, ки дар гипоталамус ҷойгиранд, амалӣ мешавад.

Хун дар ин раванд ҳамчун воситаи интиқоли гармӣ байни қисмҳои гуногуни организм хизмат мекунад.

Механизмҳои мазкур намунаи равшани танзими гомеостатикӣ тавассути робитаи баръакси манфӣ мебошанд.

Нақши хун дар нигоҳдории тавозуни обу электролитҳо

Об қисми асосии плазмаи хунро ташкил медиҳад.

Тавозуни об ва электролитҳо барои нигоҳдории ҳаҷми хун, фишори осмотикӣ ва фаъолияти муътадили ҳуҷайраҳо аҳамияти муҳим дорад.

Электролитҳои асосии плазма натрий, калий, калсий, хлорид ва бикарбонат мебошанд.

Натрий катиони асосии моеъи берунҳуҷайравӣ буда, дар нигоҳдории ҳаҷми моеъи берунҳуҷайравӣ ва фишори осмотикӣ иштирок мекунад.

Калий бошад, катиони асосии дохилиҳуҷайравӣ мебошад ва барои фаъолияти мембранаҳои ҳуҷайравӣ, гузаронидани импулсҳои асабӣ ва кашиши мушакҳо зарур аст.

Албуминҳои плазма дар нигоҳдории фишори онкотикӣ нақши муҳим доранд.

Фишори онкотикӣ ба нигоҳ доштани моеъ дар дохили рагҳои хунгузар ва пешгирии ҷамъшавии зиёди он дар бофтаҳо мусоидат мекунад.

Ҳангоми паст шудани консентратсияи албуминҳои плазма фишори онкотикӣ метавонад коҳиш ёбад. Дар натиҷа мувозинати мубодилаи моеъ байни рагҳо ва бофтаҳо халалдор шуда, варамҳо пайдо шуда метавонанд.

Танзими тавозуни обу электролитҳо бо иштироки гурдаҳо, гормони антидиуретикӣ ва системаи ренин–ангиотензин–алдостерон амалӣ мегардад.

Хун дар ин раванд ҳамчун муҳити интиқолии об, электролитҳо ва гормонҳо хизмат карда, робитаи байни гурдаҳо, системаи эндокринӣ ва дигар узвҳоро таъмин мекунад.

Аҳамияти хун дар нигоҳдории гомеостаз ва робитаи он бо бемориҳо

Тағйироти таркиб ва хусусиятҳои физиологии хун метавонанд ба фаъолияти тамоми организм таъсир расонанд.

Яке аз чунин ҳолатҳо камхунӣ (анемия) мебошад.

Камхунӣ одатан бо паст шудани консентратсияи гемоглобин дар хун тавсиф мешавад. Дар натиҷа қобилияти хун барои интиқоли оксиген кам гардида, таъминоти оксигени бофтаҳо метавонад халалдор шавад.

Ҳангоми норасоии оксиген фаъолияти ҳуҷайраҳо ва равандҳои мубодилаи моддаҳо тағйир меёбанд.

Дар баъзе ҳолатҳо организм тавассути фаъол намудани механизмҳои мутобиқшавӣ, аз ҷумла зиёд кардани фаъолияти дил ва нафаскашӣ, кӯшиш мекунад, ки таъминоти оксигенро нигоҳ дорад.

Тағйироти ҳаҷм ва таркиби плазма низ метавонанд ба гомеостаз таъсир расонанд.

Масалан, ҳангоми талафоти зиёди моеъ ҳаҷми хун кам шуда, фишори артериявӣ метавонад паст гардад. Ин ҳолат метавонад хунрасониро ба узвҳои муҳим халалдор созад.

Бемориҳои системаи лахташавии хун низ аҳамияти клиникӣ доранд.

Ҳангоми нокифоя будани омилҳои лахташавӣ хатари хунравии зиёд ба вуҷуд меояд. Дар ҳоле ки фаъолшавии аз ҳад зиёди системаи лахташавӣ метавонад боиси ташаккули тромб гардад.

Аз ин рӯ, омӯзиши физиологияи хун барои фаҳмидани механизмҳои бемориҳо, тафсири натиҷаҳои таҳлилҳои лабораторӣ ва интихоби усулҳои пешгирӣ ва табобат аҳамияти муҳим дорад.

Хун ҳамчун омили асосии нигоҳдории гомеостаз

Таҳлили маълумоти физиологӣ нишон медиҳад, ки хун дар нигоҳдории гомеостаз вазифаи марказиро иҷро мекунад.

Он байни узвҳо ва системаҳои гуногуни организм робитаи функсионалӣ барқарор намуда, интиқоли моддаҳо ва танзими нишондиҳандаҳои муҳити дохилиро таъмин менамояд.

Вазифаҳои интиқолӣ, муҳофизатӣ ва танзимкунандаи хун аз ҳамдигар ҷудо нестанд.

Масалан, интиқоли гази карбон бо нигоҳдории мувозинати кислотаю асосӣ алоқаманд буда, интиқоли гормонҳо дар танзими мубодилаи моддаҳо иштирок мекунад.

Ҳамчунин нигоҳдории ҳарорати бадан аз хусусиятҳои гардиши хун ва фаъолияти системаи дилу рагҳо вобаста мебошад.

Аз нуқтаи назари физиологӣ, гомеостаз ҳолати мутлақ ва тағйирнопазир нест. Он раванди динамикӣ мебошад, ки дар он нишондиҳандаҳои муҳити дохилӣ дар ҳудуди муайяни физиологӣ нигоҳ дошта мешаванд.

Ин хусусият нишон медиҳад, ки хун на танҳо воситаи интиқоли моддаҳо, балки яке аз унсурҳои асосии мутобиқшавии организм ба тағйироти муҳити берунӣ ва дохилӣ мебошад.

Хулоса

Хун яке аз ҷузъҳои асосии муҳити дохилии организм буда, дар нигоҳдории гомеостаз ва таъмини фаъолияти муътадили узвҳо нақши муҳим мебозад.

Он тавассути интиқоли оксиген, моддаҳои ғизоӣ, гормонҳо ва маҳсулоти мубодилаи моддаҳо, инчунин иштирок дар равандҳои муҳофизатӣ ва танзимӣ, фаъолияти мувофиқу ҳамоҳанги организмро таъмин менамояд.

Омӯзиши физиологияи хун барои донишҷӯёни соҳаи тиб аҳамияти назариявӣ ва амалӣ дошта, заминаи муҳимми фаҳмиши равандҳои патологӣ, ташхис ва табобати бемориҳоро ташкил медиҳад.

Ҳамин тавр, хунро метавон яке аз омилҳои асосии нигоҳдории гомеостаз ва мутобиқшавии физиологии организм ба тағйироти муҳити дохилӣ ва берунӣ ҳисобид.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2