Зеҳн

ҲАРАКАТ ВА РЕФЛЕКСҲОИ ИНСОН: НАМУДҲО, ВАЗИФАҲО ВА ИХТИЛОЛҲОИ ОНҲО

ЗЕ
Зеҳн9 ноябри 2026 · 9 дақиқа хондан

Ҳаракат яке аз зуҳуроти асосии фаъолияти ҳаётии инсон мебошад. Тавассути ҳаракат инсон роҳ меравад, кор мекунад, ашёро мегирад, менависад ва фаъолияти ҳаррӯзаи худро анҷом медиҳад. Ҳаракатҳои бадан дар натиҷаи фаъолияти ҳамоҳанги системаи асаб, мушакҳо, устухонҳо ва буғумҳо ба вуҷуд меоянд.

Системаи асаб ҳаракатҳои ихтиёрӣ ва ғайриихтиёриро идора намуда, кори мушакҳоро танзим мекунад. Ҳангоми осеб дидани қисмҳои гуногуни ин система қувваи мушакҳо, тонуси онҳо, рефлексҳо ва қобилияти ҳаракат тағйир меёбанд.

Ҳаракат чист?

Ҳаракат тағйир ёфтани мавқеи бадан ё қисмҳои алоҳидаи он дар фазо мебошад. Ҳаракатҳо барои фаъолияти муътадили организм, мутобиқшавӣ ба муҳити зист ва иҷрои амалҳои ҳаррӯза заруранд.

Аз ҷиҳати хусусият ҳаракатҳо ба чанд намуд ҷудо мешаванд:

  1. Ҳаракати қаткунанда – кам шудани кунҷи байни қисмҳои бадан дар буғум.

  2. Ҳаракати росткунанда – зиёд шудани кунҷи байни қисмҳои бадан дар буғум.

  3. Ҳаракати тобдиҳанда (ротаторӣ) – чархидани қисми бадан дар атрофи меҳвари муайян.

  4. Ҳаракати локомоторӣ – ҷойивазкунии тамоми бадан дар фазо, ба монанди роҳравӣ, давидан ва ҷаҳидан.

Ҳаракатҳои тобдиҳанда, аз ҷумла, супинатсия ва пронатсияро дар бар мегиранд.

Супинатсия тоб додани банди даст ба ҳолатест, ки кафи даст ба боло ё пеш нигаронида мешавад. Пронация бошад, тоб додани он ба ҳолатест, ки кафи даст ба поён ё ақиб нигаронида мешавад.

Ҳаракатҳои фаъолона ва ғайрифаъолона

Дар тиб, махсусан ҳангоми муоинаи неврологӣ, ҳаракатҳо ба фаъолона ва ғайрифаъолона ҷудо мешаванд.

Ҳаракатҳои фаъолона ҳаракатҳое мебошанд, ки шахс мустақилона бо ёрии мушакҳои худ иҷро мекунад. Масалан, бардоштани даст, қат кардани зону ё ҳаракат додани ангуштон.

Ҳангоми санҷиши чунин ҳаракатҳо табиб ҳаҷм, суръат ва қувваи мушакҳоро муайян мекунад.

Ҳаракатҳои ғайрифаъолона ҳаракатҳое мебошанд, ки табиб ё шахси дигар дар буғумҳои бемор иҷро мекунад, дар ҳоле ки мушакҳои бемор бояд ором бошанд.

Ин санҷиш барои муайян намудани маҳдудияти ҳаракат, сахтии буғумҳо ва тағйироти тонуси мушакҳо истифода мешавад.

Қувваи мушакҳо одатан аз рӯйи ҷадвали шашдараҷагӣ, аз 0 то 5, баҳогузорӣ карда мешавад:

  • 0 хол: кашишхӯрии мушак мушоҳида намешавад.

  • 1 хол: кашишхӯрии ночизи мушак вуҷуд дорад, вале ҳаракат ба амал намеояд.

  • 2 хол: ҳаракат ҳангоми бартараф намудани таъсири вазнинии узв имконпазир аст.

  • 3 хол: шахс метавонад узвро бар зидди қувваи вазнинӣ ҳаракат диҳад.

  • 4 хол: ҳаракат бар зидди муқовимат имконпазир аст, аммо қувва кам шудааст.

  • 5 хол: қувваи мушак муътадил мебошад.

Тонуси мушакҳо чист?

Тонуси мушакҳо дараҷаи тарангии мушакҳо дар ҳолати оромӣ мебошад.

Ҳатто вақте инсон истироҳат мекунад, мушакҳои ӯ комилан суст намешаванд. Дар онҳо дараҷаи муайяни тарангӣ боқӣ мемонад, ки барои нигоҳ доштани ҳолати бадан ва омодагӣ ба ҳаракат зарур аст.

