Тафаккури интиқодӣ чист?

Бале, «интиқод» ва «танқид» ҳаммаъноянд. Дар забони тоҷикӣ «танқид» маъмултар аст.

Аммо «тафаккури интиқодӣ» (critical thinking) маънои айбҷӯӣ ё танқид кардани дигаронро надорад. Яъне бо далелу мантиқ санҷидани маълумот ва баъд ба хулоса расидан.

Масалан, касе мегӯяд: «Ин усул беҳтарин аст». Шумо мепурсед:

• Чӣ далел дорад?
• Бо кадом усулҳо муқоиса шудааст?
• Дар кадом шароит натиҷа медиҳад? Барои осон фаҳмидан, онро «андешаронии санҷишгарона» гуфтан мумкин аст.

Фикр кардан асоси тамоми корҳоест, ки мо анҷом медиҳем. Ҳар амал, ҳар роҳи ҳал ва ҳар қароре, ки қабул мекунем, натиҷаи фикр кардан аст. Вақте интихоб мекунем, ки барои хӯроки нисфирӯзӣ чӣ бихӯрем, чӣ гуна лоиҳаро дар муҳлати муайян анҷом диҳем ё дар суҳбат чӣ бигӯем, мо фикр мекунем. Ҳангоми рондани мошин низ фикр мекунем, ҳарчанд, мутаассифона, на ҳамеша дар бораи худи ронандагӣ. Мо ҳамеша дар ҳоли фикр кардан ҳастем. Гарчанде ин фикрҳо на ҳамеша арзишманданд, мағзи мо пайваста фаъол аст. Ҳатто ҳангоми хоб низ фикр мекунем.

Тафаккури интиқодӣ ҳам фикр кардан аст, аммо ба тарзи дигар. Бисёр одамон барои тавсифи ин раванд чунин калимаву ибораҳоро истифода мебаранд: таҳлилӣ, андешамандона, саволгузор, амиқҷӯ, бе таъсири эҳсосот, муназзам, навоварона, суқротӣ, мантиқӣ, бонизом, бе санҷиш қабул накардан, таҳқиқ кардан, таваҷҷуҳ ба ҷузъиёт, ҳамаҷониба, берун аз қолаб, илмӣ ва пайдарпай. Эҳтимол, шумо баъзе аз ин истилоҳҳоро шунидаед ва истифода ҳам кардаед. Аммо онҳо маҳз чӣ маъно доранд?

Баъзеҳо тафаккури интиқодиро «оқилонатар фикр кардан» меноманд. Ман онро ба таври маҷозӣ «сар хоридан» меномам — яъне барои ёфтани ҷавоб ҷиддӣ андеша кардан. Аксарият розӣ мешаванд, ки тафаккури интиқодӣ аз фикрронии ҳаррӯзаи худкор, ки қариб бе таваҷҷуҳи мо мегузарад, фарқ мекунад.

Тафаккури интиқодӣ чунин хусусиятҳо дорад:

• огоҳона идора мешавад, яъне худкор нест;
• ҳадафманд аст;
• огоҳ будан аз яктарафагии фикрронии худро талаб мекунад;
• як раванд аст;
• аз маҷмӯи усулҳо истифода мебарад.

Акнун ҳар кадоми онҳоро муфассалтар баррасӣ мекунем.

Тафаккури интиқодӣ огоҳона идора мешавад

Аввал ба фикрронии худкор назар мекунем — ҳамон навъи фикрронӣ, ки бештар аз ҳама истифода мебарем.

Оё боре бо мошин ба кор рафтаед, вале баъди расидан ба ёд оварда натавонистаед, ки роҳро чӣ гуна тай кардед? Ё ният доштед, ки ҳангоми аз кор ба хона баргаштан ба мағозаи хӯрокворӣ дароед, аммо танҳо ҳангоми наздик шудан ба хона фаҳмидед, ки ин корро тамоман фаромӯш кардаед? Ё калидҳоятонро ҷое гузоштед ва баъди чанд дақиқа дигар намедонистед, ки онҳо куҷоянд?

Инҳо ҳангоми дар ҳолати фикрронии худкор будан рух медиҳанд. Шумо ҳанӯз ҳам фикр мекунед, аммо ҳатман аз он чизе, ки дар борааш фикр мекунед, огоҳ нестед.

Кӯшиш кунед, ки матни зеринро бихонед. Барои нигоҳ доштани хусусияти машқ, он ба забони англисӣ оварда шудааст:

You mghit tnihk i'ts aaminzg taht you can raed tihs with vrlialuty no diluftficuy even tuohg the ltetres are mxeid up. It trnus out taht all you need are the fsrit and lsat leetrts in the crocert pcale.

Tihs is an eaxplme of yuor barin rnuning in aoumtatic mdoe.

Маънои матн чунин аст:

«Шояд ҳайрон шавед, ки бо вуҷуди омехта будани ҳарфҳо ин матнро қариб бе мушкил мехонед. Маълум мешавад, ки танҳо ҳарфи аввал ва охири калима бояд дар ҷойи дуруст бошанд.

Ин намунаи кори мағзи шумо дар ҳолати худкор аст».

Чӣ тавр шумо ин матнро хонда метавонед? Имрӯзҳо вақте ин саволро медиҳам, қариб ҳамеша чунин ҷавоб мешунавам: «Чунки паёмакҳои фарзандамро хонда метавонам». Ин то андозае дуруст аст, аммо дар асл чӣ тавр онро мехонед? Агар англисӣ забони модарии шумо бошад, эҳтимол ин матнро ҳатто бо ҳамон суръате хондед, ки матни дорои ҳарфҳои дуруст ҷойгиршударо мехондед.

Барои хондани ин матни ҳарфҳояш омехта мағзи шумо чанд корро анҷом медиҳад. Яке аз онҳо шинохти қолабҳо аст. Мағзи шумо дастгоҳи бисёр тавонои шинохти қолабҳост. Эҳтимол, ҳангоми суҳбат бо касе пешакӣ пай бурдаед, ки ӯ чӣ гуна вокуниш нишон медиҳад, зеро рафтори ӯ қолаби муайян дорад.

Мо бисёр чизҳоро мешиносем: ҷойҳо, одамон, садоҳо ва бӯйҳоро. Вақте ба хондани сархат шурӯъ мекунед, мағзи шумо ба таври худкор ҳарфҳоро ба тартиб медарорад — то он даме ки ба калимаи tuohg мерасед. Ин калима хато навишта шудааст: як ҳарфаш намерасад ва он ба қоидаи зикршуда мувофиқат намекунад.

Мағзи шумо инро дарк мекунад ва дар байни тамоми калимаҳои шиносатон калимаеро меҷӯяд, ки ба tuohg монанд бошад ва ба ҷумла мувофиқат кунад. Инро шинохт аз рӯйи заминаи маъноӣ, ё контекст, меноманд: муайян кардани он ки бо назардошти маънои ҷумла дар ин ҷо кадом калима бояд бошад.

Мағзи мо дар ин кор маҳорати ҳайратангез дорад. Ҳамин тавр, шинохти қолабҳо бо ёрии контекст ба мо имкон медиҳад, ки матни болоро бихонем. Аммо агар аз шумо хоҳиш мекардам, ки калимаи хато навишташударо ёбед, чӣ мешуд? Оё ҳангоми хондан онро пай бурдед? Барои аксари одамон ёфтани tuohg душвор аст.

Машқи навбатиро иҷро кунед: дар давоми 15 сония ё камтар аз он шумораи ҳарфҳои F-ро дар матни зерин ҳисоб кунед:

FINISHED FILES ARE THE RE
SULT OF YEARS OF SCIENTI
FIC STUDY COMBINED WITH
THE EXPERIENCE OF YEARS.

Чанд ҳарфи F шумурдед? Се? Чор? Панҷ?

Мо ин машқро дар ҳар семинари худ пешниҳод мекунем. Одатан, тақрибан аз се ду ҳиссаи иштирокчиён се ҳарф мешуморанд. Дигарон чор ё панҷ ҳарф меёбанд ва танҳо чанд нафар шаш ҳарфро мебинанд.

Дар ин матн шаш ҳарфи F ҳаст. Агар ҳамаи онҳоро надидед, пас ҳарфи F-ро дар як ё якчанд калимаи OF нодида гирифтаед.

Ин машқ нишон медиҳад, ки мағзи шумо ҳангоми кор дар ҳолати худкор чӣ гуна баъзе маълумотро нодида мегирад. Зеҳни мо пайваста чунин мекунад. Шумо қисме аз гуфтаҳои роҳбаратонро нодида мегиред. Агар худатон роҳбар бошед, қисме аз гуфтаҳои кормандонатонро нодида мегиред. Баъзе суханҳои ҳамсаратонро намешунавед ва баъдтар барои ҳамин сарзаниш мешавед.

Чаро мо баъзе маълумотро канор мегузорем? Ба мағзи мо миқдори азими иттилоот ворид мешавад. Ҳангоме ки чашмонатон кушодаанд, ҳар сония миллиардҳо бит иттилоот ба мағзатон мерасад. Гӯшҳоятон низ ҳамеша бозанд, вале шумо баъзе садоҳоро нодида мегиред.

