мебошанд. Кӯлоб ва Ҳулбук (Восеъ) шаҳрҳои қадимтарини ва зеботарини Бохтари бузург будаанд. Аз рӯи бозёфтҳои таърихии қишлоқи Кулдараи ноҳияи Ховалинги имрӯза «Қадимтарин бошишгоҳи асри сангин ёфт шудааст, ки таърихи зиёда аз 950000 сола дорад».1

Дар ибтидои асри III - и пеш аз мелод бошад селевкитҳо ба сари қудрат омаданд ва хостанд, ки пойтахти Юнони бузургро ба Бохтар кӯчонанд ва аксари боигарии таърихии ин нажодро ба забони худ баргардонида ба юнониҳо нисбат медоданд. Баъдан муҳаққиқони асри XIX аниқ намудаанд, ки Бохтар ин дили Форс, дили Эрону Турон аст.

Асарҳои таърихӣ гувоҳӣ додаанд, ки маҳз ориёинажод дар ибтидои башарӣ одоби зиндагиро ба дигар халқу миллатҳо омӯзонда, онҳоро ба чорводорию кишту кор ҳидоят менамуданд. 2

Шоҳи дигаре, ки ба сӯи диёри паҳновари Суғд ҳаракат мекард, авлоди Тироз (шаҳри қадимаи Хуҷанд) буда, ки аз соҳили баҳри Сиёҳ то Аврупо рафта расидаанд. Халқи тоҷик номҳои мубораки Хатлон ва Тирозро то замони мо нигоҳ дошта омадааст.

Ҳаракати Ориён ба Эрони Ғарбӣ аз байни ин се ҳаракат буда, аксар дини Зардуштиро парастиш намуданд, вале ақидаи Турониён бошад дар масъалаи дин ва Худо ба аҳли тасаввуф (суфизм) буд, ки таъсири он то замони мо низ омадааст. Бояд қайд кард, ки се ҷараёни ориёӣ пеш аз ҳама қобили қабули мардуми Аврупо гардид ва баъдтар ҳатто ба қитъаи Амрико ва дигар ҷойҳо гузашт.

Муқоисаи номи ашёҳо нишон медиҳанд, ки қариб дар ҳама забонҳо югу испор ва ароба барои олоти аспу гов истифода мешавад. Инчунин, коркарди тилло, мис, биринҷ, оҳан, нуқра ва дигар металлҳо барои боигарӣ ва зебу зиннат ҳанӯз аз ҳамон замонҳо пайдо гардида, бо забони санскритӣ ва дигар забонҳо қариб якхела талаффуз мешаванд.

Оғози кишоварзӣ, коркарди хок, тухмипошӣ ва сабзавоткорӣ, гирифтани равған аз растанӣ, гӯштро пӯхта бо намак хӯрдан ба мардуми Ориён хос мебошад. Дар бунёди оила низ Ориён хеле пайванди тавоно дошта, дар гирди