Оқибатҳо ва танзими таваррум

Оқибатҳои таваррум ва танзими он

10.1. Оқибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии таваррум

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки яке аз вазифаҳои асосии ҳукумат мубориза бар зидди болоравии нархҳо (таваррум) ба ҳисоб меравад, зеро аз таҳти назорат баромадани он оқибатҳои ногувор дорад.

Оқибатҳои оснсие, ки таваррум ба миён меорад:

1. Азнавтақсимкунии даромадҳо:

   • Байни шахсони алоҳида, гурӯҳҳои аҳолӣ, соҳаҳои истеҳсолот, минтақаҳо, хоҷагиҳо, давлат, аҳолӣ ва ширкатҳо, инчунин байни дебиторону кредиторон.

   • Аз чунин азнавтақсимкунӣ бештар нафақахӯрон, донишҷӯён ва кормандони соҳаҳои буҷетӣ, ки даромадҳои тағйирнаёбанда (фиксатсияшуда) доранд, зарар мебинанд.

   • Кормандони соҳаи кишоварзӣ (масалан, пахтакорон) соли дароз кор карда, аслан дар охири он — баъди ҷамъ овардан ва фурӯхтани ҳосил — даромад мегиранд, ки бояд то даромадҳои навбатӣ (моҳҳои март-апрел) барои зиндагӣ басанда бошад. Вале агар дар ин вақт таваррум боло равад, даромадҳои онҳо беқурб гашта, дараҷаи зисташон паст мешавад, зеро онҳо маҳсулоти соҳаҳои дигарро бо нархҳои таваррумӣ ва баландшуда мехаранд. Ин маънои ба манфиати дигар соҳаҳо ё гурӯҳи аҳолӣ тақсим шудани даромадҳои онҳоро дорад, ки боиси норозигии мардум аз сиёсати ҳукумат мегардад.

   • Дебитор — корхона, ташкилот ё ширкате, ки аз дигарон қарздор аст. Ҳангоми таваррум дебиторон одатан бурд мекунанд, зеро қарзи дар назди дигарон доштаашон беқурб мешавад.

   • Кредитор — корхона, ташкилот ё ширкатҳое, ки аз дигарон талаботи қарзӣ доранд. Ин гурӯҳ дар натиҷаи таваррум зарар мебинанд, зеро қарзҳои додаашон қурби аслии худро гум мекунанд. Масалан, корхонаи «А» ба корхонаи «Б» ба маблағи 100 000 сомонӣ маҳсулот фурӯхтааст, ки дар арзиши аслии он 90 000 сомонӣ нархи ашёи харидашуда, 5 000 сомонӣ музди меҳнат ва 5 000 сомонии дигар фоида аст. Фарз кардем, баъди болоравии нархҳо нархи ашё 110 000 сомонӣ шудааст. Баргардонидани қарзи қаблии 100 000-сомонӣ ба корхонаи «А» дигар имкон намедиҳад, ки ҳатто ашёи нав харад, ҳол он ки бояд музди меҳнати коргаронро диҳад ва фоида ҳам ба даст орад.

   • Новобаста аз болоравии нархҳо ҳукумат имкон надорад, ки нафақа, стипендия ва музди меҳнати кормандони соҳаи буҷетиро (муаллимон, духтурон ва ғайра) дарҳол зиёд намояд. Аз ин рӯ, болоравии нархҳо маънои пастравии қобилияти харидории ин гурӯҳи аҳолиро дорад. Яъне агар онҳо пештар бо маоши худ метавонистанд миқдори муайяни хӯроку пӯшок харанд, акнун ин имконро надоранд, зеро нархҳо боло раванд ҳам, даромадҳои онҳо то чанд вақти дигар бетағйир мемонанд.

   • Тақсими ноаёну беадолатонаи даромадҳо боиси камбағал гаштани як гурӯҳ ва беасос доро гаштани дигарон, ва дар натиҷа зиёд шудани норозигии иҷтимоӣ мегардад.

2. Беқурбшавии захираҳои пулии аҳолӣ, корхонаҳо, муассисаҳои буҷетӣ ва фондҳои амортизатсионӣ:

   • Ин амал боиси паст шудани дараҷаи зисти мардум, кам шудани имкониятҳои корхонаҳо барои таъмини самаранокии истеҳсолот ва аз ҷониби муассисаҳои буҷетӣ иҷро нашудани нақшаҳо мегардад.