Ҳангоми бемориҳои системаи асаб тонуси мушакҳо метавонад паст ё баланд шавад.

Гипотонияи мушакҳо – паст шудани тонуси мушакҳо мебошад. Дар ин ҳолат мушакҳо суст мешаванд ва ҳангоми ҳаракати ғайрифаъолона муқовимати кам нишон медиҳанд.

Атонияи мушакҳо – хеле паст шудан ё қариб пурра аз байн рафтани тонуси мушакҳо мебошад.

Гипертонияи мушакҳо – баланд шудани тонуси мушакҳо мебошад. Дар ин ҳолат мушакҳо нисбатан таранг мешаванд ва ҳаракат додани узвҳо душвортар мегардад.

Яке аз шаклҳои гипертония спастикӣ будани мушакҳо мебошад. Ҳангоми спастикӣ муқовимати мушак ба суръати ҳаракати ғайрифаъолона вобаста аст: ҳар қадар ҳаракат тезтар иҷро шавад, муқовимат метавонад ҳамон қадар зиёд гардад.

Дар баъзе бемориҳои системаи ғайриаҳромии асаб, аз ҷумла бемории Паркинсон, сахтии мушакҳо ё ригидият мушоҳида мешавад. Яке аз нишонаҳои он падидаи «чархи дандонадор» мебошад.

Ихтилоли ҳаракат ва намудҳои он

Ихтилоли ҳаракат ҳолатест, ки дар он қобилияти муътадили ҳаракат кардани шахс вайрон мешавад.

Яке аз нишонаҳои асосии чунин ихтилол паст шудани қувваи мушакҳо ё пурра гум шудани қобилияти ҳаракати ихтиёрӣ мебошад.

Фалаҷ (плегия) – пурра аз байн рафтани қобилияти ҳаракати ихтиёрӣ дар мушак ё гурӯҳи мушакҳо мебошад.

Нимфалаҷ (парез) – қисман кам шудани қувваи мушакҳо ва маҳдуд гардидани ҳаракатҳои ихтиёрӣ мебошад.

Вобаста ба паҳншавии осеб фалаҷ ва нимфалаҷ ба намудҳои зерин ҷудо мешаванд:

  1. Моноплегия (монопарез) – фалаҷ ё сустии як даст ё як пой.

  2. Параплегия (парапарез) – фалаҷ ё сустии ҳар ду пой; истилоҳ баъзан барои ҳар ду даст низ истифода мешавад.

  3. Гемиплегия (гемипарез) – фалаҷ ё сустии як тарафи бадан.

  4. Тетраплегия (тетрапарез) – фалаҷ ё сустии ҳар ду даст ва ҳар ду пой.

Рефлекс чист?

Рефлекс ҷавоби ғайриихтиёрии организм ба таъсири ангезанда мебошад, ки бо иштироки системаи асаб ба вуҷуд меояд.

Масалан, ҳангоми ба ҷисми гарм расидани даст инсон онро зуд ақиб мекашад. Ин яке аз намунаҳои ҳаракати рефлексӣ мебошад.

Рефлексҳо барои муҳофизати организм, нигоҳ доштани ҳолати бадан ва танзими фаъолияти узвҳо аҳамияти калон доранд.

Роҳи асабие, ки тавассути он рефлекс амалӣ мегардад, камони рефлексӣ ном дорад.

Камони рефлексӣ аз ретсептор, роҳи ҳиссӣ, маркази асаб, роҳи ҳаракатӣ ва узви иҷрокунанда иборат мебошад.

Намудҳои асосии рефлексҳо

Дар муоинаи неврологӣ рефлексҳои пай, пӯст ва луобпардаҳо санҷида мешаванд.

Рефлексҳои пай

Рефлекси мушаки дусараи китф (бисепс-рефлекс)

Ҳангоми зарба задан бо болғачаи махсус ба пайи мушаки дусараи китф мушак кашиш хӯрда, оринҷ қат мешавад. Ин рефлекс асосан бо сегментҳои C5–C6-и ҳароммағз алоқаманд аст.

Рефлекси зону

Ҳангоми зарба задан ба пайи зери косачаи зону мушаки чорсараи рон кашиш хӯрда, соқ рост мешавад.

Камони ин рефлекс асосан тавассути сегментҳои L2–L4-и ҳароммағз мегузарад.

Рефлекси нарпай (Ахилл)

Ҳангоми зарба задан ба пайи Ахилл панҷаи пой ба самти поён ҳаракат мекунад. Ин рефлекс асосан бо сегментҳои S1–S2-и ҳароммағз алоқаманд мебошад.

Рефлексҳои луобпарда

Рефлекси қарния – ҳангоми ангезиши қарнияи чашм пилкҳо ба таври ғайриихтиёрӣ пӯшида мешаванд.

