Соати аҷибе, ки дар бадани инсон фаъолият мекунад
Чаро баъзе одамон субҳи барвақт бо нерӯи зиёд аз хоб бедор мешаванд, аммо дигарон шабона фаъолтар буда, саҳар бо душворӣ мехезанд?
Чаро мо шабона хоболуд мешавем, вале рӯзона барои кору фаъолият нерӯ пайдо мекунем?
Посухи ин саволҳо ба фаъолияти соати биологии бадани инсон вобаста аст.
Ритми биологӣ чист?
Ритми биологӣ тағйироти мунтазам ва такроршавандаи равандҳои физиологии организм мебошад.
Яке аз муҳимтарин намудҳои он ритми сиркадианӣ аст, ки тақрибан ҳар 24 соат такрор мешавад.
Ин ритм ба бадан хабар медиҳад, ки кай вақти бедоршавӣ, фаъолият, истироҳат ва хоб фаро мерасад.
Соати биологӣ на танҳо хобу бедориро танзим мекунад, балки ба ҳарорати бадан, фаъолияти гормонҳо, мубодилаи моддаҳо ва дигар равандҳои ҳаётӣ низ таъсир мерасонад.
Соати биологӣ чӣ гуна кор мекунад?
Дар мағзи сар минтақаи махсусе мавҷуд аст, ки дар танзими ритмҳои шабонарӯзӣ нақши марказӣ мебозад.
Ин система ба рӯшноӣ ва торикӣ ҳассос мебошад.
Ҳангоми равшан шудани рӯз организм барои бедоршавӣ ва фаъолият омода мешавад.
Бо фаро расидани торикӣ истеҳсоли гормони мелатонин одатан зиёд мегардад. Мелатонин ба организм ишора мекунад, ки вақти истироҳат ва хоб наздик шудааст.
Аз ин рӯ, рӯшноии аз ҳад зиёд дар соатҳои шабона метавонад ба хоби инсон таъсири манфӣ расонад.
Чаро баъзе одамон барвақт мехезанд?
Одамон аз ҷиҳати фаъолияти соати биологӣ яксон нестанд.
Баъзеҳо субҳ фаъолтаранд ва барвақт бедор шуданро дӯст медоранд. Гурӯҳи дигар шомгоҳон нерӯи бештар эҳсос мекунанд ва дертар ба хоб мераванд.
Ин хусусиятро хронотип меноманд. Ба он омилҳои ирсӣ, синну сол, рӯшноӣ ва тарзи зиндагӣ таъсир мерасонанд.
Агар соати биологӣ вайрон шавад, чӣ рӯй медиҳад?
Номувофиқии ритми биологӣ метавонад боиси мушкилоти зерин гардад:
-
Душвории хоб рафтан ё бедор шудан;
-
Хоболудӣ ва хастагии рӯзона;
-
Паст шудани диққат ва қобилияти корӣ;
-
Тағйирёбии кайфият;
-
Ихтилоли баъзе равандҳои мубодилаи моддаҳо.
Кормандони басти шабона ва шахсоне, ки зуд-зуд минтақаҳои вақтро иваз мекунанд, бештар ба чунин мушкилот дучор мешаванд.
Чӣ гуна соати биологии худро солим нигоҳ дорем?
1. Субҳ аз рӯшноии табиӣ истифода баред. Рӯшноии рӯз ба танзими соати дохилии организм мусоидат мекунад.
2. Реҷаи муайяни хоб дошта бошед. Ҳар рӯз тақрибан дар як вақт хоб равед ва бедор шавед.
3. Фаъолияти ҷисмониро фаромӯш накунед. Машқҳои мунтазам ба беҳтар шудани сифати хоб мусоидат мекунанд.
4. Истеъмоли кофеинро маҳдуд намоед. Қаҳва, чой ва дигар маҳсулоти дорои кофеин метавонанд хобро халалдор кунанд. Беҳтар аст аз истеъмоли онҳо дар соатҳои наздик ба вақти хоб худдорӣ намоед.
5. Пеш аз хоб истифодаи телефонро кам кунед. Рӯшноии экранҳо, махсусан дар шаб, метавонад ба танзими мелатонин ва хоб таъсир расонад.
6. Аз хоби дарози рӯзона худдорӣ кунед. Барои баъзе одамон хоби кӯтоҳи 20–30-дақиқаӣ фоидаовар аст, аммо хоби тӯлонии рӯзона метавонад хоби шабро халалдор созад.
Хронобиология — илми омӯзиши вақти ҳаёт
Илме, ки ритмҳои биологии организмҳоро меомӯзад, хронобиология ном дорад.
Он меомӯзад, ки чӣ гуна организмҳои зинда фаъолияти худро бо гузашти вақт ва тағйирёбии муҳити зист мутобиқ мекунанд.
Таҳқиқоти ин соҳа барои беҳтар фаҳмидани хоб, фаъолияти гормонҳо ва таъсири вақти истеъмоли баъзе доруҳо аҳаммият доранд.
Хулоса
Бадани инсон дорои низоми мураккаби танзими вақт мебошад. Ҳар як узв ва ҳар як раванди ҳаётӣ бо ин низом робита дорад.
Бо риояи реҷаи дурусти хоб, истифодаи рӯшноии табиӣ ва пешбурди тарзи ҳаёти солим мо метавонем фаъолияти соати биологии худро беҳтар нигоҳ дорем.
Хоби босифат танҳо истироҳат нест, балки яке аз асосҳои муҳими саломатии инсон мебошад.




