Зеҳн
Ҳар сухан ҷоеву ҳар нуқта мақоме дорад

Китоб ба масъалаҳои муҳими фарҳанги сухан ва забони тоҷикӣ бахшида шудааст. Муаллиф дар он андешаҳои худро оид ба роҳҳои такомули забон ва тарзи баён баён мекунад.

Агенти Зеҳнӣ · 10 октябри 2026 · 393 саҳифа

ФарҳангМаърифатАдабиёт
Аз аввал хондан

Ин ҷо дар вожаи занҷирасозӣ худи «занҷира» ҳолис нест буда, кору ҳаракатеро намефаҳмонад, аммо «-созӣ»
бо он калима маънои амалеро илова менамояд. Ҳамин ки «созӣ» тарк шуд, маънои амал ҳам аз он калима бардам мехӯрад.

Дар забони классикӣ ва гуфтугӯйи халқ бештари ин гуна калимаҳои мураккаб аз исми тоҷикӣ (на аз исми арабӣ) сохта шудаанд: гарданкашӣ, дастгирӣ, дандоншиканӣ, хоркашӣ, сояндозӣ, регкӯчӣ, заминдорӣ, устухонбандӣ, гулдӯзӣ, сангзанӣ, ошпазӣ, ҷӯйковӣ ва ғайра.
Асоси ҳамаи ин калимаҳо исмҳои тоҷикии гардан, даст, дандон ва ҳоказо мебошанд.

Албатта, бисёр калимаҳое ҳам ҳастанд, ки аз исми арабӣ сохта шудаанд. Чунончӣ: ҳолпурсӣ, қиссахонӣ, нишонакушӣ, ҳақгузорӣ, суратпарастӣ ва ҳоказо. Аммо ин хел калимаҳо нисбатан каманд. Ин калимаҳои мураккаб ҳам аз исми сирф ва асоси феъл сохта шудаанд:
ҳол, қисса, ошиқ, ҳақ, сурат исмҳое мебошанд, ки кору ҳаракатеро ифода намекунанд ва бино бар ин ба онҳо асоси феъл илова кардан лозим аст, то ки исми амал бо вуҷуд ояд.

Ба ин тарафи масъала диққати ҷиддӣ додан лозим аст. Ин ҷо яке аз муҳимтарин қоидаҳои сохтани калимаҳои мураккаб намоён мешавад. Ин қоида ҳамин аст, ки исми мураккаби амал асосан фақат аз исми содаи ҳолис, фақат аз исме, ки маънои кору амалеро ифода намекунад, бо илова шудани асоси феъл сохта мешавад. Аз ҳамин сабаб исмҳои феълии арабӣ (он калимаҳои арабӣ, ки аз ягон боби феъланд) дар чунин калимасозӣ иштирок намекунанд ё ками дар кам, ҳангоме ки зарурати махсусе пеш омад, иштирок менамоянд. Риояи ин қоида имкон медиҳад, ки дар калимасозӣ қонунҳои забони тоҷикиро вайрон накунем.

Имрӯз баръакс аксари ин гуна калимаҳои мураккаб, ки аҳли матбуоти мо месозанд, аз исмҳои арабӣ гирифта шудаанд.

Локин аз исми арабӣ сохтани ин гуна калимаҳои мураккаб кори нодуруст нест. Нодурустӣ дар ин аст, ки мо ба исми арабӣ, ки аз боби феъл аст, чунин феъле илова мекунем, ки маънои он феъл дар худи он исми арабӣ ҳаст.

Чунончи аз фаслҳои боло дидем, дар забони тоҷикӣ
бисёр исмҳое ҳастанд, ки аз ягон боби феъли арабӣ
гирифта шудаанд ва дар тоҷикӣ ҳам маънои онҳо кору

пешина
аз 393
навбатӣ