Бист гуфтор аз маънавият

Камолиддин Садриддинзода Айнӣ. Ин «Бист гуфтор аз маънавият»-и тоҷикон аст, ки дар таърихи адаби порсӣ ҳамеша гўшрас ва ҳушрас буду ҳаст. Агар чи гоҳ-гоҳ кўшиши нодидаву ношунида карданҳо рух медод, фарзандони боҳамияте буданд, ки садо баланд мекарданд.
Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 235 саҳифа
Ҳадя аз тарафи фарзандони марҳум Мирзо Абдуррауфхон – Мирзо Муҳаммад Сурур ва Мирзо Ҳабибуллоҳ ва Мирзо Қорӣ Амонуллоҳи Хуҷандӣ.
Маккаи Мукаррама».
Аз оғози чопи ин асари Садриддин Айнӣ то кунун чопи чаҳоруми ин китоб дар хориҷ аз кишвари Тоҷикистон дар шаҳри Тошканд ба шакли офсет (аксӣ) ба теъдоди даҳ ҳазор нусха дар нашриёти «Ёзувчи» дар соли 1991 ҷомаи амал пўшид. Лозим ба зикр аст, ки устод Садриддин Айнӣ баъди он ҳама таҳдидҳову таъзирҳо дигар наметавонист дар шаҳри дилбохтаи хеш
– Бухорои Шариф иқомат кунад ва ба ин далел шаҳри Самарқандро барои зисту зиндагӣ баргузид ва шаҳрвандии ин шаҳрро пазируфт. Ба ин ҷиҳат дар чанд китоби мунташираи он замон, аз ҷумла дар «Заруриёти диния» эшонро «Айнии Самарқандӣ» қаламдод кардаанд. Дар чопи китоби мазкур дар шаҳри Тошканд (1991) низ навиштаанд «Айнии Самарқандӣ, «Заруриёти диния», форс тилида» ва ба гунаи зер эзоҳ намудаанд:
(тарҷума): китоби мазкур аз ҷониби ҳамватани мо, Мулло Айнии Самарқандӣ тасниф шуда ва он дар мадори хеш танҳо қонуну қоидаҳои шариати исломро доро буда; ҳамчунин аҳкомеро, ки барои дониши мусулмонон аҳамият доштааст, ба гунаи содда баён мекунад. Мо бовари комил дорем, ки ин китоб дар байни бародарони форсигўи мо таваҷҷўҳи бузургро ноил хоҳад гардид».
Нахустин чопи илмии таснифи зикрёфтаи устод Садриддин Айнӣ ба забони асили фасеҳ ва соддаи форсӣ – тоҷикии муаллиф дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бо хатти кириллӣ ва бо саъйу эҳтимом ва пешгуфтори Абдулҳайи Муҳаммадамин зери назари Муҳаммадҷон Шакурӣ ва таҳрири Муҳаммадҷон Умаров дар соли 2000 милодӣ дар шаҳри Душанбе ҷомаи амал пўшид, ки муаллиф дар пешгуфтори хеш мақоми волои ин китоб ва муаллифи онро дар исломшиносӣ борҳо таъкид кардааст.
Пас аз Инқилоби Октябр, Садриддин Айнӣ қасидае дар васфи Самарқанду Бухоро дар соли 1919 мунташир карда буд, ки алайҳи ситам равона шуда буд. Баъдҳо асарҳои дигари эшон, монанди «Ҷаллодони Бухоро», «Таърихи амирони Манғития», «Намунаи адабиёти тоҷик» ва мақолоти муҳимми ин муаллиф ва ғайра ба майдон омаданд. Онҳо алайҳи ситами таърихии замон ва ситами фарҳангӣ ва барои дифоъ аз ҳастии халқи тоҷик, ҳувият ва ҳуқуқи ў дар арсаи сиёсат дар Варорўд (Мовароуннаҳр) таълиф шуда буданд. Лаҳзаҳои муҳимми рўзгори Садриддин Айнӣ дар солҳои 1930 то 1940 иборат буд аз: набарди фарҳангӣ, муқовимат ва дифоъ аз ҳуҷуми солҳои 1937 ва 1938 аз тариқи навиштани асарҳои нав ва пас аз он дифоъ аз «гунаҳкорон»-и бегуноҳи он солҳои зишт ва шогирдон ва дўстони аҳли адабаш, ки душмани халқ эълон шуда буданд, монанди Ғанӣ Абдулло, Рашид Абдулло ва падари онҳо Абдуллоҷон-ака, Раҳим Ҳошим, Ҷалол Икромӣ, Вадуд Маҳмудӣ, Нерсес Нерсесян, Тўрақул Зеҳнӣ, Ҷавҳарии Истаравшанӣ, Муинзода, домулло Олими Хуҷандӣ, Нодир Шанбезода ва ҷонибдорӣ аз сарояндаи мумтози мардумии мо Ака Шариф Ҷўраев дар соли 1940 ва устод Лоҳутӣ, ки дар саркўби коргардони маъруф Михаэлез аз вай дифоъ карда буд. Ҳамчунин дар он замон Садриддин Айнӣ осори муҳимми хешро таълиф кард, ки ба мақсади бедорӣ, худшиносӣ ва иттиҳоди мардуми тоҷик навишта шуда буд, ҳамчунин «Луғати забони тоҷикӣ», ки барои ҳифзи покизагии забон ва барои онҳое, ки аз алифбои ниёгон наметавонистанд истифода кунанд, навишта шуда буд ва китобҳое дар бораи Рўдакӣ, Ибни Сино, Фирдавсӣ, Саъдӣ, Восифӣ, Бедил, маънои калимаи «тоҷик» ва ғайра.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё