Тафаккури абдуктивӣ

Огоҳӣ: ин боб метавонад тасаввуроти шуморо андаке такон диҳад. Шояд баъд аз хондани он дигар ба чизҳо мисли пештара нигоҳ накунед.

Тахмини огоҳона

Оё боре дар бораи абдуксия шунидаед? Он ба рабуда шудани одамон аз ҷониби мавҷудоти бегона ҳеҷ иртибот надорад. Ин навъи бисёр муҳими тафаккур аст, аммо онро одатан дар мактаб намеомӯзонанд. Тафаккури абдуктивӣ — тахмин кардан аст. Тахмин дар тафаккури интиқодӣ? Чӣ қадар аҷиб! Аммо вақте асоси хулосабарории шумо на дар дохили қолаб ва на берун аз он роҳҳои ҳалли қаноатбахш намедиҳад, шояд вақти муроҷиат ба тафаккури абдуктивӣ расида бошад.

Шумо хулосаҳои абдуктивиро бо истифода аз дониш, вале бе такя ба таҷриба ҳосил мекунед. Ин тахмини огоҳонаест, ки бар донистаҳои шумо асос меёбад. Аз ин рӯ, абдуксия заминаи амиқу васеи донишро талаб мекунад. Он гуфтаи Фрэнсис Бэконро дастгирӣ мекунад: «Дониш қудрат аст». Дониш ба шумо имкони интихоб медиҳад. Қисми зиёди донишатонро аз куҷо мегиред? Аз таҷриба. Ҳар қадар таҷрибаатон бештар бошад, донишатон ҳамон қадар зиёд мешавад.

Чунон ки мебинед, дар тафаккури абдуктивӣ як навъ тазод вуҷуд дорад. Барои абдуксия, яъне тахмин кардан, ба дониши васеъ ниёз доред. Таҷрибаи бештар дониши бештар медиҳад. Аммо ҳар қадар таҷрибаатон зиёд бошад, хулосабарории индуктивии шумо ҳамон қадар қавитар мешавад ва эҳтимоли тахмин карданатон камтар мегардад, зеро гумон мекунед, ки ҷавобро аллакай медонед.

Масалан, агар ман аз сатил 10 000 саққоча барорам ва ҳамаи онҳо сурх бошанд, саққочаи навбатӣ чӣ ранг хоҳад дошт? Ин 10 000 таҷриба асоси хулосабарории шуморо хеле қавӣ мекунанд. Аз ин рӯ, мегӯед: «Сурх» ва ҳатто омода мешавед, ки ба ин ҷавоб шарт бандед. Албатта, он метавонад кабуд бошад, аммо эҳтимолашро хеле кам мешуморед. Нукта дар он аст, ки шумо дигар тахмин намекунед, зеро асосатон чунон қавӣ аст, ки фикр мекунед ҷавобро медонед ва тахмин кардан фоидае надорад.

Расми 28.1 намунаи ҳайратангезест, ки метавонад тарзи фикррониатонро дигар кунад. Он нишон медиҳад, ки асоси хулосабарорӣ чӣ қадар қавӣ шуда метавонад: то ҳадде, ки қобилияти баррасии ҳар ҷавоби дигари имконпазирро аз даст медиҳед.

Ба тасвири тахтаи шоҳмот нигаред ва бигӯед, ки хонаҳои бо ҳарфҳои A ва B ишорашуда чӣ гуна ранги хокистарӣ доранд. Яке тира ва дигаре равшан аст, дуруст?

Агар бигӯям, ки ҳар ду айнан як тобиши хокистарӣ доранд, чӣ? Ман ҳарфҳоро дар назар надорам, балки худи хонаҳои тахтаро мегӯям, ки бо A ва B ишора шудаанд. Бале, ранги онҳо яксон аст.

