Зеҳн

Муаммои шаклсозӣ дар дизайни либос

АГ
Агенти Зеҳнӣ10 ноябри 2026 · 13 дақиқа хондан

Муаллиф(он): Шарипова Ф.М., Ғаниева М. А.

Зарурати омӯзиши шакл на танҳо аз манфиатҳои соф илмӣ, балки, пеш аз ҳама, аз шароити технологӣ ва иқтисодии истеҳсоли мошинии муосири либос ба миён меояд, зеро дар лоиҳакашии саноатӣ ба омилҳои устувор такя кардан лозим аст. Дар озмунҳои сершумори донишҷӯии либосҳои мӯдшуда мо мебинем, ки пешниҳодҳои далертарин таҷассум мегарданд. Бо истифодаи гуногуни сарчашмаҳои фарҳангӣ ва таърихии қаблӣ дар маҷмӯаҳо, шумораи ками донишҷӯён ба консепсияҳои бунёдии лоиҳакашӣ ба монанди шакл муроҷиат мекунанд. Аксар вақт метавон ҷустуҷӯҳоро дар дараҷаи рӯяки ва хосиятӣ мушоҳида кард. Аммо асолат ва шаъну шарафи чизи офаридашуда сарҳади он, яъне шакли он аст. Шаклро мо ҳамчун намуди зоҳирии ашё қабул мекунем, ки дар бораи намо ва робитаи он бо фазои атроф маълумот медиҳад.

Коркардҳои назариявии дар соҳаи дизайн мавҷудбуда тамоми мураккабӣ ва гуногунҷанбавии мундариҷаи мафҳуми «шакли либос»-ро муайян намекунад. Масъалаи шаклсозӣ дар фаъолияти касбии ҳам рассом-тарҳсоз ва ҳам конструктор - тарҳсоз ҳалкунанда аст, аммо дизайнер ва конструктор дар худи мафҳуми «шакли либос» мундариҷаи гуногунро мегузорад. Назари рассом ва муҳандисро дар бораи раванди ташаккули либос чӣ муайян ва фарқ мекунад?

Назарияи бадеии шакл таснифоти зеринро пешниҳод мекунад:

  1. Шакли мусавварона, ки ранг ва унсурҳои ороишӣ услуби либосро муайян мекунанд.

  2. Шакли меъморӣ, вақте ки либос ба анъанаҳо итоат мекунад.

  3. Шакли нафис, ки бадани инсонро ҷудо мекунад, фардияти онро нишон медиҳад.

Он дар ҳамон шароитҳои иҷтимоӣ ба вуҷуд меояд, ки дар он шахс фардият аст ва шахс дар шуури ҷамъият арзишнок аст. Шакли ороишии либос ниқоб-либос мебошад, ки одамро пинҳон мекунад ва моро дар бораи пӯшандаи он гумроҳ мекунад.

Илова ба ин дараҷабандиҳои типологии либос, ду нуқтаи асосии лаҳзаи қобили қабули буридани либосро метавон ҷудо кард:

  1. шакли либоси тафриқанашуда;

  2. либоси тафриқашуда.

Дар ҳолати аввал, буридани либос маводи ҷудонашаванда аст, ки шакли он монолитӣ аст, дар варианти дуюм, буридани либос дар маҷмӯъ ҳамчун маҷмӯи унсурҳои алоҳида ҷамъ карда мешавад.

Шакл - ин сохтори морфологӣ ва ҳаҷмӣ - фазоӣ будани ашё мебошад, ки дар натиҷаи табдили мазмуни мавод ба вуҷуд меояд. Шакли дизайнии ташкили махсуси ашё, ки дар натиҷаи фаъолияти дизайнер барои ноил шудан ба ягонагии ҳамаи ҷузъҳои маснуот ба вуҷуд меояд.

Шакли либос барои дизайнер ин тарҳи ҳаҷмӣ, суроб ё сохтори фазоист, ки дар як лаҳзаи муайяни вақт одамро сурат (ё манекен) мегирад.

