Бист гуфтор аз маънавият

Камолиддин Садриддинзода Айнӣ. Ин «Бист гуфтор аз маънавият»-и тоҷикон аст, ки дар таърихи адаби порсӣ ҳамеша гўшрас ва ҳушрас буду ҳаст. Агар чи гоҳ-гоҳ кўшиши нодидаву ношунида карданҳо рух медод, фарзандони боҳамияте буданд, ки садо баланд мекарданд.
Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 235 саҳифа
Ҳар се китоби номбурдаи устод Айнӣ бо рўҳи ҳаракати маънавии ҷадид тадвин ва навишта шудааст, зеро дар замони нав, яъне оғози қарни бист, дар ин ришта тақозои таҷдиди назар дошт. Тадвин, таҳия, таълиф ва табъи ҳар се китоб ва дигар китобҳои шабеҳи онҳо алайҳи таассубҳои фарҳангии он замон, кўшиши беназир, амали махуф ва ҷасорати воқеӣ ба шумор мерафт. Ба зудӣ дар боби ин фаъолият ва таҷдиди назар дар умури тадрису тарбият, аз ҷониби ҷоҳилон, ба гунаи ғаразварзӣ, ба мақомоти волои Аморати Бухоро ёддошт ирсол шуд ва чун гузориш нисбат ба он се китоб бадбинона буд, аз ҷониби мақомот паёми нохуше расид, ки агар он таълифот чоп шаванд, хатаре ба ҷони муаллиф ва китобҳои ҷадид вуҷуд дорад. Ба ҳамин сабаб, дўстони мусанниф, ки аз равшанфикрони мусулмони ҷомеаи Бухоро ва ҳамкешони масъулони нашри он таълифоти навоварона барои мадориси Бухоро ва тарбияти фарзандони мусулмон буданд, кўшиш карданд, то ба он хатар, ки эълом шуда буд, роҳ надиҳанд. Дар натиҷа, аз ҷониби ин гурўҳи равшанфикр чораи фаврӣ дида шуд ва он се китоби номбурда бо имзои мустаори «мураттиб ва муаллиф ширкати Бухорои Шариф» интишор ёфт ва дар ҳамаи нуқоти Аморат пахш шуд.
Ин ҳушёрии равшанфикрони мусулмон, ки тарафдори мактабу мадориси ҷадид буданд, ба мутаассибону аҳли дарбор имкон надод, ки ба мақсуд ва ҳадафи хеш бирасанд. Ҳам муаллифи онҳо – устод Садриддин Айнӣ, мударриси мадрасаи Бухоро, зинда ва солим монд ва ҳам мусаннафоташ аз байн нарафт.
Баъд аз мутолиа ва баррасии амиқ чанд нафар аз мударрисони воло ба натиҷа расиданд, ки он китобҳо воқеан таълифоти исломии равшанфикрона ва бисёр муносибе барои тарбияти атфол ва соири толибони илм аст, чи аз назари усули тадрис ва чи аз ҷиҳати кўтоҳтар кардани муддати барномаи омўзиши мадраса ва донишгоҳ.
Саранҷом, бузургтарин муфтии Бухоро, ҳазрати домулло Икром (падари Мирзо Назруллоҳи мақтул), ки ҳамеша икдоми неки равшанфикрони Бу хороро хуш мепазируфт ва аз рўи адолати иҷтимоии исломӣ ҷонибдорӣ мекард, эъломияи мусбат дар бораи ин кутуб ба гунаи расмӣ баён кард. Ба қавли Садриддин Айнӣ «Ҳазрати устод домулло Икром» (ин иборат дар «Таърихи Инқилоби фикрии Бухоро» омадааст) кутуби мазбурро ҳамчун беҳтарин таснифи таълимӣ барои макотиб ва мадориси Бухоро эълон кард ва чун ҳазрати домулло Икром дар аморати Бухоро ва мақомоти олии Аморат ва ҳамчунин дар назди шахси амир обрўи воло дошт, андешаҳо ва натиҷагирии эшон дар бораи китобҳои «Тартил-ул-Қуръон», «Заруриёти диния» ва «Таҳзибус-сибён» аз ҷониби мақомоти волои замон дар Аморати Бухоро ба некӣ ва хуш пазируфта шуд.
Баъдан дар нашри дувуми ин китобҳо, дар сафҳаи унвони «Таҳзиб-уссибён» номи Садриддин Айнӣ ба гунаи зер эълом шуд (Самарқанд, 1336/1917); «Заруриёти диния», «Тартил-ул-Қуръон» ва «Таҳзиб-ус-сибён» – мураттиб Садриддин Айнӣ, «Оила ва Сайёҳи ҳиндӣ» – мураттиб Абдуррауфи Фитрат.
Маҳалли фурўши ин китобҳо дар Бухоро китобхонаи «Маърифат» ва дар Самарқанд китобхонаи «Зарафшон» буд.
Пас аз сипарӣ шудани солҳо, дар замони нигориши китоби «Намунаи адабиёти тоҷик» Садриддин Айнӣ (Маскав, 1926), чанд нафар аз дўстони рў ҳонии эшон, ки нияти муҳоҷират ба хориҷро доштанд, ба мусаннифи «Заруриёти диния» муроҷиа ва иҷозаи нашри ин китобро дар яке аз кишварҳои хориҷ дархост карданд.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё