Муносибати босалоҳият дар таҳсилоти касбии рассом
Муаллиф(он): Темурзода М.
Солҳои охир дар соҳаи педагогикаи муосир тадқиқотҳое ба назар мерасанд, ки ба муносибати салоҳиятнок асос ёфта, дар робита ба муҳокимаҳо дар бораи мушкилот ва роҳҳои навсозии соҳаи маориф паҳн шудаанд.
Муносибати салоҳиятнок на танҳо дониш ва маҳорату малакаҳои мушаххасеро дар бар мегирад, яъне ҳар он чизе, ки хусусияти касбии онҳост, ва дар он самаранок амал мекунанд, инчунин як қатор меъёрҳо (категорияҳо) ба монанди қобилияти шахс дар ҳалли масъалаҳои гуногуни фаъолияти касбиро низ дар бар мегиранд. Яъне, салоҳиятнокӣ -- ин тавсифи ягонаи (интегралии) касбӣ ва шахсӣ мебошад, ки омодагӣ ба ҳалли вазифаҳои гузошташударо муайян мекунад. Ба ақидаи аксари коршиносон, муносибати салоҳиятнок ба натиҷаи таълим равона шудааст, ки ба сифати натиҷа ҳамчун қобилияти амал кардани шахс дар ҳолатҳои гуногун баррасӣ мегардад, на ин ки маҷмӯи маълумоти азбаршуда.
Ҳамин тариқ, салоҳияти касбӣ аз салоҳиятҳо ташаккул меёбад ва ҳар қадаре, ки шахс дорои маҷмӯи салоҳиятҳо бошад, ҳамон қадар доираи салоҳияташ васеътар шуда, ҳамон қадар имкониятҳои худшиносӣ ва худинкишофдиҳӣ дар фаъолияти кориаш, ҳамчун асоси омодагии доимии касбӣ васеътар мегардад. Салоҳиятҳои таълимӣ ҳамеша ҷузъи таркибии фаъолиятии таҳсилоти умумиро инъикос намуда, бо муносибати фаъолияти шахсӣ ба таълим муайян карда мешаванд, зеро онҳо танҳо ба шахсияти хонанда дахл доранд ва танҳо дар ҷараёни иҷрои маҷмӯи амалҳои дар шакли таълим тартиб додашуда бо роҳҳои муайян санҷида мешаванд. Яъне маҳорат дар ин ҷо хусусияти ҳам фаъолият ва ҳам шахсият аст. Аз ин рӯ, ин муносибат имкон медиҳад, ки маҳоратро ҳамчун ҷузъи фаъолияти таълимӣ ва ҳамчунин хусусияти таркибии интегративии тавсифи шахс баррасӣ кунем. Бинобар ин, дар педагогикаи муосир принсипи таҳияи модели консептуалии рушди маҳорат ва малакаи хонандагон ин принсипи ташаккули шахсият дар фаъолият мебошад.
Ҳамин тариқ, дар раванди таълим қобилият ва малакаҳои умумиро метавон ҳамчун робитаи ҷудонашавандаи амалҳои берунӣ ва ботинӣ баррасӣ кард, ки аввал ҳамчун маҳорат, баъд ҳамчун қобилияти интегративӣ – маҳорат, ки баъдан худро дар сифати нав – ҳамчун салоҳият амал мекунад. Бинобар ин, аз нуқтаи назари муносибати шахсӣ - фаъолиятӣ ва муносибати салоҳиятнок, маҳорати касбӣ қобилияти яклухт ва ягона мебошад. Масалан, рушди бомуваффақияти малакаҳои рассомӣ асосан аз рӯи донистани дарки пайдарпайи мавод (модел), қобилияти эҷод кардани тасвирҳои озод, инчунин малакаҳои инкишофёфтаи даст муайян карда мешавад, ки он имкон медиҳанд, ки ҳаракатҳои оддии қаламро ба амалҳои бошууронаи тасвирӣ табдил диҳад. Кашфи робитаи хосият ва динамикаи диққат ва фаъолияти инсон ба олимони машҳур тааллуқ дорад, ки дар маркази таваҷҷӯҳ ҳамеша мундариҷа ва ҳадафҳои мувофиқи амал қарор доранд, дар ҳоле ки инкишофи маҳорат бо гузаштан аз як хусусият хос аст. ба зинаи сифатан нави тараккиёт. Ҳамин тавр, тағйироти сифатии маҳорат ва маҳорати касбӣ дар расм бо хусусиятҳои психологии механизмҳои дарк, дониш ва ҳадафҳо ва вазифаҳои мушаххаси визуалӣ, инчунин хусусияти объективии модели тасвиршуда ва хусусиятҳои забони визуалии образнок дар тасвири тасвирӣ муайян карда мешавад. «Рассомон кӯшиш менамуданд, ки дар асарҳои худ таассуротеро, ки ҳар як предмете, ки дар болои онҳо офаридааст, баён кунанд».