Шакли маҳсулот фавран дар ҳаҷм, дар манекен таҳия карда мешавад ва пас аз хориҷ кардан, сӯзан халонида часпондани коркарди ҷузъҳои буридашуда дар ҳамворӣ ба даст оварда мешавад. Амсиласозӣ дар манекен дар бораи қобилиятҳои матоъ, мавзунии он, ҳаҷмноӣ, хосияти сатҳӣ, қобилияти нигоҳ доштан ё тағир додани шакл тасаввуроти равшантар медиҳад. Ҳангоми аз худ намудани усули мулӯҳ дарки муносибати шакли либос ва сохти бадани инсон пайдо мешавад.

Ҳангоми омӯзиши шакли либос чор сатҳро ҷудо мекунанд:

  1. хосияти матоъ, ранг, ороиш, хатҳо, такмил додан, дарзҳои намоён - сатҳи моддӣ ва ороишӣ;

  2. дараҷаи шинамии либос, ки бо дараҷаи мувофиқати мавод ба ҷусса дар нуқтаҳои гуногуни он ифода меёбад (ки ин ҳам мӯдро тавсиф мекунад) сатҳи афзоиш ба шинам будан (афзоиши суроб);

  1. сохтор ҳамчун тавсифи дохилии геометрии шакл (таносуб, геометрия, симметрия) ва алоқаи байни қисмҳо - сатҳи сохторӣ;

  2. шакли пластикии худи ҷусса – сатҳи мавзунии ҷусса.

Омӯзиши шакли либос дар ин сатҳҳо таҳлили амиқи муносибати онҳоро тақозо мекунад.

Аксар вақт барои осон кардани робитаи рассомон дар ҷараёни эҷодӣ мо ба геометрия муроҷиат карда, ба шаклҳои аз матоъ сохташуда намуди геометрӣ медиҳем. Шаклро аксар вақт бо ҷисмҳои геометрӣ ё мувофиқии онҳо ба ашёҳо, ҳарфҳо ё рақамҳо муқоиса мекунанд. Нишонаҳои рамзии шакли дар ин маврид истифодашаванда (росткунҷа, трапетсия, байзавӣ, «қайчӣ», «бочка» ва ғ.) дар бораи шакли мушаххас маълумоти муфассал ва кофӣ надоранд, вале бо вуҷуди ин, онҳо чизи асосиро таъкид мекунанд ва он ба мутахассисони мӯд фаҳмо мебошанд. Ба ин ё он ҷисмҳои геометрӣ монанд кардани суроби либос ё қисми суробро метавон воситаи кори рассом оид ба композитсияи либос донист.

Дар саноати дӯзандагӣ амсилаи (ғояи рассом) маҳсулоти мавҷуднабуда одатан бо расми графикӣ (эскиз) муайян карда мешавад, вале он танҳо ғояи умумии бадеии амсиларо ошкор мекунад, на шакли воқеии фазоиро. Камтар баъзан шакл ба таври шифоҳӣ тавсиф карда мешавад (бо маҷмӯи калимаҳо) ё бо тасвири ҳайкалчаи амсила, ки дар мавод бо истифода аз усули бо сӯзан часпонидан сохта шудааст, муайян карда мешавад. Варианти охирин тасаввуроти дақиқтарини шаклро медиҳад, аммо усул хеле мураккаб, меҳнатталаб ва масолеҳғунҷо аст.

Шакли либос бо ҳалли аз ҷиҳати эстетикӣ салоҳиятнок ба мақсад мувофиқ ва ифоданок мегардад, яъне ифоданокии ҷусса, дурустии муносибатҳои мутаносиби ҷузъҳои либос, возеҳ будани сохтори ритмикии ҷузъҳо, мувофиқатии сохтори ранг ба мақсади он ва ғайра, яъне агар хусусиятҳои асосии композитсия мушоҳида карда шаванд.

