Муҳити муосири воқеӣ ва фазои инсон
Муаллиф(он): Валиев Э. Н., Суюнов Э. С.
Аз охири асри ХХ сар карда, тарроҳиро навъи бонуфузтарини фарҳанги лоиҳавӣ-бадеӣ меноманд. Бо идомаи рушди худ дар шароити ҷомеаи муосири пас аз саноатӣ, тарроҳӣ аз доираи тасаввуроти анъанавии он ҳамчун фаъолияти лоиҳавӣ, ки ба шаклгирии саноатӣ нигаронида шудааст, хеле пеш меравад. Аз нуқтаи назари таърихи умумии фарҳанги лоиҳавӣ, тарроҳӣ намуди нисбатан ҷавон, аммо дар айни замон хеле динамикӣ ва як намуди фаъолона инкишофёбандаи тарроҳӣ ва бадеӣ ба шумор меравад. Имрӯз он қариб тамоми соҳаҳои мавҷудияти инсон, тамоми шаклҳои муҳити воқеӣ ва фазоии онро фаро мегирад.
Имрӯзҳо шумо метавонед шаклҳои гуногуни объектҳои тарроҳиро мушоҳида кунед, ки бо функсияҳо, ҳалли конструктивӣ-техникӣ, усулҳои истеҳсол, маводҳо, намудҳои истифодаи онҳо, маънои фарҳангӣ, нақш ва ҷой дар муҳити воқеӣ, бартарии ибтидои эстетикӣ ё утилитарӣ ва як қатор аломатҳои дигар фарқ мекунанд.
Аз ин рӯ, дар типологияи махсусгардонидашудаи фаъолияти тарроҳӣ, маҳсулоти тарроҳиро аз рӯи аломатҳои алоҳида, ки аз ҷониби ҷанбаҳои функсионалӣ, морфологӣ, технологӣ, типологӣ ва эстетикӣ дода шудаанд, баррасӣ кардан мақсаднок аст яке аз самтҳои муҳимтарини сохтани ин тарҳ профилҳои тарроҳӣ (тахассус дар тарроҳӣ) мебошад. Ҳар як марҳилаи рушди фарҳанг бо қонуниятҳои муайяни ташкили фазои дохилӣ ва синтези санъат дар ин фазо вобаста аст.
Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, вақте ки меъморӣ ва тарроҳии дохилӣ дар раванди ҷустуҷӯи воситаҳои нави ифодаи худ қарор доранд, мушкилоти мураккабтарин, аз ҷумла мушкилоти эҳё ва ҳифзи фарҳангҳои анъанавӣ ҳал карда мешаванд.
Тамоми таърихи тамаддун исбот мекунад, ки инсон пайваста барои зебоӣ талош мекунад, дар атрофи худ ҷаҳони моддӣ ва рӯҳонӣ дар шаклҳои барои худ қобили қабул эҷод мекунад.
Агар макони сунъии инсон барои қонеъ кардани ниёзҳои ҷисмонӣ пешбинӣ шуда бошад, пас ҷузъи эстетикии он ба талаботи ҳаёти маънавии инсон, ба фаҳмиши фарҳанги анъанавӣ асос ёфтааст.
Мақсади асосии тарҳи дохилии бинои истиқоматӣ дар он аст, ки барои бароҳат будани инсон дар муҳити баландсифати эстетикӣ, ифодакунандаи воқеӣ ва фазоӣ, ки ӯро ҳар рӯз иҳота мекунад, шароит фароҳам орад.
Тағйиротҳое, ки дар даҳсолаҳои охир дар Тоҷикистон ба амал омадаанд, боиси афзоиши талаботи иҷтимоии аҳолии кишвар гардиданд.
Имрӯзҳо раванди ташаккули навъи дохилии бинои истиқоматӣ мушоҳида мешавад.
Инсон дар ҳама давру замонҳо, аз асрҳои қадим то имрӯз, кӯшиш мекунад, ки худро ва ҳама чизро дар атрофи худ оро диҳад.
Аз ин ҷо як самти тарроҳӣ пайдо шуд, ки ба тамоми соҳаҳои фаъолияти инсон таъсир мерасонад. Тарҷумаи дақиқи калимаи дизайн (аз англисӣ. design) нақша, расм, тарҳ мебошад. Дизайнер шахсест, ки нақша, расмро мекашад ва ё тарҳро ба нақша мегирад.
