ЧАРО ДАВЛАТИ КУШОНИЁН ТАНАЗЗУЛ ЁФТ?
Дар поёни ҳукмронии Васудева (198-226) давлати Кушониён иқтидори сиёсӣ ва иқтисодиашро бохта, тадриҷан рӯ ба таназзул меорад. Васудева дар ин давра чандин мулкҳои водии Гангро дар Ҳиндустон аз даст дода, дертар шоҳаншоҳи Сосониён Шопури I Сиистону Марвро аз Кушониён мерабояд. Дар натиҷаи мухолифатҳои бардавоми дохилию хориҷӣ давлати Кушониён дар асрҳои IV-V милодӣ рӯ ба таназзул ниҳода, дар ниҳоят онро ҳайтолиёни ҷанговару кишваркушо барҳам медиҳанд. Давлатдории Кушониён яке аз дурахшонтарин саҳифаҳои таърихи ниёгони тоҷикон дар Осиёи Марказӣ мебошад.

ДАВЛАТИ
ҲАЙТОЛИЁН

Тақрибан дар интиҳои асрҳои III ва оғози асри IV милодӣ қабилаҳои ориёитабори ҳайтолӣ нахуст Суғду Бохтар ва сипас Таҳористону Бадахшонро аз ҳокимони заифгаштаи Кушониён рабуда, давлати паҳновари Ҳайтолиёнро таъсис доданд. Бунёдгузори сулолаи Ҳайтолиён ва подшоҳи нахустини онҳо Афтоэлту (Эфталон) буда, ӯ дар нимаи асри IV милодӣ қабилаҳои пароканда ва давлатҳои хурдро муттаҳид намуд ва дар Бохтар давлати мутамаркази Ҳайтолиёнро таъсис дод.
Шаҳри Балх пойтахти нахустини Ҳайтолиён буд ва шаҳрҳои Кобулу Бағлон, Бомиён, Пешовару Таксила, Ҳироту Тирмиз, Хуталону Вахш, Қубодиён ва ғайра дар замони онҳо аз нав обод шуданд.