Зеҳн

ҚАДРИ ИЛМУ ДОНИШ ВА ТАНҚИДИ ҶАҲОЛАТ ДАР АШЪОРИ ШАМСИДДИН ШОҲИН

ЗЕ
Зеҳн9 ноябри 2026 · 5 дақиқа хондан

Илму дониш аз қадим то имрӯз яке аз бузургтарин арзишҳои маънавии инсон ба шумор меравад. Маҳз дониш инсонро аз ҷаҳолат раҳо намуда, ба ӯ имкон медиҳад, ки ҳақиқатро аз ботил, некро аз бад ва адолатро аз зулм фарқ кунад.

Аммо дар таърихи башарият давраҳое низ буданд, ки донишмандон ба ҷойи эҳтиром дидан ба беқадрӣ, тангдастӣ ва ранҷу азоб гирифтор мешуданд. Ҷомеае, ки дар он нодонӣ қадр меёбаду дониш беарзиш мегардад, тадриҷан аз роҳи пешрафт дур мешавад.

Ин масъала дар эҷодиёти шоири маъруфи тоҷик Шамсиддин Шоҳин низ инъикоси амиқ ёфтааст.

Шамсиддин Шоҳин ва дарди донишманд

Шамсиддин Шоҳин (1859–1894) яке аз намояндагони барҷастаи адабиёти тоҷик дар асри XIX мебошад. Ӯ дар ашъори худ ба масъалаҳои ахлоқӣ, иҷтимоӣ, адолат, илму маърифат ва муносибати ҷомеа ба аҳли дониш таваҷҷуҳи зиёд зоҳир кардааст.

Шоир дар яке аз ғазалҳои худ аз вазъи замона ва беқадрии донишмандон шикоят намуда, чунин мегӯяд:

З-ин сон, ки хоҳиши даҳр ҷуз шӯру шар набошад,
Бадтар дар ин замона айб аз ҳунар набошад.

Суди матои дониш ғайр аз зарар набошад,
Одам касе нахонанд онро, ки хар набошад.

Ҷое равам, ки гардун болои сар набошад,
Аммо чӣ метавон кард, ҷойи дигар набошад.

Дар ин байтҳо Шоҳин аз ҷомеае шикоят мекунад, ки дар он арзиши инсон на аз рӯйи илму ҳунар, балки бар асоси меъёрҳои нодуруст муайян мегардад.

Шоир бо дарду ҳасрат мегӯяд, ки гӯё дар чунин замона дониш ба ҷойи манфиат зарар меорад ва инсони соҳибмаърифат қадру манзалати худро аз даст медиҳад.

Албатта, ин суханон маънои беарзиш будани илмро надоранд. Баръакс, шоир бо истифода аз киноя ва муболиға ҷомеаеро танқид мекунад, ки қадри донишро намедонад.

Вақте нодонӣ аз дониш болотар меистад

Яке аз мушкилоти бузурги ҳар ҷомеа беқадр гардидани илму маърифат мебошад.

Агар дар ҷомеа шахси донишманд эҳтиром набинад, аммо нодону худхоҳ соҳиби мақому манзалат гардад, ин ҳолат метавонад боиси ноумедии аҳли илм шавад.

Шоҳин чунин вазъиятро бо забони пуртаъсир тасвир намуда, аз ноҳамвориҳои рӯзгор шикоят мекунад:

Акнун, ки толеи ман пайваста дар вубол аст,
Субҳам тамом шому айшам ҳама малол аст.

Ҳар давлате, ки бинам, омодаи завол аст,
Дар даҳр бо чунин ҳол будан басе маҳол аст.

Ҷое равам, ки гардун болои сар набошад,
Он ҷо зи душмани фазл ҳаргиз асар набошад.

Дар ин мисраъҳо шоир вазъи рӯҳии инсонеро баён мекунад, ки аз беадолатӣ ва нодонии муҳити атроф ранҷ мекашад.

Ӯ орзу дорад ба ҷое биравад, ки дар он душманони илму фазилат вуҷуд надошта бошанд.

Аммо ин орзу бештар ифодаи эътирози маънавии шоир аст. Зеро инсон наметавонад аз тамоми мушкилоти зиндагӣ фирор кунад, вале метавонад барои тағйир додани онҳо талош намояд.

