Тафаккури берун аз қолаб

— Мо бояд берун аз қолаб фикр кунем! — касе дар ҷаласа бо ҳаяҷон мегӯяд.

Ин гуфта нишон медиҳад, ки тарзи ҳозираи фикрронӣ роҳҳои ҳалли қаноатбахш намедиҳад. Онҳо ё ба қадри кофӣ фарқкунанда нестанд, ё натиҷаи дилхоҳро ба бор намеоранд.

Ҳар бор ин суханро мешунавам, мепурсам:

— «Берун аз қолаб» чӣ маъно дорад?

Ҷавобҳо одатан чунинанд: «берун аз равиши маъмул», «нав ва беҳтаршуда», «навоварона», «куллан дигар», «бе маҳдудият» ва «бе тасаввуроти пешакӣ».

Ман сар ҷунбонда, мепурсам:

— Аммо равиши маъмул чист? Мо одатан чӣ гуна ба роҳҳои ҳал мерасем?

Хушбахтона, дар семинарҳои мо одатан касе дарсҳои чанд соати пешро ба ёд оварда мегӯяд:

— Хулосабарории индуктивӣ: аз асоси хулосабарорӣ хулоса ҳосил мешавад. Далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳо.

Ман бо хушнудӣ мегӯям:

— Бале!

Ҳудуди қолаби шуморо далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳоятон муайян мекунанд. Пас, агар хоҳед берун аз он фикр кунед, бояд аз ҳамин ҳудудҳо фаротар равед. Шумо ҳамоно аз хулосабарории индуктивӣ истифода мебаред, аммо бо ҷузъҳои нав ё тағйирёфтаи асоси хулосабарорӣ. Чунон ки дар расми 27.1 нишон дода шудааст, барои ин бояд ҳудудҳоро васеъ кунед.

Расми 27.1. Қолаб

Муаммои расми 27.2-ро ҳал кунед. Шояд беҳтар бошад, ки аз ин саҳифа нусха гиред, то ҷавобро барои касе, ки баъд аз шумо ин китобро мехонад, ошкор накунед.

Нӯги қалам ё худкоратонро рӯйи яке аз нуқтаҳо гузоред. Бе он ки онро аз коғаз бардоред ва бе қат кардан, осеб расондан ё нобуд кардани коғаз, чор хатти рост кашед, ки ҳамаи нуқтаҳоро ба ҳам пайваст кунанд. Барои ин 30 сония вақт доред.

Ишора: берун аз қолаб фикр кунед.

Ҷавоб дар ин нишонӣ аст: www.headscratchers.com/ThinkingOutsideTheBox.html.

Расми 27.2. Муаммои нуҳ нуқта

Вақте ин машқро дар семинарҳо мегузаронем, аз 20 ё 25 нафар танҳо чанд кас онро ҳал карда метавонад. Баъзеҳо гумон мекунанд, ки ҳал кардаанд, аммо баъд мефаҳманд, ки қаламро аз коғаз бардоштаанд.

Воқеият ин аст, ки мо ҳудудҳоро дӯст медорем ва мехоҳем дар дохили қолаби худ бимонем, зеро ин ҳудудҳо бароямон шиносанд. Мо дар доираи онҳо таҷриба дорем ва бо такя ба онҳо асосҳои қавии хулосабарорӣ месозем, ки ба хулосаҳои боэътимод меоранд. Берун рафтан аз ҳудудҳо бароямон ғайритабиӣ менамояд. Аммо барои ҳалли муаммои нуқтаҳо — ва барои навоварӣ — бояд аз ин ҳудудҳо гузарем ва берун аз қолаб хат кашем.

Бипурсед: «Чӣ мешавад, агар…?» ва «Боз кадом…?»

Акнун ба ҷаҳони воқеӣ бармегардем. Барои аз ҳудуди қолаби худ берун рафтан, онро бо чунин саволҳо зери санҷиш мегузоред:

• Чӣ мешавад, агар фарзи ман нодуруст ё беасос бошад?
• Чӣ мешавад, агар ман фарзҳои шуморо қабул кунам?
• Чӣ мешавад, агар фарзҳои ҳар дуи мо нодуруст бошанд?
• Чӣ мешавад, агар ман ҳеҷ гоҳ он таҷрибаро намедоштам?
• Чӣ мешавад, агар он ёддошти кориро нахонда будам?
• Ин ба фикрронии ман чӣ таъсир мерасонд?