Дар адабиёти муосир, "дизайн" ҳам услуб, ҳам лоиҳа, ҳам лоиҳакашӣ ва ҳам тарроҳиро ҳамчун фаъолияти касбӣ, ки дар баробари меъморӣ ва тарроҳии муҳандисӣ ҷойгир аст, дар назар дорад. Имрӯз калимаи "дизайн" қариб дар ҳама ҷо аз ороиши мӯй ва либос то сомонаҳо ва ашёи рӯзгор истифода мешавад.
Аслан, дизайн ба маънои имрӯза дар асри XIX, дар баробари рушди истеҳсолоти оммавӣ, технология ва илм мавриди истифода қарор гирифтааст.
Тадриҷан дизайн танҳо ба касби мӯд табдил ёфт ва баъзан танҳо истилоҳе, ки навовариро ифода мекунад, нишон медиҳад. Шахси ин истилоҳро истифода баранда, бешубҳа бо замон ҳамқадам аст.
Худи мафҳуми дизайни дохилӣ дар байни ҷомеа каме стереотипӣ мустаҳкам шудааст. Ба гуфтаи аксари мардум дизайн дуруст ҷойгир кардани мебел, рӯшноӣ, ороиш аст.
Дар маънои васеъ, "дизайн" як намуди фаъолияти лоиҳавӣ ва бадеӣ мебошад, ки бо таҳияи муҳити воқеӣ, низомҳои иртиботии визуалӣ ва иттилоот, ташкили ҳаёт ва давомнокии инсон дар асосҳои функсионалӣ, ратсионалӣ алоқаманд аст.
Дизайн - фаҳмиши қоидаҳо ва қобилияти устокорона вайрон кардани онҳо мебошад. Инро "пешравони" дизайн – меъморон ва рассомон роҳнамоӣ мекунанд, ки имкониятҳои дар пеши онҳо кушодашударо дарк мекунанд.
Имрӯзҳо талабот ба таҳия ва эҷоди тарҳи нав, бароҳат ва услубии дохилӣ хеле зиёд аст. Лоиҳаҳои манзилҳо, биноҳои ҷамъиятӣ (тарабхонаҳо, клубҳо) ташкили фазои онҳо бояд талаботи мақсаднокӣ, эътимоднокӣ, қулай, аз як тараф ва тамомияти таассуроти бадеиро, аз тарафи дигар қонеъ гардонида тавонад.
Ҳангоми тарҳрезии ин ё он ҳуҷра, дизайнер пеш аз ҳама ба хоҳиши фармоишгар диққат медиҳад, акси психологӣ тартиб медиҳад, имкониятҳои татбиқи ин ё он ғояро баррасӣ мекунад.
Мушкилоти эстетизатсияи фазои муҳити зист вақтҳои охир муҳим гаштааст. Ҷанбаҳои асосии ин мушкилот, якум, зарурати такмил ва пур кардани муҳити зисти инсон бо мазмуни бадеӣ ва дуюм, ҳифзи анъанаҳои фарҳангӣ мебошанд.
Дар робита ба ин, эҷоди робитаи ҳамоҳангии технологияҳои муосири инноватсионӣ ва муҳити анъанавии воқеӣ-фазоӣ, ки инсонро иҳота мекунад, муҳим аст. Ҷустуҷӯи илмӣ барои ҳалли ин мушкилот бе назардошти робитаҳои эволютсионии давраҳои таърихӣ ва пайдарпаии анъанаҳо ғайриимкон аст.
Дизайни дохили бино як намуди махсуси санъат аст. Композитсияи фазои дохилии бино синтези таҳияҳои меъморӣ-фазоӣ, ороишӣ-бадеӣ ва дизайнерӣ мебошад, ки ҳамаи ин бо консепсияи умумии объект алоқаманд аст. Тарҳрезии муҳити дохилӣ мавҷудияти муносибати эҷодиро дар бар мегирад, ки ҳамаи унсурҳои таркибии фазои дохилиро ба як воҳиди ягона муттаҳид мекунад.
Мушкили ин усули синтетикӣ дар он аст, ки он дутарафа аст: аз як тараф, ҷустуҷӯи ифодаи шаклҳои алоҳидаи пластикӣ, таносуби ритмӣ, фактура, гаммаи ранг ва ғайра, аз тарафи дигар таъмини ҳамаи равандҳои функсионалии дар фазои додашуда. Ҳамаи ин ва бисёр чизҳои дигар вазифаҳои мушаххасе мебошанд, ки аз ҷониби рассом-дизайнер дар санъати дохилӣ ҳал карда мешаванд.
Мутахассисон дохили биноро ба “воқеӣ” ва “меъморӣ” ҷудо мекунанд. Аввалинҳо ба мафҳуми "муҳит" хеле наздиктаранд, зеро дар ин усул ба пур кардани воқеии муҳит нақши махсус дода мешавад. Дар усули "меъморӣ" сохтор ва типологияи фазои меъморӣ бартарӣ дорад.
Пур кардани воқеии муҳити дохилӣ бино, одатан, фазои эҳсосиро ба вуҷуд меорад ва ба муайян кардани услуб ва мундариҷаи тасвирии объект кӯмак мекунад. Ҳар як давраи таърихии рушди ҷомеа нишонаҳои хоси услуби қаблии дохилиро дар бар мегирад, ки тавассути "призма"-и фарҳанг, аломатҳо ва арзишҳои иҷтимоию фарҳангӣ қабул карда мешавад.
Услуби навшуда дар вазъияти мушаххаси таърихӣ ва талаботҳои нави иҷтимоӣ тарзи тағирёфтаи ҳаёти ҷомеаро инъикос мекунад, ки боиси рушди технологияҳои масолеҳи сохтмонӣ ва ороишӣ, истифодаи воситаҳои муосири моддӣ-техникӣ ва бадеӣ-ифодакунанда, усулҳои мукаммалтари конструктивӣ ва навовариҳо дар ташаккули шакли ҳам меъморӣ ва ҳам дохилӣ мегардад.
Тарроҳон ва меъморон усули тафсири услубиро дар тарроҳии дохилии хонаҳои истиқоматӣ бо ворид кардани унсурҳои архетипӣ истифода мебаранд.
Ҷустуҷӯи аслият, навсозии муҳити воқеӣ -фазоӣ, ки инсонро иҳота мекунад, моро аз ҳалли анъанавии дохилии муҳити истиқоматӣ бештар дур мекунад. Ба ҷои дохили бинои классикӣ усули минимализм бо фазои калон ва шаклҳои тоза пайдо шуд. Дар баробари фазои дохилии минималистӣ, шаклҳои муҳити воқеӣ-маконӣ бо ҳалли равшан ифодаёфтаи бадеӣ-тасвирӣ ҳанӯз ҳам фаъолона истифода мешаванд.
Дар дохили бино муосири истиқоматӣ, бозёфтҳои муваффақи услубҳои пешина дар тарроҳӣ дар синтези ҳамоҳангӣ бо технологияҳои инноватсионӣ, воситаҳо ва шаклҳои тарроҳӣ истифода мешаванд ва ҳалли ягонаи услубӣ хеле кам истифода мешавад.
Ғояҳои "кушодагии" фазои дохили бино, ки дар кишварҳои Скандинавия пайдо шудааст, то ҳол фаъолона истифода мешавад ва омили шаклдиҳандаи ҳалли бадеӣ ва тасвирии муҳити истиқоматӣ мебошад. Баррасии анъана аз нуқтаи назари пайдарпаӣ имкон дод, ки дар тарҳи муосири дохилии истиқоматӣ тафсири усулҳои анъанавии услубҳои таърихӣ дар якҷоягӣ бо технологияҳои навтарин ва ҷараёнҳои услубӣ ба амал ояд ва инчунин самт бо ҳалли аслии бадеӣ ва тасвирӣ, таҷрибаи ҷасурона ба назар мерасад.
Хулоса: Мафҳуми дизайн аз маънои ибтидоӣ дур рафтааст, аммо пурра аз байн нарафтааст. Шояд ҳоло баъзе чизҳо, ба монанди лоиҳаҳои дохилӣ, аҷиб ва лозима ба назар мерасанд, аммо онҳо донандаи худро пайдо мекунанд. Вақте ки нуқтаи ниҳоӣ дар беохирӣ аст, омӯхтани динамикаи рушд душвор аст.
Дизайни ҳазорсолаи сеюм кӯшиш мекунад, ки қариб пурра ба эҷодиёти бадеӣ, таҷрибаи санъати муосир, рушди ҷузъи эҳсосӣ такя кунад. Гардиши санъати муосир ба самти видеоарт ва видеоинсталлясияҳо ба таваҷҷӯҳи тарроҳон ба пайвастшавии моддӣ, предметӣ ва виртуалӣ таъсир мерасонад.
МУҲИТИ МУОСИРИ ВОҚЕӢ ВА ФАЗОИИ ИНСОН
Дар мақола тамоюлҳои муосир дар дизайн, пайдоиш ва тағйирёбии он дар тӯли рушди ҷомеа маълумот дода шуда, нақши он дар давраҳои минбаъда мавриди тахлил қарор гирифтааст.