Аз ин рӯ, дар санъати тасвирӣ се намуди асосии ба ҳам вобастаи фаъолият мавҷуд аст, ки салоҳияти касбии мутахассисро ташкил медиҳанд:
-
дарки табиат;
-
ташаккули тасаввурот дар бораи табиат ва тасвир;
-
офаридани тасвири тахайюлот дар рӯи мавод.
Ҳамин тариқ, як ҷанбаи муҳими муносибати салоҳиятнокӣ дар таҳсилоти касбӣ салоҳият дар соҳаи саводнокии визуалӣ (дорои дониш, малака ва малакаҳои асосӣ дар фанҳои махсус, ки имкон медиҳад таҷрибаи назариявӣ ва амалии бадастовардаро ба хусусияти таълимӣ табдил диҳад) мебошад, инчунин фаҳмиши раванди ташаккули ақидаҳо дар бораи табиат, ки муваффақияти раванди визуалӣ ба он асос ёфтааст. «Образи бадеӣ дар ягонагии дарки предмет ва ташаккули шакл ба вучуд меояд. Тафаккур ва эҳсос ҳамеша дар як эҷодиёти бадеӣ якҷоя пайдо мешаванд».
Тадқиқоти равоншиносони машҳур ва бозёфтҳои таҷрибавии рассомони амалкунанда нишон медиҳанд, ки ҳама гуна фаъолияти визуалии пурмазмун аз раванди ташаккули ақидаҳо дар бораи табиат оғоз мешавад ва ташаккули тасвири тасвирӣ бо натиҷаи фаъолияти амалӣ алоқаманд аст, ки шуури мо дар асоси он аст. Бинобар ин, мукаммалии тасвири ғояи табиат ба пуррагии тасвири дар дарк ташаккулёфта вобаста аст, ки дар ниҳоят сифати расмро муайян мекунад. Комилан равшан аст, ки доираи васеи масъалаҳо махсусан бо вазифаҳои дарки визуалӣ алоқаманданд ва соҳаи ташкили равандҳои идрок дар омӯзиш аҳамияти аввалиндараҷа дорад. Масалан, Н.Н. Волков проблемаи тарбия, дарки визуалии рассом, бартараф намудани одати биниши оддии рӯзмарра нисбат ба фаъолияти тасвириро яке аз муҳимтарин проблемаҳои психология ва методикаи таълими санъати тасвирӣ хисоб мекард. Зиёда аз ин, аз нуқтаи назари ӯ, «рафъи тарзи диди суннатӣ на мубориза бо душман ва муҳити атроф, балки мубориза бо худ — кори душвортарин, фочианоктарин аст».
Мактаби равоншиносони ватанӣ консепсияеро ҳимоя мекунад, ки мувофиқи он ҳама гуна раванди тасвир бидуни дарки пурмазмун тасаввур карда намешавад ва муваффақияти тасвир аз сабаби он, ки дарки визуалӣ чӣ гуна ташкил карда шудааст, ғайриимкон аст. Дарк, ки раванди мураккаби маърифатӣ буда, бо як қатор қолабҳо хос аст, ки асосии онҳо якпорчагӣ, маънӣ, аперсепсия, интихобӣ, доимӣ мебошанд. «Дар психология хам хосиятхои образи дарк — доимӣ, яклухтӣ, сохт, объективӣ ва ҳам хосиятхои образи тасвир — умумият, интихобӣ, схематикӣ ва баъзе дигарҳо муқаррар шудаанд. Онҳо ба хосиятҳои инфиродии дарк ва хосиятҳои механизми муаррифӣ мувофикат мекунанд».