Мағзи шумо барои осон кардани кор маълумотеро канор мегузорад, ки ба назараш муҳим нест ё гумон мекунад, ки онро аллакай медонад. Мушкил дар он аст, ки мағз ба шумо хабар намедиҳад, ки кадом маълумотро канор гузошта истодааст — танҳо ин корро мекунад. Ташаккур ба ҳолати худкор!

Боз як машқ: дар расми зерин кадом шакли асосиро мебинед?

Кадом шаклро мебинед?

Мураббаъ, дуруст? Албатта. Аммо дар асл он ҷо мураббаъ нест. Он доираҳое, ки аз ҳар кадомашон чоряке гирифта шудааст, ҳудуди онро нишон медиҳанд. Агар онҳоро дур кунед, мураббаъ ҳам нопадид мешавад.

Ин намунаи он аст, ки ҳангоми кор дар ҳолати худкор шумо чӣ гуна чизҳоеро дар зеҳнатон месозед. Яъне, хулосаҳое мебароред, ки на ҳамеша дурустанд.

Ҳолати худкори мағз барои роҳнамоии фикрронии шумо бисёр муфид аст. Аммо он ҳамзамон, бе огоҳии шумо, маълумотро канор мегузорад, таҳриф мекунад ва маълумоти нав месозад.

Гарчанде ин хусусият дар бисёр ҳолатҳо, масалан ҳангоми ба кор рафтан бо мошин, хеле муфид аст, он метавонад камбудӣ ҳам бошад. Вақте лозим аст, ки дар бораи масъалаи муҳим фикр кунед, бояд аз ҳолати худкор ба ҳолати огоҳона идорашаванда — яъне ба тафаккури интиқодӣ — гузаред.

Тафаккури интиқодӣ ҳадафманд аст

Вақте ба баррасии вазъияти муайян шурӯъ мекунед, огоҳона мекӯшед, ки аз ҳолати худкор берун шавед. Бо истифода аз баъзе усулҳои тафаккури интиқодӣ каме дигар хел фикр карданро оғоз мекунед.

Шумо равшан дарк мекунед, ки дар бораи чӣ фикр доред ва бо ҳадафи муайян меандешед.

Масалан, вақте чизеро бори аввал меомӯзед, хеле бодиққат ҳастед. Бодиққат гӯш мекунед, то фаҳмед, ки оё онро дарк кардаед. Медонед, ки ҳадафатон омӯхтани чизест.

Тафаккури интиқодӣ огоҳ будан аз яктарафагии фикрронии худро талаб мекунад

Аксари одамоне, ки аз онҳо мепурсем, гумон мекунанд, ки тафаккури интиқодӣ фикрронии бе таъсири эҳсосот аст. Агар одамон воқеан ба ин ноил шуда метавонистанд, хеле хуб мешуд.

Аммо агар шумо ин китобро мехонед, бешубҳа инсон ҳастед. Инсонҳо эҳсосот, майлҳои ғаразнок ва пешдоварӣ доранд, ки аз арзишҳояшон сарчашма мегиранд.

Гарчанде метавон аз онҳо огоҳ буд, онҳоро комилан нодида гирифтан ғайриимкон аст. Арзишҳои шумо як қисми шахсияти шумо ҳастанд ва, чунон ки баъдтар хоҳед хонд, дар хулосабарории шумо нақши муҳим мебозанд.

Шумо наметавонед комилан беғараз бошед, аммо метавонед омилҳои яктарафагии фикрронии худ ва таъсири онҳоро дарк кунед.

Тафаккури интиқодӣ як раванд аст

Ин раванд талаб мекунад, ки вазъиятро фаҳмед, дар бораи чӣ кор кардан ба хулоса биёед ва мувофиқи он амал кунед.

Дар фаъолияти корӣ равандҳои зиёд дорем — қадамҳое, ки моро аз нуқтаи А ба нуқтаи Б мерасонанд.

Масалан, муштарие, ки мушкил дорад, метавонад ба хадамоти дастгирӣ занг занад. Раванди маъмулии кор дар чунин ҳолат метавонад инҳоро дар бар гирад: фаҳмидани сабаби занги муштарӣ, арзёбии вазъият, додани як қатор саволҳо, шояд ҷустуҷӯи маълумот дар пойгоҳи додаҳо ва хулосабарорӣ дар бораи он ки мушкил чист, барои ҳалли он чӣ кор кардан мумкин аст ё оё бояд онро ба масъули сатҳи болотар супурд.

Тафаккури интиқодӣ чорчӯба ва маҷмӯи усулҳо дорад

Чорчӯбаи он аз раванди сеқадамӣ иборат аст. Маҷмӯи усулҳо бошад, роҳҳои алоҳидаи тафаккури интиқодиро дар бар мегирад, ки дар ҳар қадам барои роҳнамоии фикрронии огоҳонаи шумо истифода мешаванд.