Хулосаҳо ва навоварӣ

Ба Ралф Уолдо Эмерсон чунин гуфтаеро нисбат медиҳанд: «Мушқапаки беҳтаре бисозед, он гоҳ тамоми ҷаҳон роҳи дари хонаи шуморо пеш мегирад». Раванди хулосабарории индуктивӣ, ки аз асоси хулосабарорӣ оғоз шуда, моро ба хулоса мерасонад, одатан роҳҳои ҳалли дуруст, иҷрошаванда ва боэътимод ба вуҷуд меорад — яъне ҳамон «мушқапакҳои беҳтар».

Аммо агар мушқапаки беҳтар кофӣ набошад, чӣ мешавад? Агар хоҳед ба пешрафти воқеан бузург — роҳи ҳалле, ки қолаби маъмули тафаккурро дигар мекунад — ноил шавед, чӣ бояд кард? Фарз кунед, ки даромад афзоиш намеёбад ва роҳҳои ҳалли намоён танҳо инҳоянд: маблағи бештар барои бозорёбӣ, кормандони бештари фурӯш ё каме такмил додани силсилаи маҳсулот. Дар ҷаласа касе мегӯяд: «Дӯстон, мо бояд берун аз қолаб фикр кунем!» Ҳама саросема ба ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли берун аз қолаб шурӯъ мекунанд. Мушкил дар он аст, ки барои берун аз қолаб фикр кардан аввал бояд донед, ки худи қолаб чист.

Мо навоварӣ ва эҷодкорӣ-ро пешниҳоди хулосаи нав ё тағйирёфтае медонем, ки натиҷаи мусбат медиҳад. Навоварӣ метавонад раванди ба ниёзҳои мушаххас мутобиқшуда, маҳсулоти нав, равиши дигари бозорёбӣ ё тарзи дигари посух додан ба занги муштарӣ бошад.

Фарқи хулосаҳои маъмулӣ аз хулосаҳои навоварона дар чист? Барои фарқ кардани онҳо рӯйхати санҷиши муайяне вуҷуд надорад. Агар роҳи ҳал кор диҳад, масъала ҳал шудааст. Албатта, роҳҳои гуногуни ҳалли як масъала метавонанд натиҷаҳои гуногун диҳанд.

Масалан, шояд масъалаи шумо 5 фоиз зиёд кардани фурӯш бошад. Метавонад чанд роҳи ҳал вуҷуд дошта бошад, аммо шояд танҳо яке аз онҳо имкон диҳад, ки фурӯш 20 фоиз афзоиш ёбад ё афзоиши пешбинишуда дар нисфи вақт ба даст ояд. Ин роҳҳои ҳалли самараноктар нисбат ба роҳе, ки танҳо 5 фоиз афзоиш медиҳад, навовариҳои бештар ба ҳисоб мераванд, зеро натиҷаашон беҳтар аст. Навоварӣ ҳатман ихтирои нав буданаш шарт нест; кофист, ки роҳҳои ҳалли фарқкунанда ба вуҷуд орад.

Мо барои ба даст овардани натиҷаҳое, ки аз имкониятҳои хулосаҳои одӣ хеле фаротар мераванд, аз се абзори тафаккури интиқодӣ истифода мебарем:

• Тафаккури берун аз қолаб
• Тафаккури абдуктивӣ
• Тафаккури номумкин

Дар се боби оянда ин усулҳоро муфассал шарҳ медиҳам. Онҳоро дар вазъиятҳои гуногун истифода бурда метавонед: аз «Ҳеҷ намедонам, ки чӣ кор кунам» то «Оё аз ин ҳам беҳтар чизе ҳаст?» ва «Ба мо андешае лозим аст, ки пешрафти куллӣ ба вуҷуд орад».

Шумо ин усулҳоро ҳамеша истифода намебаред ва набояд ҳам ҳамеша ба онҳо ниёз дошта бошед. Раванди маъмулии тафаккури интиқодӣ, ки тавассути асоси хулосабарорӣ моро ба хулоса мерасонад, бояд дар аксари мавридҳо кофӣ бошад. Ҳамеша бояд аз ҳамин раванд оғоз кунед, зеро усулҳои дигар низ ба ҳар ҳол ба он такя мекунанд.

Расми IV.1 раванди аз асос ба хулоса расидан тавассути индуксия ё дедуксияро, ки қаблан баррасӣ кардем, нишон медиҳад. Ҳамчунин нишон медиҳад, ки усулҳои нав ин равандро чӣ гуна тақвият медиҳанд.

Расми IV.1. Ҷаҳони хулосаҳо — роҳҳои ҳал

Ин расм чор роҳи истифодаи тафаккури интиқодиро барои расидан ба роҳҳои ҳал нишон медиҳад. Усули аввал ва асосӣ ҳамон дедуксия ва индуксияи бисёр самаранок аст: далелҳо, мушоҳидаҳо, таҷрибаҳо, боварҳо ва фарзҳо асоси хулосабарории шуморо ташкил медиҳанд ва аз он хулоса ҳосил мешавад. Чунон ки медонем, ин усул роҳҳои ҳалли босифат медиҳад.

Фаротар аз усули асосии ҳалли масъалаҳо тафаккури берун аз қолаб ҷой дорад; баъд аз он тафаккури абдуктивӣ ва боз ҳам фаротар аз он усулест, ки ширкати мо онро «тафаккури номумкин» меномад. Мо ҳамоно дар ҷаҳони хулосаҳо қарор дорем ва ин абзорҳои нав имкониятҳои онро васеъ мекунанд.

Навоварӣ танҳо ба гурӯҳи хурди одамоне маҳдуд нест, ки маҳсулот ва андешаҳои нави дурахшон ба вуҷуд меоранд. Бале, онҳо бешубҳа навоваронаанд ва мо аксари чунин андешаҳоро ба гурӯҳи ихтироъҳо дохил мекунем. Аммо ҳар кас метавонад навовар бошад, махсусан агар тафаккури интиқодиро ҳамчун поя истифода барад.

Пас, биёед боби аввали ин бахшро аз ибораи на он қадар равшани «берун аз қолаб фикр кардан» оғоз кунем.