Аз ин саҳифа нусха гиред ва порчаеро аз хонаи A буред. Онро ба рӯйи хонаи B гузоред. Акнун ба ҷойи аввалаш баргардонед. Ҳамин корро бо порчаи хонаи B анҷом диҳед: онро бурида, ба рӯйи A гузоред ва боз баргардонед.

Ҳайрон шудед? Бале, ҳар ду як тобиши хокистарӣ доранд ва ҳар ду хокистарии тираанд. Ин чӣ гуна имкон дорад?

Дар ин ҷо се омил амал мекунад:

1. Солҳо пеш шумо ба дунё омадед. Чанде пас чашмонатонро кушодед ва сояҳоро дидед. Ҳар ҷо рӯшноӣ ва ҷисмҳо бошанд, соя ҳам ҳаст. Сояҳо ҳама ҷо шуморо иҳота мекунанд ва онҳоро триллионҳо бор дидаед. Аз таҷрибаи худ медонед, ки чизҳои дар соя буда дар асл аз он чи ба назар мерасанд, равшантаранд. Аз ин рӯ, мағзи шумо фарз мекунад, ки хонаи B равшантар аст.

2. Аз ҳамон лаҳзаҳои аввал дурнамо, яъне перспектива низ дидед: чизҳои дуртар нисбат ба чизҳои наздиктар тиратар менамуданд. Инро ҳам триллионҳо бор дидаед. Аз ин рӯ, фарз мекунед, ки хонаи A, ки дуртар ҷойгир аст, аз B тиратар мебошад.

3. Ниҳоят, шумо дар шинохтани қолабҳо бисёр моҳиред ва ин нақши тахтаи шоҳмотро борҳо дидаед. Дар боби аввал дидем, ки зеҳни мо чӣ гуна фарз мекунад, чизҳоро таҳриф менамояд ё нодида мегирад, то таҷрибаи мо ба як қолаб мувофиқ ояд.

Пас, шумо дар шинохтани сояҳо, дурнамо ва қолабҳо таҷрибаи бениҳоят зиёд доред. Хулосабарории индуктивии шумо дар ин маврид чунон қавӣ аст, ки мағзатон мегӯяд:

«Эй чашмҳо, имрӯз, аз афташ, хуб кор намекунед. Шумо маълумоте мефиристед, ки маъно надорад. Пас, ман онро тағйир медиҳам».

Мағзи шумо он чиро, ки чашмҳо мебинанд, тағйир медиҳад ва ба тасаввури нодуруст табдил медиҳад. Хонаҳои A ва B як тобиши хокистарӣ доранд, аммо аз сабаби асоси аз ҳад қавии хулосабарорӣ мағз тобишҳоро ба хулосаи худ мувофиқ месозад ва далелҳои мухолифро комилан нодида мегирад. Ҳатто эҳтимоли вуҷуд доштани ҷавоби дигар баррасӣ намешавад.

Расми 28.1. Хулосабарории қавии индуктивӣ дар амал

Тафаккури «саги пир»

Дар мисоли боло хулосабарории индуктивии шумо чунон қавӣ аст, ки барои тахмин кардани натиҷаи дигар на имконият мемонад ва на қобилият.

Шояд зарбулмасали «Ба саги пир ҳунари нав ёд дода намешавад»-ро шунида бошед. Одатан, онро нисбат ба шахсе мегӯянд, ки муддати дароз як корро анҷом додааст ва ҳангоми зарурати омӯхтани чизи нав чунин ҷавоб медиҳад:

«Ман сӣ сол боз ҳамин корро мекунам. Медонам, ки онро чӣ гуна анҷом диҳам».

Аммо дар мисоли тахтаи шоҳмот масъала ин нест, ки намехоҳед чизи дигареро бинед; шумо онро дида наметавонед. Мо инро тафаккури «саги пир» меномем: ҳолате, ки таҷрибаи шумо чунон қавӣ аст, ки роҳҳои ҳалли дигарро намебинед. Қобилияти абдуксияро аз даст медиҳед, зеро ба тахмин кардан ниёз намебинед — шумо «медонед».