Ҳангоми тафаккури берун аз қолаб шумо худи асосеро зери савол мегузоред, ки қолаби шуморо муайян мекунад.

Чанд сол пеш дар яке аз семинарҳое, ки мегузарондам, таҳлилгари ботаҷрибаи сармоягузории молиявӣ иштирок дошт. Ин тақрибан як сол пас аз фурӯпошии молиявӣ буд — буҳроне, ки баъдтар шадидтарин таназзули иқтисодӣ пас аз Буҳрони бузург шинохта шуд.

Ман ба чанд саҳмия сармоя гузошта будам, бинобар ин мехостам назари ӯро дар бораи рӯйдодҳо бишнавам. Ӯ маълумот ва намудорҳои гуногун дошт ва таҳлилаш бисёр муфассал буд. Вай фурӯпошии ахири бозори саҳмияҳоро бо чанд фурӯпошӣ, коҳиши шадид ва барқароршавии бозор дар 80 соли гузашта, аз ҷумла давраи Буҳрони бузург, муқоиса мекард.

Бар асоси ин муқоисаҳо ӯ пешгӯӣ мекард, ки кай бояд саҳмияҳоро фурӯхт, кай нигоҳ дошт ва кай хариданро оғоз кард. Монанди бисёр таҳлилгарони он замон, ӯ талош мекард суқути соли 2008-ро бо суқутҳои пешина муқоиса намояд. Ӯ фарз мекард, ки чунин муқоиса имконпазир аст ва тавассути он ояндаро пешгӯӣ кардан мумкин аст. Роҳбурди сармоягузориаш барои муштариён ба ҳамин модел такя мекард.

Албатта, ман дар сармоягузорӣ ба саҳмияҳо танҳо навомӯз будам. Пас, ман кӣ будам, ки тарзи фикрронии ӯро зери савол гузорам? Бо вуҷуди ин, як савол додам:

— Чӣ мешавад, агар фарзи шумо дар бораи муқоисашаванда будани муҳити ҳозираи иҷтимоию иқтисодӣ бо гузашта нодуруст бошад? Чӣ мешавад, агар ин аввалин фурӯпошии молиявӣ аз навъи тамоман дигар бошад? Он гоҳ чӣ?

Хомӯшӣ ҳукмфармо шуд. Хомӯшӣ идома ёфт ва баъд чунин намуд, ки ӯ ба андешаи бисёр амиқ фурӯ рафтааст.

Ҳамин як савол таҳлилгари молиявиро комилан аз қолаби худ берун бурд. Дар натиҷа, ӯ дертар барои идора кардани маҷмӯи сармоягузориҳои муштариёнаш чанд андешаи нав пайдо кард.

Албатта, ман ҷавоби саволи додаамро намедонистам. Танҳо ҳамчун мураббии тафаккур онро пурсидам, то ӯро ба дидани вазъият аз берун аз қолаби маъмул водор кунам.

Пас аз саволи «Чӣ мешавад, агар фарзҳо нодуруст бошанд?» бипурсед:

«Боз кадом фарзҳоро қабул карда метавонам?»

«Он фарзҳои дигар тарзи фикрронии маро чӣ гуна тағйир медиҳанд?»

Пас аз саволи «Чӣ мешавад, агар ман ҳеҷ гоҳ он таҷрибаро намедоштам?» бипурсед:

«Боз кадом таҷрибаҳоям метавонанд тарзи фикррониамро тағйир диҳанд?»

Пас аз саволи «Чӣ мешавад, агар ёддоште, ки хондам, саҳеҳ набошад?» бипурсед:

«Боз кадом манбаъҳои иттилоот метавонанд ба ман андешаҳои нав диҳанд?»