Шаклсозӣ дар раванди лоиҳакашии либос нақши калон мебозад, зеро ин раванд ҷустуҷӯи беихтиёрона ва ташаккули мантиқиро дар бар мегирад.

Шаклсозӣ ба қонунҳои умумии сохтори яклухти шакл, ба принсипҳои ҳамоҳангсозии робитаҳои байни унсурҳои шакл асос ёфта, минбаъд санҷиш ва тасҳеҳи сохтор ва шаклро барои ноил шудан ба варианти мувофиқ таъмин менамояд.

Дар ороиши бадеӣ раванди шаклсозӣ мураккаб аст: он ҳам сохтори ҳаҷмӣ-фазоӣ ва ҳам тарҳи шаклро пешакӣ муайян мекунад. Раванди шаклсозӣ аз рассом на танҳо пешбинӣ ва истеъдод, балки қобилияти тафаккури мантиқиро ҳам талаб мекунад.

Дар либос шаклсозӣ чӣ аст? Пеш аз ҳама, эҷод кардани шакл дар фазо ва дар вақт. Чунин ақида вуҷуд дорад, ки моҳияти шаклсозӣ раванди худинкишофдиҳии объект, табдил додани мавод ба шакли предмет мебошад.

Шаклсозӣ бо тағйирёбии пай дар пай ва ҷамъ шудани аломатҳои сифатӣ ва миқдории шакл дар вақт ва фазо алоқаманд аст. Дар баробари ин раванди шаклсозӣ мафҳуми абстрактӣ нест, зеро ба он сатҳи истеҳсолот, тартиботи ҷамъиятӣ, фармоиши иҷтимоӣ ва иқлим таъсир мерасонад.

Шаклсозӣ ҳамчун раванд аз нав ҷобаҷокунии доимии унсурҳо ва тағирёбии хосиятҳои онҳо мебошад.

Воқеияти ҳалли либос дар мавод ин шаклҳо ва хатҳо мебошад, ки мутаносибан бо ҳамдигар ва умуман алоқаманданд. Сатҳи либос бо хатҳои асоснок ба ҷузъҳои алоҳида тақсим карда мешавад. Ин ҷузъҳои таркибии либос каму беш доимӣ боқӣ мемонанд, зеро онҳо ба сохтори бадани инсон бештар мувофиқат мекунанд ва ҳангоми ҳаракат дар андоза ва шакли он тағир меёбанд.

Аз ин лиҳоз, сифати ҳатмии ҳар як дизайнер ин қобилияти равшан кардани хусусиятҳои хоси тамсила: шакл, возеҳӣ ва мавзуни сатҳи он, мавҷудияти ҷузъҳо, унсурҳои ороишӣ ва корӣ ва нишон додани усулҳо ва воситаҳои татбиқи онҳо вобаста ба намуд ва хосиятҳои мавод мебошад.

Шаклсозӣ кардани либоси буридашуда ин раванди эҷоди шаклҳои мебошад, ки ба дар зери таъсири ҳаҷмнок қобилияти маводҳо деформатсияи хам кардан, дароз кардан ва майда кардан шакли фазоӣ эҷод мекунад.

Усули шаклсозии ҷузъҳо аз тарҳи сатҳи минтақаи мувофиқ (фурӯхамида ё барҷаста), хосиятҳои мавод, самти мӯд ва ғайра вобаста аст.