Ҷаҳони воқеӣ комилан ба мисоли тахтаи шоҳмот монанд нест. Шумо аз кори худ таҷриба доред, аммо на триллионҳо таҷриба. Фарқ дар он аст, ки ҳарчанд асоси бисёр қавии хулосабарорӣ ба дидани роҳи ҳалли дигар монеъ мешавад, вақте касе чизи наверо нишон медиҳад, аксар вақт мегӯед:

«Албатта! Чаро ин ба фикри худам нарасид?»

Ҳақиқат ин аст, ки он ҳеҷ гоҳ ба фикратон намерасид. Хулосабарории индуктивии шумо аз ҳад қавӣ аст.

Таҷрибаи шумо арзишманд аст, пас онро канор нагузоред. Танҳо бидонед, ки он эҳтимоли тахмин кардани роҳи ҳалли дигарро кам мекунад, зеро ба назаратон барои тахмин кардан зарурат нест: шумо ҷавобро медонед.

Дониш бе таҷриба

Тафаккури абдуктивӣ донишро талаб мекунад, аммо вақте кор медиҳад, ки таҷрибаи зиёд надошта бошед. Чӣ гуна ба ин ҳолат расидан мумкин аст? Ду роҳ вуҷуд дорад:

1. Агар масъалаеро ҳал карданӣ бошед, вале дар он таҷриба надошта бошед, абдуксия осон аст. Шумо бояд дониш ба даст оред. Аз ин рӯ, мехонед, савол медиҳед ва таҳқиқ мекунед. Ҳамаи ин имкон медиҳад, ки бо вуҷуди надоштани таҷриба омӯзед. Дар як марҳила донишатон ба қадре мерасад, ки мегӯед:

   «Ба фикрам, фаҳмидам, ки дар ин ҷо чӣ рӯй медиҳад. Бар асоси чизҳое, ки хондам, роҳи ҳал ҳамин аст».

   Масалан, интернет ба одамон дастрасӣ ба ҳаҷми бузурги маълумоти тиббӣ медиҳад. Агар ягон ҷойи баданатон дард кунад, метавонед дар бораи дардҳо ва нишонаҳои дигар маълумоти гуногун пайдо кунед. Албатта, на ҳар чизе, ки дар сомонаҳои тиббӣ мехонед, боэътимод аст.

   Танҳо бо хондан метавонед дониши зиёди тиббӣ ҷамъ кунед. Аммо таҷриба надоред, бинобар ин дар бораи мушкили худ тахмин мезанед ё худташхискунӣ мекунед. Ин метавонад ба хулосаҳои бисёр нодуруст ва изтироби зиёд оварда расонад. Бо вуҷуди ин, мумкин аст тахмини шумо комилан дуруст бошад ва аз хулосаи шахси ботаҷриба фарқ кунад.

2. Агар дар ин соҳа таҷриба дошта бошед, бо шахси донишманд, вале камтаҷриба ҳамкорӣ кунед. Таҷрибаи шумо хулосабарории индуктивиатонро қавӣ мекунад. Аммо ҳамкори камтаҷриба маҷбур мешавад бар асоси дониш ва тахминҳо ба хулоса расад. Ҳайрон мешавед, ки чӣ қадар зиёд чунин мегӯед:

   «Ин андешаи олиҷаноб аст. Ба фикри ман намерасид».

Роҳҳои раҳоӣ аз тафаккури «саги пир»

Барои раҳоӣ аз ин навъи тафаккур чанд кор кардан мумкин аст.

Аз худ бипурсед, ки дар куҷо хатари гирифтор шудан ба он вуҷуд дорад. Пурсидани «Дар кадом мавридҳо ман “саги пир” ҳастам?» чандон фоида надорад, зеро худатон инро намебинед. Аммо метавонед бипурсед: «Дар куҷо хатари гирифтор шуданам ба тафаккури “саги пир” вуҷуд дорад?»