Оғози истифодаи тафаккури берун аз қолаб

Дар ҳолатҳои зерин истифодаи тафаккури берун аз қолаб мувофиқ аст:

Вақте касе мегӯяд: «Мо бояд берун аз қолаб фикр кунем». Аввал равшан кунед, ки қолаби ҳозира чист. Баъд чунин саволҳо диҳед: «Чӣ мешавад, агар фарзҳои мо дуруст набошанд?» ё «Чӣ мешавад, агар мо ҳеҷ гоҳ он таҷрибаро намедоштем?»

Вақте аз асоси хулосабарорӣ роҳи ҳалли муносиб ба даст намеояд. Агар асос ва ҷузъҳои он боз ҳамон корҳоеро пешниҳод кунанд, ки ҳоло анҷом медиҳед ё аллакай санҷидаед, вақти суҳбат дар бораи навоварӣ расидааст. Онро аз тафаккури берун аз қолаб оғоз кунед.

Вақте роҳҳои ҳалли ҳозира хубанд, аммо мехоҳед натиҷаи бузургтареро ҷустуҷӯ кунед. Аз тафаккури берун аз қолаб истифода баред, то ба сатҳи аълои сифат расед ё даромадро бештар аз интизорӣ зиёд кунед.

Вақте тағйироти ҷиддӣ рух медиҳад. Агар рақибатон таҳдиди ҷиддие ба вуҷуд орад — масалан, нархро хеле паст кунад ё маҳсулоти нав барорад — шояд роҳҳои ҳалли берун аз қолаб зарур шаванд. Ё шояд хушбахтона бо имконияти бузурге рӯ ба рӯ шавед ва хоҳед аз он истифода баред. Шояд ба наздикӣ шартномаи калон бастаед ва акнун бояд дар муддати кӯтоҳ шумораи зиёди кормандонро ба кор гиред. Усулҳои маъмулии ҷалби кормандон ин ниёзро дар вақти ҷудошуда қонеъ карда наметавонанд. Ба шумо роҳи ҳалли дигар лозим аст.

Вақте буҳрон рух медиҳад. Агар буҳроне пеш ояд ва шумо нақшаи пешакӣ барои чунин ҳолат надошта бошед, эҳтимол ба андешаҳои берун аз қолаб ниёз пайдо мекунед.

Нуктаи асосӣ

Барои берун аз қолаб фикр кардан бояд дарк кунед, ки ҳудуди қолабро асоси хулосабарории шумо муайян мекунад. Аз ин рӯ, бояд ҳудудҳои қолаб ва ҷузъҳои асоси хулосабарориро васеъ кунед, то аз онҳо фаротар андеша намоед.

Аз саволҳои «Чӣ мешавад, агар…?» ва «Боз кадом…?» истифода баред, то ин ҳудудҳоро зери санҷиш гузоред ва андешаҳои нав пайдо кунед.

Машқҳо барои тафаккури берун аз қолаб

1. Хишти сурхеро тасаввур кунед. Дар давоми 30 сония ҳамаи корҳоеро нависед, ки бо хишт анҷом додан мумкин аст. Сипас роҳҳои ғайриодии истифодаи онро баррасӣ кунед. Дар бораи он роҳҳои истифода кадом фарзҳоро қабул карда метавонед?

2. Ҳангоми кор дар як лоиҳа аксар вақт фарз мекунем, ки агар онро тезтар анҷом диҳем, сифат паст мешавад. Чӣ мешавад, агар ин фарз дуруст набошад? Чӣ мешавад, агар ҳадафатон ҳамзамон зиёд кардани суръат ва беҳтар кардани сифат бошад? Ин тарзи фикрронии шуморо чӣ гуна тағйир медиҳад?

3. Фарз кунед, ки шумо гиёҳхор ҳастед, зеро бовар доред, ки парвариши ҳайвонот танҳо барои хӯрдани онҳо кори бад аст. Аммо чӣ мешавад, агар рустаниҳо фикр карда тавонанд? Ин ба андешаи шумо чӣ таъсир мерасонад?

4. Аксари одамон интизоранд, ки рӯзе ба нафақа мебароянд. Шумо дар бораи вазъи молиявӣ ва саломатии худ дар синни нафақа кадом фарзҳоро доред? Чӣ мешавад, агар ин фарзҳо нодуруст бошанд?