Рефлекси ҳалқ – ҳангоми ангезиши девори ақиби ҳалқ ҳаракати қайкунӣ ё дигар ҷавоби муҳофизавӣ ба вуҷуд меояд.

Рефлекси коми нарм – ҳангоми ангезиши коми нарм он боло бардошта мешавад.

Ин рефлексҳо барои муайян намудани ҳолати баъзе асабҳои косахонаи сар ва танаи мағз аҳамият доранд.

Рефлексҳои пӯст

Рефлексҳои шикам – ҳангоми ангезиши пӯсти шикам мушакҳои девораи он кашиш мехӯранд.

Рефлекси кафи пой – ҳангоми ангезиши қисми берунии кафи пой дар шахси калонсол одатан ангуштони пой ба поён қат мешаванд.

Тағйир ё гум шудани баъзе рефлексҳо метавонад нишонаи осеби системаи асаб бошад.

Рефлексҳои эътилолӣ

Рефлексҳои эътилолӣ ё патологӣ ҷавобҳои ғайримуқаррарии ҳаракатӣ мебошанд, ки метавонанд ҳангоми осеби роҳҳои муайяни асаб пайдо шаванд.

Яке аз онҳо рефлекси Бабинский мебошад.

Ҳангоми ангезиши канори берунии кафи пой ангушти калони пой ба боло рост мешавад ва баъзан ангуштони дигар аз ҳам ҷудо мегарданд.

Дар калонсолон чунин ҷавоб метавонад нишонаи осеби роҳи қишрию ҳароммағзӣ бошад. Аммо дар кӯдакони хурдсол, махсусан то тақрибан ду солагӣ, он метавонад физиологӣ бошад.

Рефлексҳои Оппенгейм ва Россолимо низ дар муоинаи неврологӣ истифода мешаванд.

Роҳи асосии ҳаракатҳои ихтиёрӣ

Ҳаракатҳои ихтиёрӣ асосан тавассути роҳҳои асабие идора мешаванд, ки аз қишри муҳаррики сармағз оғоз мегарданд.

Қисми муҳими ин роҳро роҳи қишрию ҳароммағзӣ (кортикоспиналӣ) ташкил медиҳад.

Ҷунбаҳои асаб аз қишри мағз ба поён ҳаракат карда, тавассути танаи мағз ва ҳароммағз ба нейронҳои муҳаррик мерасанд.

Қисми зиёди торҳои роҳи қишрию ҳароммағзӣ дар қисми поёнии мағзи дарозрӯя ба тарафи муқобил мегузаранд. Аз ҳамин сабаб осеби як тарафи мағз бисёр вақт боиси сустӣ ё фалаҷи тарафи муқобили бадан мегардад.

Дар идоракунии ҳаракат ду гурӯҳи муҳими нейронҳои муҳаррик иштирок мекунанд:

  • Нейронҳои муҳаррики марказӣ (болоӣ);

  • Нейронҳои муҳаррики канорӣ (поёнӣ).

Осеби ҳар кадоми онҳо нишонаҳои хоси худро дорад.

Фалаҷи марказӣ ва канорӣ

Фалаҷи марказӣ ҳангоми осеб дидани нейронҳои муҳаррики болоӣ ё роҳҳои онҳо ба вуҷуд меояд.

Аломатҳои хоси он метавонанд баланд шудани тонуси мушакҳо, зиёд шудани рефлексҳои пай, пайдо шудани рефлексҳои патологӣ ва суст шудани ҳаракатҳои ихтиёрӣ бошанд.

Фалаҷи канорӣ ҳангоми осеб дидани нейронҳои муҳаррики поёнӣ ё аксонҳои онҳо ба вуҷуд меояд.

Нишонаҳои асосии он паст шудани тонуси мушакҳо, кам ё гум шудани рефлексҳо, заифии мушакҳо ва тадриҷан кам шудани ҳаҷми мушакҳо мебошанд.

Муайян намудани фарқи ин ду намуди фалаҷ барои ташхиси ҷойи осеб аҳамияти калон дорад.

Осеби қисмҳои гуногуни системаи асаб

Аломатҳои ихтилоли ҳаракат вобаста ба ҷойгиршавии осеб фарқ мекунанд.

Ҳангоми осеби минтақаи муҳаррики қишри сармағз метавонад сустии як даст, як пой ё як тарафи бадан пайдо шавад. Баъзан чунин осеб бо хурӯҷҳои ҳаракатии саръ ҳамроҳӣ мекунад.

Осеби маҳфазаи дохилии мағз метавонад боиси гемипарез ё гемиплегияи тарафи муқобили бадан гардад.

Ҳангоми осеби як тарафи танаи мағз баъзан фалаҷи асабҳои косахонаи сар дар тарафи осеб ва сустии дасту пой дар тарафи муқобил мушоҳида мешавад. Ин ҳолатро фалаҷи чилликӣ меноманд.

Осеби ҳароммағз низ вобаста ба сатҳи осеб нишонаҳои гуногун ба вуҷуд меорад.

Масалан, осеби вазнини қисми гардании ҳароммағз метавонад боиси сустӣ ё фалаҷи ҳар ду даст ва пой гардад.

Ҳангоми осеби қисми синагии ҳароммағз бештар ҳаракати пойҳо халалдор мешавад.

Осеби қисмҳои поёнии ҳароммағз метавонад бо ихтилоли ҳаракат, ҳассосият ва фаъолияти масонаю рӯда ҳамроҳӣ кунад.

Осеби асабҳои канорӣ бошад, одатан ба мушакҳо ва минтақаҳои ҳиссие таъсир мерасонад, ки тавассути ҳамон асаб идора мешаванд.

Аҳамияти муоинаи неврологӣ

Муоинаи неврологӣ барои муайян намудани ҳолати системаи асаб ва ошкор кардани ихтилолҳои ҳаракатӣ аҳамияти калон дорад.

Ҳангоми муоина табиб қувваи мушакҳо, тонус, рефлексҳо, ҳассосият, ҳамоҳангии ҳаракатҳо ва тарзи роҳравии беморро месанҷад.

Дар ҳолатҳои зарурӣ барои муайян намудани сабаби беморӣ аз ташхисҳои иловагӣ, ба монанди томографияи магнитӣ-резонансӣ, томографияи компютерӣ ва электронейромиография истифода мебаранд.

Агар сустӣ ё фалаҷи дасту пой ногаҳон пайдо шавад, махсусан бо каҷ шудани рӯй ё душвории суханронӣ, бояд фавран ба ёрии таъҷилии тиббӣ муроҷиат намуд, зеро ин метавонад нишонаи сактаи мағзӣ бошад.

Хулоса

Ҳаракат ва рефлексҳо аз вазифаҳои муҳими системаи асаби инсон мебошанд. Онҳо барои нигоҳ доштани ҳолати бадан, иҷрои амалҳои ихтиёрӣ ва муҳофизати организм заруранд.

Ҳар гуна тағйироти қувваи мушакҳо, тонус, рефлексҳо ва қобилияти ҳаракат метавонад ба фаъолияти системаи асаб алоқаманд бошад.

Омӯзиши ҳаракатҳо, рефлексҳо ва роҳҳои асабӣ ба табибон имкон медиҳад, ки ҷойи эҳтимолии осебро муайян намуда, ташхис ва табобати мувофиқро интихоб кунанд.

Донистани сохтор ва фаъолияти системаи асаб барои фаҳмидани ҳаракатҳои инсон, сабабҳои фалаҷ ва дигар бемориҳои неврологӣ аҳамияти бузург дорад.

Мақолаҳои маъмул

ЗЕ
Мақола · 1 сол пеш

Ҳар роҳе, ки интихоб мекунӣ

Ҳаёт мисли як ҳавопаймоест, ки ту худат пилот ҳастӣ, на мусофир. Танҳо ту қодирӣ самти ҳаракатро интихоб кунӣ, баландӣ ва суръатро муайян намоӣ. Агар раҳнамоиро ба дигарон супорӣ, хавфи гум кардани роҳи ҳақиқии худ вуҷуд дорад. Дар ҳар як қарор, дар ҳар

4
AI
Мақола · 2 сол пеш

Насиҳати Падар

Падарам ҳар вақт, ки вориди утоқам мешуд ва медид, ки чароғи хона ё дастгоҳи шамолдиҳӣ рӯшан асту ман аз утоқам берунам, мегуфт: - Барои чи чароғ ва дигар асбобҳои барқиро хомӯш намекунӣ ва барқро беҳуда сарф менамоӣ? Вақте, ки вориди ҳамом мешуд ва

3
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

Ростгӯи камоли инсонист.

Ростиро набувад ҳеҷ заволе ба миён. Сарв агар хушк шавад боз асо мегардад. Ростию ростгӯӣ ва росткорӣ фазилатҳои хуби инсонианд. Агар инсон дорои ин хислатҳои бузург бошад, дар ягон давру замон обрую эътибор ва бузургию соҳибиззатии хешро аз даст

2
ЗЕ
Мақола · 2 сол пеш

МУҚАДАСОТИ МО

Дар Конститутсияи (Сарқонуни) Ҷумҳурии Тоҷикистон махсус қайд гирифтааст, ки «Рамзҳои давлатии Тоҷикистон Парчам, Нишон ва Суруди Миллӣ аст». Барои ҳар як тоҷикистонӣ Ватан, миллат, забони тоҷикӣ, Парчам, Нишони давлатӣ, Суруди миллӣ муқаддасанд. Мо ба

2