Воқеаи зерин барои ман ҳушдор буд. Бо оилаам дар тарабхона хӯрок мехӯрдам. Оилаи дигаре бо ду фарзанди синни мактаби миёна ворид шуда, назди мо нишаст. Ҳар ду кӯдак телефон истифода мебурданд. Пас аз чанд дақиқа бароям равшан шуд, ки ҳарчанд рӯ ба рӯи ҳам нишастаанд, ба якдигар паём менависанд.

Ба духтарам гуфтам:

— Бубин, онҳо ҳатто бо ҳам суҳбат карда наметавонанд; бояд паём нависанд.

Духтарам ба ман нигоҳ карда гуфт:

— Дада, онҳо суҳбати хусусӣ доранд.

Ҳм… Онҳо дар бораи чизе суҳбат мекарданд, ки намехостанд падару модарашон бишнаванд. Масъалаи беодобиро як сӯ гузошта, ин бароям аҷиб намуд: ҳеҷ гоҳ фикр накарда будам, ки телефонро чунин истифода бурдан мумкин аст.

Баъд аз он шом дар бораи собиқаи васеи техникии худ андеша карда, пурсидам: «Дар робита ба технология дар куҷо хатари гирифтор шудан ба тафаккури “саги пир” дорам?»

Барои ман ин хатар дар он аст, ки ҷаҳони нави муоширатро нашиносам — хоҳ муоширати хусусӣ бошад, хоҳ оммавӣ ва ҳатто муошират дар омӯзишҳои ширкати HeadScratchers.

Истифодаи паёмнависӣ, Facebook ва Twitter дар омӯзиш? Ман ҳанӯз ба ин марҳила нарасидаам, аммо мутмаинам, ки барои онҳо ҷойи истифода ҳаст. Вақташ расад, бояд аз намояндаи насли X, Y ё Z кумак гирам, зеро худам он имкониятҳоро намебинам.

Бо шахси донишманде ҳамкорӣ кунед, ки аз шумо таҷрибаи камтар дорад. Ӯ саволи ба назар аҳмақонаеро медиҳад, ки шумо ҳеҷ гоҳ намепурсед, зеро гумон мекунед ҷавобро беҳтар медонед. Ӯ чизеро месанҷад, зеро намедонад, ки он кор намедиҳад. Ва шояд ҳамин дафъа воқеан кор диҳад.

Ба кӯдакон ҳангоми сохтани чизе нигоҳ кунед. Онҳо дар бораи мавод, муҳандисӣ ё физика таҷрибаи зиёд надоранд ва солҳои зиёд ҳамон хатогиҳоеро накардаанд, ки шумо кардаед.

Чанд сол дар созмони Destination Imagination (www.idodi.org) мураббии гурӯҳи ҳафтнафараи кӯдакони синни мактаби ибтидоӣ ва миёна будам. Ба гурӯҳҳо вазифаҳои бисёр душвор медиҳанд: баъзе техникӣ, баъзе театрӣ ва баъзе омехтаи ҳар ду. Онҳо рақобат мекунанд, то доварон беҳтаринро муайян намоянд.

Як сол аъзои гурӯҳ вазифаи душвори техникиро интихоб карда, чанд тарҳи ҳалли онро пешниҳод карданд. Дар дил гуфтам:

«Ин ҳеҷ гоҳ кор намедиҳад».

Аммо мувофиқи қоидаҳои ин созмон, мураббӣ ҳақ надорад дар ҳалли вазифа ба гурӯҳ кумак кунад. Ин, дар омади гап, машқи хубест барои мураббии тафаккур шудан. Ман наметавонистам ба онҳо бигӯям, ки андешаашон бад аст; худашон бояд инро мефаҳмиданд.

Онҳо чанд чизеро санҷиданд, ки кор надод. Ман, албатта, дар дил мегуфтам:

«Медонистам, ки ин кор намедиҳад».

Баъд андешаеро санҷиданд, ки мутмаин будам ноком мешавад — аммо кор дод. Ҳайрон шудам.