Дар баробари ин, дарки рассом дар раванди фаъолияти визуалӣ дорои хусусиятҳои хос буда, хусусиятҳои гуногуни равониро дар бар мегирад. «Муносибати мазмуну шакл дар асари санъати тасвирӣ яке аз проблемахои санъати муосир мебошад». Ҳамин тавр, рассом дар процесси дарк на танҳо таассуроти аёнии худро интихоб ва умумият медихад, балки онхоро дар шуури худ мувофики биниши фарди ва тафаккури хаёлй кор карда мебарорад. «Тафаккури хаёлӣ шакли хоси инъикоси воқеияти воқеӣ мебошад, ки дарки дарки тасвиршуда дар сатҳи дарки эмотсионалӣ ва муаррифӣ сурат мегирад». Дар айни замон, идеяи моделе, ки ҳангоми дарки он ба даст омадааст, ҳамеша ба таври кофӣ мукаммал, бидуни ҷойгир кардани тасвири мувофиқ дар ҳавопаймои тасвирӣ, яъне. дарки модел бояд худ аз худ не, балки мувофики забони шартии маводи мушаххаси бадей ба амал ояд. Ин баёния барои рассом аҳамияти принципиалй дорад, зеро дарки образ хамеша бо маҳорати техникии талаба, мувофикати дарки ӯ алокаманд аст, ки ба ӯ имкон медихад идеяро дар шакли мушаххаси тасвири боварибахш таҷассум кунад. «Тамоман равшан аст, ки дар раванди расмкашӣ образҳои ташаккулёфта ҷараёни идро хеле бой мегардонанд».
Объекти даркшаванда дар тасвири рассом тағйироти сифатӣ ба амал меояд, вай аз образ дар дарк бо он фарқ мекунад, ки модел на танҳо дар тамоми гуногунии хосиятҳои фардии худ бевосита ба ҳисҳо ошкор мешавад, балки тавассути таҳлили равонии табиат низ шинохти мешавад. Инчунин И.М. Сеченов қайд карда буд, ки тасвир шакли равонй аз чихати мазмун нисбат ба мархалаи пеш аз он — дарк бемисл бойтар аст. «Намоиш, — менависад В. Кузин, тасвири ашё ва ходисахое мебошанд, ки хозир дарк карда намешаванд, вале пештар дар ин ё он комбинат (каму беш пурра) дарк карда шудаанд».
Азбаски идея аз ҳиссиёт ва дарк ташаккул меёбад, ғоя дорои хусусиятҳое мебошад, ки ҳам ба донишҳои ҳиссиётӣ ва ҳам оқилона хос аст, ки имкон медиҳад, ки намунаҳои зуҳуроти табиатро кашф карда, ба моҳияти ҳодисаҳо, мантиқи ҳамоҳангии ба ҳиссиёт мувофиқат намекунад. дарк. Шинохти зеҳнӣ ба хотира, тафаккури мантиқӣ ва он амалҳои таҳлил, синтез, абстраксия ва умумисозӣ асос ёфтааст, ки ҳамчун абзори шинохт амал мекунанд. Гузариш аз дониши ҳассосӣ ба ақлонӣ бо умумисозии воқеият алоқаманд аст, яъне. умумияти на тандо ассотсиациядо, балки системадои оддитарини ассоциативй низ. Ҳар як ҳисси наве, ки ба муаррифӣ мубаддал мешавад, ба системаҳои гуногуни ассотсиатсияҳо дохил мешавад, ки мазмуни мафҳумҳоро ташкил медиҳанд ва ба ин тариқ ба системаи донишҳои торафт мураккаби инсон дар бораи ҷаҳон ва худ дохил мешаванд.
Ба гайр аз ин, муаррифӣ хосиятхои тафаккури абстрактӣ зоҳир мегардад, ки он возеҳияти беназири тасвирро муайян мекунад, ки воқеияти объективиро инъикос мекунад. Аз ин рӯ, муаррифӣ ҳамчун маводи сарчашма, асоси ташаккули симои муаррифӣ ҳамчун ташаккули идеалие, ки дар сарварии рассом ба таври спекулятсия шакл мегирад, ба ҳисоб меравад.
МУНОСИБАТИ БОСАЛОҲИЯТ
Дар масъалаи муносибати дар тарбияи мақола салоҳиятнок мутахассисони оянда дар соҳаи санъати тасвирӣ баррасӣ гардидааст. Механизмҳои ташаккули салоҳиятҳои касбӣ дар раванди таълими фанҳои ҳунарӣ тавсиф шудаанд. Дар мақола қайд мешавад, ки рассом дар ҷараёни дарк кардан на танҳо таассуроти басарии худро интихоб ва ҷамъбаст менамояд, балки онҳоро дар шуури худ мувофики назардиди шахсии худ коркард мекунад.