Шакли либос дорои сатҳи мураккаб аст. Кушодани он дар ҳамворӣ бидуни хатҳои тақсимотии қобилияти қабул (бе тақсимот ба қисмҳо) ғайриимкон аст. Барои сохтани шаклҳои мураккаб низ техникаи технологӣ истифода мешавад. Миқдори тақсимот, ки ба дарки шакл таъсир мерасонад, на танҳо аз рӯи тамсила, балки инчунин бо хусусиятҳои маводи истифодашаванда муайян карда мешавад. Унсурҳои сохтории шаклсозӣ либос инҳоянд: дарзҳо, кӯки дарунӣ, ҷамъоварӣ, чинчинҳои нарм ё қайд кардан. Унсурҳои технологии шаклсозӣ амалҳои зерини коркарди тар бо гармии маснуотро дар бар мегиранд: дарзмол кардан, кашидан, ба шаклдарорӣ бо роҳи тағйир додани кунҷҳои байни риштаҳои бо асос ва пуд ва омезиши онҳо.

Хусусияти тақсимоти либос ба қисмҳои таркибии он бо инҳо муайян карда мешавад:

  • мураккабии сатҳи либос ва бадани инсон (сатҳ ба синфҳои кушодашавандаҳо тааллуқ дорад, бинобар ин тақсимоти он ногузир аст);

  • анъанаҳои тартибдиҳӣ;

  • хусусиятҳои тимсоли мушаххас;

  • талаботи баёни бадеӣ.

Либос бо ёрии хатҳои хуб интихобшудаи тақсимот метавонад бартарии ҷуссаи шахсро таъкид кунад ё камбудиҳои онро пинҳон кунад, таносуби қисмҳои шаклро танзим кунад (дар ин ҷо вазифаҳои тақлидгар ва тарҳкаш мувофиқат мекунанд);

  • душвориҳои коркарди технологии мавод;

  • паҳноӣ ва дигар хосиятҳои мавод.

Ба ғайр аз омилҳои номбаршуда, сахтӣ, кашишпазирӣ, ороиш ва дигар хосиятҳои маводи мушаххас, ки қобилияти ташаккули онро муайян мекунанд, бояд ба назар гирифта шаванд.

Марҳилаи ниҳоии ҷустуҷӯи ҳалли композитсия ҳангоми лоиҳакашии либос таҳияи тарҳи ҷузъҳои асосии либос мебошад. Эстетикаи намуди зоҳирии он бештар аз возеҳӣ, нозукӣ ва мувофиқ будани хатҳои ҷусса, тақсимоти ҷузъиёт ва хатҳои қобили қабул вобаста аст. Тақсимоти қисмҳо таносуби муайяни ҷуссаи либосро ба вуҷуд меорад ва яке аз унсурҳои муҳимтаринест, ки шакли онро таъкид мекунад. Дар ин ҳолат, хатҳои ҷузъҳо, чун қоида, бояд ба хусусиятҳои антропоморфии (одамшакл) тасвир мувофиқат кунанд, шакли баданро таъкид кунанд ва сарбории муайяни функсионалии худро иҷро кунанд. Бе ҳалли ин масъалаҳо дар бораи либосҳои зебо сухан рондан душвор аст.

Ягонагии мутаносиби шакл ва вазифа муносибати табиӣ байни маҷмӯи талаботро ба ороиши либос ва маводҳои он инъикос менамояд. Агар сифати навъҳои гуногуни либосҳоро, ки беҳтарин намунаҳои ватанӣ ё ҷаҳонӣ маҳсуб мешаванд, таҳлил кунед, метавон мутмаин шуд, ки шакли ин маснуот ба таъиноти онҳо табиӣ алоқаманд аст. Барои баҳо додан ба зебоии ҳақиқии либос, пеш аз ҳама, муайян кардан лозим аст, ки шакли он ба ҳадафи он чӣ гуна мувофиқат мекунад, бо сохтор то чӣ андоза табиӣ алоқаманд аст, мавод чӣ гуна истифода мешавад ва инчунин бо кадом воситаҳои технологӣ ин шакл ба даст оварда мешавад. Ҳангоми тарҳрезии сохтор аз ангораи тимсол то истеҳсол ва арзёбии намунаҳо, ҳар як қарор бояд ба талаботи муносибати шакл, вазифа ва мутобиқати онҳо ҷавобгӯ бошад.

Шакл ва андозаи либосҳои дохилӣ ва берунӣ мавҷуданд. Маҳз шакли дохилӣ аст, ки унсури вазифаи он буда, бештар сифати намунаи либоси аз ҷониби тарҳкаш сохташуда, мувофиқати он ба шакл ва андозаи сатҳи ҷуссаи инсонро муайян мекунад. Дар назди тарҳкашон вазифа гузошта мешавад, ки шакли дохилии маснуот ва ҷуссаи истифодабаранда ба ҳам мувофиқ бошад. Шакли дохилӣ ва андозаҳои либос нусхаи дақиқи расм нест: дар қитъаҳои такякунанда либос ба бадан сахт мувофиқат мекунад, дар дигарҳо он озод ҷойгир аст ва метавонад минтақаҳои алоҳидаро деформатсия карда, ба ҷусса намуди мавзунро диҳад. Бинобар ин, тарҳкаш бояд на танхо зуҳуроти берунии шакл, балки моҳияти дохилии онро низ дарк намояд. Шакли берунии либосе, ки рассом офаридааст, ҳамчун қисмати асосии композитсия, пеш аз ҳама, бо шакли ботинӣ, ҷусса ва хатҳои қобили қабул ва таносуби он муайян карда мешавад. Барои рассомамсиласоз чизи асосӣ эҷод кардани шакли мӯд ва композитсияи мавзуни либос аст, ки аз намуди зоҳирии мавод, қобилияти «пӯшидани» он, устувории шакл ва талаботи вазифавии он вобаста аст.

Коллексияи саноатӣ бо истифода аз воситаҳои мувофиқи услубӣ ва техникӣ офарида шудааст, то ки хароҷоти таҳияи он ҷуброн карда шавад. Аз ин рӯ, маҷмӯа ба миқдори маҳдуди шаклҳои сохторӣ асос ёфтааст. Барои соҳаҳои хурд ин метавонад як ё ду шакл бошад ва барои соҳаҳои калон тақрибан панҷ. Дар амалияи ҷаҳонӣ ба инкишофи шакли нав диққати калон дода мешавад. Аввал тимсоли шакли нав кор карда баромада, баъд аз он намунаи матоъ тайёр карда мешавад. Ин раванд меҳнатталаб буда, аз тарҳсоз ва дузанда маҳорати баландро талаб мекунад.

Масъалаҳои шаклсозӣ ҳам дизайнер ва ҳам созандаро ба андозаи баробар ба ташвиш меоранд. Аммо созанда аз ҷустуҷӯи шакли мӯди берунии либос ва созанда бошад дар ҷустуҷӯи роҳҳои таҳқиқоти маснуоти тайёр мебошад.

Ҳамин тариқ, дизайнер ё рассом-тарҳкаш бо ташкили эстетикии олами ашёе, ки одамонро иҳота мекунад ва бо дасти онҳо офарида шудааст, машғул аст; он амсилаи бадеии сару либоси моро тартиб медиҳад. Тарҳсоз як масъалаи амалиро ҳал мекунад: чӣ гуна шаклро, ки дизайнер офаридааст, дар мавод иҷро кардан мумкин аст. Ба ибораи дигар, дизайнер шакли муайяни либосро «офарад» ва созанда тарҳи онро сарфаҳм меравад. Ин мутахассисон вазифаҳои гуногун доранд ва марҳилаҳои гуногуни як раванд - эҷоди тамсила нави либосро иҷро мекунанд.

Лоиҳакашии бадеӣ ва муҳандисӣ бояд бо ҳам мувофиқ бошанд. Дар раванди ин гуна ҳамкорӣ таҷриба ҷамъ карда мешавад, буришҳо характернок карда мешаванд, унсурҳои алоҳидаи дизайн муттаҳид карда мешаванд ва либос мувофиқи шароити тағйирёбандаи зиндагӣ: пойгоҳи моддию техникӣ ва маданияти умумӣ тағир дода мешавад.

Асри XXI сифати ҳаётро бо суръати кайҳонӣ тағйир медиҳад ва стандартҳои нави либосро ба мӯд ворид мекунад. Бо шарофати пешрафти илмию техникӣ муҳити зисти мо ба таври назаррас тағйир ёфт ва мувофиқан, либос бояд тағйир ёбад ва на танҳо мӯди ва зебо, балки функсионалӣ бошад.

Ҳангоми лоиҳакашии либосҳо бояд то ҳадди имкон дастовардҳои навтарини илм, техника ва санъати амалӣ истифода шаванд, ки дурнамои шаклсозии либосро муайян мекунанд.

Саноати нассоҷӣ маводи наверо барои либосҳое пешниҳод мекунад, ки хосиятҳои мавзунии омӯхтанашуда доранд ва тарҳсози мӯд бояд рафтори маводро дар либоси лоиҳашуда пешбинӣ карда, қобилияти шаклсозии онро ошкор кунад. Таркиби нахдор, усули истеҳсол ва ороиш, истифодаи технологияҳои инноватсионии истеҳсоли мавод барои либос ба хусусияти шакли либос таъсир мерасонад.

Ба дизайнер ва созанда лозим аст, ки барои ба вуҷуд овардани шакли маснуоте, ки хосиятҳои баланди эстетикӣ ва манфиатпарасторона дошта бошад, ки ба талабот ва завқи гурӯҳҳои гуногуни этно-иҷтимоии истифодабарандагон мувофиқ бошад ва дар айни замон, барои сохтани шакли маҳсулоте, ки ба таври мувофиқ лоиҳакашӣ ва композитсия қарор дорад, интихоб, ҷустуҷӯ ва пайдо кунад.

МУАММОИ ШАКЛСОЗӢ ДАР ДИЗАЙНИ ЛИБОС

Назари рассом ва муҳандисро дар бораи раванди шаклсозии либос чӣ муайян ва фарқ мекунад? Муаллифони мақола кӯшиш карданд, ки ба ин савол ҷавоб диҳанд. Маълум аст, ки тағйирот дар олами мӯд маънои тағйир додани шакли либосро дорад. Шаклсозӣ дар раванди лоиҳакашии либос нақши калон мебозад, зеро ин раванд ҷустуҷӯи беихтиёрона ва ташаккули мантиқии композитсияро дар бар мегирад. Шаклсозӣ ба қонунҳои умумии сохтори шакл, ба принсипҳои ҳамоҳангсозии робитаҳои байни унсурҳои шакл асос ёфта, минбаъд санҷиш ва тасҳеҳи сохтор ва шаклро барои ноил шудан ба варианти мувофиқ таъмин менамояд. Дар лоиҳакашии бадеӣ раванди шаклсозӣ мураккаб аст: он ҳам сохтори ҳаҷмӣфазоӣ ва ҳам тарҳи шаклро пешакӣ муайян мекунад. Раванди шаклсозӣ аз рассом на танҳо интуитсия (фаросат) ва истеъдод, балки қобилияти тафаккури мантиқиро ҳам талаб мекунад. Муаллифон аҳамияти раванди шаклсозиро дар лоиҳакашии либос муфассал таҳлил намуда, имкониятҳои усули қобили қабулии шаклсозӣ ва усули амсиларо муқоиса мекунанд. Дар мақола на танҳо шакли либос аз нуқтаи назари гуногун муайян карда шудааст, балки усулу воситаҳои асосии шаклсозии либоси буридашуда низ нишон дода шудааст. Ба ягонагии шаклу вазифа дар маҷмӯи талабот ба сохтори либос ва масолеҳ барои тайёр кардани он диққати калон дода мешавад. Дар ҷамъбаст дар бораи нақши шаклсозӣ дар раванди лоиҳакашии либос хулоса бароварда шуда, роҳҳои тадқиқоти минбаъда дар ин самт нишон дода шудааст.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2