Бар асоси таҷрибаи худ дар бораи мавод, сохтмон, вазн ва қобилияти кӯдакон — ё камбуди он — бовар доштам, ки тарҳи онҳо муваффақ шуда наметавонад. Ман ҳеҷ гоҳ онро намесанҷидам.

Дарси ин воқеа чунин аст: аз шахси камтаҷрибатар хоҳиш кунед, ки кумак кунад, мушоҳида намояд, пешниҳод диҳад ва саволҳои «аҳмақона» пурсад. Шояд яке аз ин саволҳо аслан аҳмақона набошад ва андеша ё роҳи ҳалеро ба вуҷуд орад, ки шумо ҳеҷ гоҳ тасаввур намекардед.

Барои саволҳои кормандони камтаҷриба муҳити озод фароҳам оред. Баъзе муштариёни ман барои мубориза бо тафаккури «саги пир» усули хеле хуб доранд. Вақте масъалаи техникиро ҳал мекунанд, кормандони бисёр ботаҷрибаро бо чанд корманди камтаҷриба дар як ҳуҷра ҷамъ меоранд.

Дар тақрибан 30 дақиқаи аввал танҳо кормандони камтаҷриба ҳақ доранд савол диҳанд. Бояд муҳит чунон озод бошад, ки онҳо аз додани саволҳои зиёди «аҳмақона» натарсанд.

Гоҳ-гоҳ яке аз онҳо саволе медиҳад, ки корманди ботаҷрибаро водор мекунад бипурсад:

— Чаро ин саволро додед?

Вақте корманди камтаҷриба шарҳ медиҳад, баъзан кормандони ботаҷриба мегӯянд:

— Аҷаб, ин андешаи бисёр хуб аст! Ҳеҷ гоҳ ба фикри мо намерасид.

Мақсад маҳз ҳамин аст.

Аз ибораҳои «Ин фикр кардан намехоҳад» ё «Ин аён аст» эҳтиёт кунед. Вақте чизе аён менамояд, одатан хулосабарории индуктивӣ ва асоси хулосабарории шумо қавӣ ҳастанд. Агар кореро сад бор анҷом дода, ҳар дафъа як натиҷа гирифта бошед, такроран иҷро кардани он ба назаратон фикр кардан намехоҳад. Онро чунон зиёд кардаед, ки аз худ мепурсед: «Чаро дар бораи чизи дигар фикр кунам?»

Гарчанде ин равиш аксар вақт кор медиҳад, шумо тафаккури абдуктивиро боздошта, имкони пайдо шудани андешаҳои навро маҳдуд кардаед.

Оғози истифодаи тафаккури абдуктивӣ

Дар ҳолатҳои зерин аз усулҳои тафаккури абдуктивӣ истифода баред.

Вақте ҳуҷра пур аз мутахассисони ботаҷриба аст. Шумо таҷрибаҳои хуб ва роҳҳои ҳалли зиёде хоҳед дошт, ки аз он таҷрибаҳо истифода мебаранд. Аммо ҳамаи онҳо метавонанд дар доираи тафаккури «саги пир» бошанд. Вақти он аст, ки бипурсед: «Дар куҷо хатари гирифтор шудан ба ин навъи тафаккурро дорем?»

Ҳангоми додани ин савол эҳтиёт кунед, зеро баъзеҳо метавонанд аз маънои маъмулии ибораи «саги пир» ранҷанд. Шояд беҳтар бошад аввал ин бобро барояшон бихонед.

Чанд корманди камтаҷрибаро ба ҳуҷра даъват кунед ва муҳите фароҳам оред, ки онҳо аз додани саволҳои «аҳмақона» натарсанд, зеро баъзе аз он саволҳо метавонанд олиҷаноб бошанд.

Вақте мешунавед: «Ин аён аст». Бифаҳмед, ки кадом таҷриба ин хулосаро то ин андоза аён кардааст. Бипурсед: агар роҳи ҳалли аён дастрас намебуд, боз чӣ имконпазир мешуд?