Чаро донишмандон баъзан ранҷ мекашанд?

Илму дониш инсонро ба андеша кардан, савол гузоштан ва ҷустуҷӯи ҳақиқат водор месозанд.

Шахси донишманд на ҳамеша ба ҳар сухан бовар мекунад. Ӯ мехоҳад далел биёбад, сабабҳоро дарк намояд ва ҳақиқатро ошкор созад.

Маҳз ҳамин хусусият метавонад ӯро дар ҷомеае, ки дар он ҷаҳолат, худкомагӣ ва таассуб ҳукмфармост, ба мушкилот рӯ ба рӯ намояд.

Шамсиддин Шоҳин ин андешаро чунин баён мекунад:

Шоҳин, ба аҳли маънӣ беш аст ҷаври гардун,
Ҳар кас, ки дониш омӯхт, то ҳаст мехӯрад хун.

Осоиши ду гетӣ афсона асту афсун,
Мебоядам кашидан з-ин варта рахт берун.

Ҷое равам, ки гардун болои сар набошад,
К-аз наҳс ахтаронро бар ман назар набошад.

Дар ин байтҳо «хун хӯрдан» маънои азобу машаққати зиёд кашиданро дорад.

Шоир мехоҳад бигӯяд, ки аҳли илму маърифат дар муҳити носолим бештар аз дигарон ранҷ мекашанд, зеро онҳо камбудиҳои ҷомеаро равшантар мебинанд ва нисбат ба беадолатӣ бетараф монда наметавонанд.

Паёми Шоҳин барои ҷомеаи имрӯза

Ҳарчанд аз замони зиндагии Шамсиддин Шоҳин беш аз як аср гузаштааст, андешаҳои ӯ то имрӯз аҳамияти тарбиявӣ доранд.

Ҷомеае, ки мехоҳад пешрафт кунад, бояд ба омӯзгорон, олимон, муҳаққиқон, нависандагон ва дигар аҳли илму маърифат эҳтиром гузорад.

Зеро пешрафти кишвар танҳо бо бунёди роҳу биноҳо маҳдуд намешавад. Пешрафти ҳақиқӣ ба рушди тафаккур, дониш, фарҳанг ва ахлоқи мардум низ вобаста мебошад.

Агар ҷавонон ба китобхонӣ, омӯзиши илм ва касбу ҳунар шавқ пайдо кунанд, барои ояндаи худ ва ҷомеа заминаи устувор мегузоранд.

Аз тарафи дигар, агар инсон аз дониш дур монад ва ба ҷойи андешаи мустақил танҳо ба тақлиду боварҳои беасос такя кунад, хатари гирифтор шудан ба ҷаҳолат бештар мегардад.

Аз ҳамин рӯ, эҳтиром ба донишманд танҳо бо сухан нест. Бояд барои фаъолияти илмӣ, омӯзиш, эҷодкорӣ ва тарбияи насли соҳибмаърифат шароити мусоид фароҳам овард.

Хулоса

Шамсиддин Шоҳин дар ашъори худ на илму дониш, балки ҷомеаеро танқид мекунад, ки қадри илмро намедонад.

Шикояти ӯ аз замона дар асл даъват ба бедории фикрӣ, эҳтироми дониш ва мубориза бо ҷаҳолат мебошад.

Шоир бо суханони пурдард ба мо мефаҳмонад, ки вақте нодонӣ арзиш пайдо мекунад, аҳли дониш ба ранҷ гирифтор мешаванд.

Аммо роҳи раҳоӣ аз чунин вазъият тарк кардани илм нест. Баръакс, бояд донишро бештар омӯхт, тафаккури солимро инкишоф дод ва барои бунёди ҷомеаи соҳибмаърифат кӯшиш намуд.

Зеро сарвати моддӣ метавонад аз даст равад, мансабу мақом метавонад тағйир ёбад, аммо илму дониш сарватест, ки инсонро дар тамоми зиндагӣ ҳамроҳӣ мекунад.

Ҷомеае, ки қадри донишро медонад, ба сӯйи пешрафт қадам мегузорад. Ҷомеае, ки донишро хор мешуморад, роҳро барои густариши ҷаҳолат мекушояд.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2