   • Беқурб шудани фондҳои амортизатсионӣ сабаби сари вақт харидорӣ нашудани таҷҳизоти ҳозиразамон ва нав накардани технология дар соҳаҳои истеҳсолӣ мегардад. Масалан, Нерӯгоҳи барқии Норак барои хариди агрегати нав (арзишаш 30 млн доллари ИМА) дар фонди амортизатсионии худ маблағи 90 млн сомониро (муодили 30 млн доллар) ҷамъ овардааст ва баъди 3 моҳ бояд пули онро пардохт намояд. Вале дар ин давра якбора сатҳи таваррум 15 фоиз боло рафт, ки маънои ба ҳамин дараҷа паст шудани арзиши маблағҳои дар суратҳисобҳои бонкӣ бударо дорад. Акнун, ба ивази 90 млн сомонӣ 30 млн доллар не, балки ҳамагӣ 25,5 млн доллар медиҳанд, ки барои хариди агрегат басанда нест. Ин амал метавонад боиси сари вақт иваз нашудани агрегат, аз кор мондани таҷҳизоти кӯҳнашуда ва кам шудани истеҳсоли барқ гардад.

3. Суст шудани фаъолияти соҳибкорон ва соҳаҳои истеҳсолот:

   • Беқурбшавии маблағҳо, зиёдшавии хароҷот ва болоравии нархҳо нобоварии мардумро ба фаъолияти самаранок дар оянда зиёд намуда, боиси ба соҳаҳои дигар гузаронидани сармоя мегардад.

4. Кам шудани сармоягузориҳои дарозмуддат:

   • Сармоягузорӣ дар соҳаҳои истеҳсолӣ, ки мӯҳлаташон аз панҷ сол зиёд аст, коҳиш ёфта, дараҷаи болоравии иқтисодиётро суст мекунад. Масалан, хариди саҳмияҳои Нерӯгоҳи барқии Сангтӯда-2 сармоягузории дарозмуддат аст. Агар боварии мардум ба оянда кам шавад, саҳмияҳоро харидорӣ намекунанд, ки ин метавонад боиси суст шудани сохтмон гардад. Масалан, агар дараҷаи болоравии истеҳсолот соли 2003 зиёда аз 10 фоизро ташкил дода бошад, ҳангоми боло рафтани сатҳи таваррум мумкин аст ин нишондиҳанда то 1–2 фоиз коҳиш ёбад.

5. Рушди босуръати иқтисоди пасипардагӣ (хуфя) ва аз андозсупорӣ «гурехтани» соҳибкорон.

6. Аз соҳаҳои истеҳсолӣ ба соҳаҳои савдо ва амалиётҳои миёнаравӣ гузаштани сармоя ва мутахассисон:

   • Ҳангоми паст будани таваррум сармоя ба соҳаҳои истеҳсолӣ равона мешавад. Вале бо болоравии нархҳо ва зиёд шудани хавф, мардум маблағҳои худро боз ба соҳаи савдо бармегардонанд, зеро дар ҳолати зарурӣ гирифтани маблағҳо аз муомилот осонтар буда, хавфи аз даст додани онҳо камтар аст.

7. Номуносиб ё бефоида гаштани истифодаи комёбиҳои илмию техникӣ барои пешрафти истеҳсолот.

8. Пардохти андози иловагии таваррумӣ ба давлат:

   • Бо болоравии нархҳо маблағи андозҳо зиёд мешавад. Ҳукуматҳо баъзан барои пӯшонидани хароҷоти худ ба болоравии сунъии нархҳо ё эмиссия роҳ медиҳанд, ки ҳаҷми андозҳои номиналиро зиёд мекунад. Масалан, агар дар буҷет андоз аз фурӯши пахта бо қурби 1 доллар = 3 сомонӣ ба нақша гирифта шуда, бояд 77 млн сомониро ташкил диҳад, бо паст кардани қурби сомонӣ то 3,3 сомонӣ барои 1 доллар, воридоти андоз аз фурӯши пахта ба 84,7 млн сомонӣ мерасад.

Дефлятсия

Дар баъзе ҳолатҳо бо сабабҳои гуногун нархи молу хизматрасониҳо паст меравад, ки ин ҳолат дефлятсия номида мешавад.

Дефлятсия бештар хусусияти муваққатӣ ва мавсимӣ дорад (масалан, дар Тоҷикистон нимаи тобистон ҳангоми фаровонии маҳсулоти кишоварзӣ). Аммо дефлятсияи мудавом низ хатарнок аст: он боиси кам шудани фоидаи ширкатҳо, паст кардани музди меҳнат ва афзоиши бекорӣ мегардад. Аз ин рӯ, ҳукумат бояд дефлятсияро таҳти назорат дошта бошад ва нархҳоро муътадил нигоҳ дорад.

10.2. Тартиби танзими таваррум

Танзим ва дар сатҳи мусоид нигоҳ доштани таваррум вазифаи асосии ҳукумат мебошад, ки тавассути сиёсати макроиқтисодӣ амалӣ карда мешавад.

Чораҳои асосӣ барои танзими таваррум:

• Сиёсати дурусти пулӣ: Бонки марказӣ ҳаҷми пулро дар муомилот танзим мекунад. Мувофиқи тавсияҳои иқтисоддонҳо, афзоиши ҳаҷми пул бояд ба сатҳи пешбинишудаи таваррум мувофиқ бошад (масалан, агар таварруми миёна 13–14% бошад, афзоиши ҳаҷми пул низ бояд дар ҳамин ҳудуд нигоҳ дошта шавад).

• Сиёсати дурусти асъорӣ: Таъмини устувории қурби пули миллӣ нисбат ба асъорҳои хориҷӣ. Сатҳи пастшавии қурби пули миллӣ ва сатҳи таваррум бояд ба ҳам наздик ва мутаносиб бошанд. Инчунин, қурби пули миллӣ бояд нисбат ба асъори кишварҳое муайян карда шавад, ки бо онҳо муносибатҳои асосии тиҷоратӣ ҷараён доранд (масалан, нисбат ба сабади асъорҳо ё евро).

• Сиёсати дурусти қарзӣ:

  1. Роҳ надодан ба додани қарзҳои барзиёд ва беасос.

  2. Мусбӣ будани фоизи қарзи бонкӣ нисбат ба сатҳи таварруми пешбинишуда (масалан, агар таварруми пешбинишуда 8% бошад, фоизи қарз бояд аз 8% баландтар муайян گردد).

• Сиёсати дурусти буҷетӣ: Таъмини баробарии даромад ва хароҷоти буҷети давлатӣ ва коҳиш додани касри буҷет.

• Сиёсати дурусти сохторӣ: Кам кардани шумораи корхонаҳои зараровар, дастгирии истеҳсоли моли талаботи омим ва пешгирӣ аз зиёд шудани талабот нисбат ба пешниҳод.

• Сиёсати антимонополӣ (зиддиинҳисорӣ): Назорати нархгузории корхонаҳое, ки дар бозор монополист мебошанд (масалан, «Барқи Тоҷик»). Нархи чунин муассисаҳо аз ҷониби сохторҳои давлатӣ (Вазорати рушди иқтисод ва савдо) танзим карда мешавад.

• Сиёсат дар соҳаи савдои берунӣ: Ҳимояи истеҳсолкунандагони дохилӣ тавассути тарифҳои гумрукӣ ва субсидияҳо, бидуни эҷоди дефицити мол дар бозор.

• Роҳ надодан ба истифодаи асъорҳои хориҷӣ дар савдои дохилӣ (дедолларизатсия): Мутобиқи қонунгузорӣ, ягона воситаи пардохт дар қаламрави Ҷумҳурии Тоҷикистон сомонӣ мебошад. Манъ кардани муомилоти озоди доллар ва дигар асъорҳо дар савдои дохилӣ пеши роҳи беқурбшавии пули миллиро мегирад.

10.3. Роҳҳои баромадан аз вазъи ногувори таваррум

Барои бартараф кардани таваррум ҳукумат барномаҳои махсус таҳия мекунад:

1. Ба тартиб даровардани муомилоти пулӣ ва ислоҳоти пулӣ:

   • Нуллификатсия — аз эътибор соқит донистани воҳидҳои пулии кӯҳна ва ба муомилот баровардани пулҳои нав (масалан, дар Олмон баъди Ҷанги якуми ҷаҳонӣ ё дар Венгрия соли 1946).

   • Девалватсия — паст кардани қурби пули миллӣ нисбат ба асъори хориҷӣ ё тилло (масалан, девалватсияи доллари ИМА солҳои 1971 ва 1973).

   • Ревалватсия — баланд бардоштан ё барқарор кардани қурби пули миллӣ нисбат ба асъорҳои хориҷӣ ё тилло (масалан, дар Бритониёи Кабир баъди Ҷанги якуми ҷаҳонӣ).

   • Деноминатсия — тағйир додани арзиши номиналии воҳиди пулӣ тавассути буридани сифрҳо ва ба ҳамин таносуб тағйир додани нархҳо ва маош (масалан, дар Бразилия ва Русия бо таносуби 1:1000, дар Тоҷикистон соли 1995 бо таносуби 1:1200).

   • Ислоҳоти пурраи пулӣ — иваз кардани пулҳои коғазӣ бо таносуби нав (масалан, гузариш аз рубли тоҷикӣ ба сомонӣ дар соли 2000 бо таносуби 1:1000) ё муваққатан манъ кардани истифодаи пасандозҳо.

   • Муолиҷаи шокӣ (Shock therapy) — истифодаи маҷмӯи чораҳои қатъӣ: озод кардани нархҳо, бекор кардани субсидияҳо, манъи муваққатии болоравии маош ва барҳам додани касри буҷет (масалан, дар Ҷопон солҳои 1949–1950 ва дар Полша соли 1989).

2. Сиёсати зиддитаваррумӣ (антиинфлятсионӣ):

   • Сиёсати дефлятсионӣ (танзими талабот): Маҳдуд кардани талаботи пулӣ тавассути кам кардани хароҷоти буҷет, баланд бардоштани фоизи қарз ва зиёд кардани андозҳо.

   • Сиёсати даромадҳо (танзими хароҷот): Ба таври маъмурӣ манъ кардан ё маҳдуд кардани болоравии нархҳо ва музди меҳнат (масалан, дар ИМА соли 1971 аёми андешидани чораҳои Президент Никсон).

10.4. Таъсири таваррум ба фаъолияти бонкҳо

Бонкҳо ҳамчун муассисаҳои молиявӣ аз таваррум бештар зарар мебинанд:

• Кам шудани захираҳои воқеӣ: Агарчанде захираҳои номиналии бонкҳо (маблағи рӯи коғаз) афзоиш ёбанд ҳам, захираҳои воқеии онҳо (қобилияти харидории он маблағҳо) коҳиш меёбанд.

• Хуруҷи амонатҳо: Мизоҷон барои ҳифзи маблағҳои худ амонатҳоро аз бонк мегиранд ва сарфи хариди мол мекунанд. Бонкҳо маҷбур мешаванд барои нигоҳ доштани мизоҷон фоизи амонатҳоро баланд бардоранд ё аз Бонки марказӣ қарзҳои гарон гиранд, ки ин даромаднокии бонкро паст мекунад.

• Асъоркунонӣ (долларизатсия): Гузаштани аҳолӣ аз пасандозҳои сомонӣ ба пасандозҳои асъорӣ, ки қурби пули миллиро боз ҳам паст мекунад.

• Гузариш ба бартер ва қарзҳои байниҳамдигарии корхонаҳо: Корхонаҳо аз хизматрасонии бонкҳо камтар истифода бурда, ба ивази мол ба мол (бартер) ё қарзҳои мустақими байниҳамдигарӣ мегузаранд.

• Сиёсати пешгирикунандаи Бонки марказӣ: Барои маҳдуд кардани мултипликатори бонкӣ ва пешгирии эмиссияи беназорат, Бонки марказӣ меъёри захираҳои ҳатмӣ ва фоизи алоқаманди худро боло мебарад, ки ин имконияти бонкҳои тиҷоратиро барои додани қарз ва гирифтани фоида маҳдуд месозад.