Вақте умуман таҷриба надоред. Чорае ҷуз дониш андӯхтан ва тахмин кардани роҳи ҳал надоред. Масалан, фарзандонатон аз шумо хоҳиш мекунанд, ки барои бунёди боғи сабзавот кумак кунед. Аммо шумо дар маркази шаҳри калон ба воя расидаед ва наздиктарин ҷойе ба боғ, ки дидаед, гулфурӯшӣ будааст.

Каме мутолиа кунед ва баъд роҳҳои ҳалли марбут ба боғро тахмин намоед. Шояд бо шахси ботаҷриба ҳам маслиҳат кардан хоҳед. Гарчанде баъзе тахминҳоятон метавонанд олиҷаноб бошанд, баъзеи дигар нодуруст мебароянд ва фарзандонатон шояд мисли ҳамкоронатон сабур набошанд.

Вақте роҳҳои ҳалли мавҷуда дигар кор намедиҳанд. Он гоҳ вақти он мерасад, ки таҷрибаро муваққатан як сӯ гузоред ва аз донише оғоз кунед, ки берун аз доираи он таҷриба доред.

Масалан, шумо дар бахши фурӯш кор мекунед ва 20 сол боз бо муштариёни мағоза рӯ ба рӯ мулоқот карда, муваффақона шартнома мебандед. Аммо ҳоло одамон аз интернет истифода бурда, ба тарзи дигар харид мекунанд. Дигар наметавонед бо онҳо дастфишорӣ кунед. Пас, қадами навбатӣ чист?

Нуктаи асосӣ

Таҷрибаи шумо дороии бисёр арзишманд аст. Он маънои онро дорад, ки хулосабарории индуктивӣ ва асоси хулосабарории шумо қавӣ ҳастанд ва ба хулосаатон эътимоди баланд доред.

Хулосабарории индуктивӣ дар аксари мавридҳо кор медиҳад. Аммо хатари тафаккури «саги пир» вуҷуд дорад: ҳолате, ки хулосабарории индуктивӣ чунон қавӣ мешавад, ки қобилияти тахмин кардан ё дидани андешаи дигарро аз даст медиҳед.

Барои муқобила бо он муайян кунед, ки дар куҷо чунин хатар доред ва бо одамони камтаҷрибатар ҳамкорӣ намоед.

Машқҳо барои тафаккури абдуктивӣ

1. Се фаъолияти мунтазамро номбар кунед, ки дар онҳо хатари гирифтор шудан ба тафаккури «саги пир» доред: фаъолиятҳое, ки дар онҳо чунон ботаҷриба ҳастед, ки эҳтимол имкониятҳои дигарро пай намебаред. Инҳо метавонанд равандҳои корӣ ё ҷанбаҳои ҳаёти шахсиатон бошанд.

2. Шояд таблиғеро дида бошед, ки дар он ҳунарпеша ногаҳон дарк мекунад: ба ҷойи нӯшокиҳои маъмулӣ метавонист V8 бинӯшад ва мегӯяд: «Эҳ, метавонистам V8 бинӯшам!»

   Ин намунаи вокунишест, ки шахс аввал андешаеро намебинад ва баъд ногаҳон онро дарк мекунад. Лаҳзаеро ба ёд оред, ки чунин эҳсос доштед: «Ана гап дар куҷо будааст! Бовар намекунам, ки ин ба фикрам нарасидааст!» Лаҳзаи абдуктивӣ ҳамин гуна эҳсос мешавад.

3. Ба кӯдакон ҳангоми сохтани чизе нигоҳ кунед ва ба суҳбати онҳо дар бораи он ки чизҳо чӣ гуна кор мекунанд, бодиққат гӯш диҳед. Чанд савол диҳед, масалан: «Чаро фикр мекунед, ки ин кор медиҳад?» Ҳайрон хоҳед шуд.