Футувватномаи султонӣ • Ахлоқи муҳсинӣ • Рисолаи ҳотамия

Маҷмӯаи осори машҳури шоир ва адиби асримиёнагии тоҷик Ҳусайн Воизи Кошифиро дар бар мегирад. Китоб асарҳои ахлоқӣ, фалсафӣ ва таърихиро муттаҳид кардааст.
Агенти Зеҳнӣ · 15 ноябри 2026 · 242 саҳифа
Агар таваққуъ бахшоиши Худо дорӣ,
Зи рӯи авфу карам бар гунаҳкорон бахш.
Овардаанд, ки подшоҳе якеро ба амале фиристода буд ва аз вай тавре, ки подшоҳро нописандида буд, содир шуд. Подшоҳ ӯро азл (барканор) карда бифармуд, побандаш карданд ва ба пойтахт оварданд ва итобу хитоб оғоз кард. Он бечора гуфт: «Эй шоҳ, андеша кун, туро ҳам фардо итоб... дар пеш аст:
Ман пеши ту муҷримам, ту дар пеши Худо,
Гар афв кунӣ, ҳақ аз ту ҳам афв кунад.
Подшоҳро ин сухан писанд афтод ва ӯро банд бардошт ва тарбият карда боз бар сари амал фиристод:
Афв фармудан муборак хислатест,
Ҳар кӣ дорад авф соҳибдавлатест,
Дил зи нури авф равшан мешавад,
Дар насимаш сина гулшан мешавад.
Дӯст дорад авфро парвардигор,
Он чӣ эзид дӯст дорад, дӯст дор.
ДАР ҲИЛМ
Ҳилм яке аз ахлоқи бузург аст... Дар ҳадис омада, ки қавитарини шумо он кас аст, ки дарҳол ғазаби худро бияфканад ва молики нафси худ бошад:
Мардӣ гумон мабар, ки ба зӯрасту пурдилӣ,
Бо хашм гар бароӣ, донам ки комилӣ.
Дар китоби «Инҷил» мазкур аст, ки мулукро воҷиб бувад, ки нафси худро риёзат диҳанд ба ҳилм ва ром созанд дар фармонбардорӣ, то ҳар чӣ бишнаванд, ки хилофи ризои эшон бошад, дар хашм нашаванд, зеро ки эшонро қудрату тавоноӣ ҳаст ва зердастон мутеи эшонанд. Агар хашми зердаст ҳилм набошад, рафтори маҳкум бурдборӣ набувад ва ба ҳар қавлеву феъле хашм гиранд, ҳар оина мардум мутаассир шаванд ва маликро равнақ намонад ва басе зебо гуфтаанд:
Бурдборӣ хазинаи хирад аст,
Ҳар киро ҳилми нест ӯ ҷудар аст.
Девбандист ҳилм агар донӣ,
Ғазаб аз дасти ӯст зиндонӣ.
Мардӣ ҳалим он аст, ки селоби ғазаби ӯ ба он ки кӯҳи шомиҳ (баланд) агар дар мӯҷиби ӯ афтад, барҳазар аст. Ӯ аз ҷой натавонад биравад ва ноираи хашм бо вуҷуди он ки гиреҳу асир аз илтиҳоби он дар хатар аст, дар вай тасарруф натавонад кард. Бе ҳилм оташи ғазаби ҳеҷ султон таскин наёбад ва бе муовинати бурдбории ҳеҷ ҳокиме бозгуфтугӯи руаё барнатабад, пас подшоҳи одил он аст, ки ҳилмро зевари рӯзгори худ созад ва ба дастёрии ӯ бунёди хашми оламсӯз биронад.
Чу ҳилм андар омад ғазаб гашт паст,
Ғазабро ҳамин бурдборӣ шикаст.
Сутуни хирад бурдборӣ бувад,
Сабуксар ҳамеша ба хорӣ бувад.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор