Хавф

Хавф дар чист?

Азбаски хавф ҳамеша яке аз меъёрҳои қабули қарор аст, он сазовори боби алоҳида мебошад. Хавф дар баҳсҳо дар бораи ҷиҳатҳои мусбату манфӣ ё фоидаву зарар инъикос меёбад. Тавре эҳтимол медонед, ҷиҳати манфӣ ё паёмади номатлуб натиҷаи нохуши қарор аст — чизе, ки моро водор мекунад бипурсем: «Чӣ ҳодисаи бад ё ғайричашмдошт метавонад рӯй диҳад?» Ҳар кас хавфро ба таври худ мебинад. Эҳтимоли рӯй додани натиҷаҳои муайян яксон аст, аммо одамон онро ба тарзи гуногун маънидод мекунанд ва дар қарорҳояшон ба назар мегиранд. Аз ин рӯ, як қарор метавонад барои баъзеҳо қобили қабул ва барои дигарон ғайриқобили қабул бошад.

Фарз мекунем, дороии софи шумо 100 000 доллар аст. Барои истироҳат ба Лас-Вегас рафтаед ва қарор медиҳед, ки рулетка бозӣ кунед. Оё 10 000 долларро шарт мебастед, бо ин хавф, ки ҳамаи онро якбора аз даст диҳед? Эҳтимол не: ин 10 дарсади тамоми дороии шумост. Агар онро аз даст диҳед, ба рӯзгоратон таъсири ҷиддии манфӣ мерасад. Оё 1 доллар шарт мебастед? Албатта, зеро он ҳамагӣ як ҳазоряки як дарсади дороии шумост. Агар 1 долларро аз даст диҳед, ба зиндагии шумо амалан таъсире намерасонад.

Дар паҳлуи шумо бозигари дигаре нишастааст, ки дороии софи ӯ 1 миллиард доллар аст. Барои ин миллиардер ҳамон 10 000 доллар як ҳазоряки як дарсади дороии ӯ мебошад — мисли 1 доллар нисбат ба 100 000 доллари шумо. Гарчанде аксари миллиардерҳо ба қадри кофӣ оқиланд, ки 10 000 долларро беҳуда сарф накунанд, агар чунин кунанд ҳам, ин ба вазъи молиявии онҳо амалан таъсире намерасонад.

Ҳарчанд эҳтимоли омории аз даст додани 10 000 доллар барои шумо ва миллиардер яксон аст, хавфи умумии ин талафот барои ҳар дуятон хеле фарқ мекунад. Паёмади манфӣ барои ҳар ду аз даст додани 10 000 доллар аст, аммо таъсири воқеии ин талафот ба миллиардер нисбат ба шумо хеле камтар мебошад.

Мисоли дигарро мебинем. Фарз мекунем, шумо дар соҳаи автомобилсозӣ кор мекунед ва бинобар эҳтимоли мавҷуд будани нуқсони истеҳсолӣ бояд маҳсулотро барои санҷишу таъмир бозхонд кунед. Муҳандисон, ҳуқуқшиносон ва оморшиносонатон мегӯянд, ки эҳтимоли вайроншавии фоҷиабор хеле кам аст — камтар аз 1 ҳолат дар 100 000 ҳолат. Эҳтимоли нуқсонҳои озордиҳанда, яъне мушкилоте, ки нисбатан осон ҳал мешаванд, камтар аз 1 ҳолат дар 1 000 ҳолат аст. Ҳангоми вайроншавии фоҷиабор мумкин аст касе сахт осеб бинад.

Оё хавфро қабул карда, аз бозхонди ихтиёрии маҳсулот даст мекашед? Танҳо рақамҳо ба шумо намегӯянд, ки ин корро анҷом диҳед ё не. Дар ин вазъ омилҳои равшани хавф вуҷуд доранд. Агар ҳодисаи баде рӯй диҳад, оё метавонед хабарҳои манфии расонаҳо, даъвоҳои судӣ ва ҳатто азоби виҷдонро таҳаммул кунед? Агар дуруст амал кардан яке аз арзишҳои шумо бошад, оё бозхонди маҳсулот зарур намешавад?

Ҳангоми арзёбии хавф мо якчанд омилро якҷоя баррасӣ мекунем. Гарчанде ин омилҳо барои ҳамаи мо умумӣ бошанд ҳам, ҳар кас ба онҳо аҳаммияти гуногун медиҳад. Вобаста ба аҳаммияте, ки ба ҳар омил медиҳем, баъзеҳо вазъро аз ҳад хатарнок ва дигарон онро чандон хатарнок намешуморанд.

Оё ягон бор ба касе гуфтаед: «Агар инро хоҳиш кунӣ, бадтарин чизе, ки метавонад рӯй диҳад, чист?» Вақте аз хоҳиш кардани чизе нигарон мешавед — зиёд кардани маош, гирифтани кори нав, пурсидани роҳ, гирифтани иҷозат ё ҳатто пешниҳоди издивоҷ — хавфи шунидани ҷавоби рад вуҷуд дорад. Ин метавонад ноумедкунанда ва хиҷолатовар бошад. Ҳангоми дархости зиёд кардани маош шояд хавотир шавед, ки имкониятҳои ояндаатонро зери хатар мегузоред.

Ҳамаи инҳо паёмадҳои манфиянд. Гарчанде эҳтимоли рӯй доданашон кам бошад ҳам, ҳамаи онҳо имконпазиранд. Шумо аз пурсидан наметарсед; аз паёмади манфии он метарсед ва ҳанӯз муайян накардаед, ки чӣ гуна аз он барқарор мешавед ё оё метавонед зарарро бартараф кунед. Аз тарафи дигар, фоидаи ин амалҳо хеле назаррас аст. Аз ин рӯ, ҳарчанд паёмади манфӣ имкон дорад, қарор медиҳед, ки таваккал кунед.

11 омили хавф

Тафаккури интиқодӣ талаб мекунад, ки хавфро фаротар аз фоидаву зарар таҳлил кунем. Мо омилҳоеро баррасӣ мекунем, ки моро нигарон мекунанд, метарсонанд ё аз амал бозмедоранд. Бо ин мақсад ширкати HeadScratchers намунае аз 11 омил таҳия кардааст, ки ҳангоми арзёбии хавф бояд ба назар гирифта шаванд. Ин намуна дар расми 33.1 нишон дода шудааст.

Расми 33.1. Арзёбии хавф

1. Паёмади манфӣ

Ин натиҷаи нохушест, ки дар пайи қабули қарори муайян метавонад рӯй диҳад. Он таъсири эҳтимолии манфиро дар сурати воқеӣ шудани хавф муайян мекунад.

Дар фаъолияти касбӣ паёмади манфӣ метавонад аз даст додани муштарӣ, аз кор рафтани корманд, рӯ ба рӯ шудан бо даъвои судӣ ба маблағи 10 миллион доллар ё пеш гузаштани рақиб бошад. Дар зиндагии шахсӣ ин метавонад нодон ба назар расидан, аз даст додани 10 000 доллар, шикастани даст ё пой ва ё марг бошад, ки албатта, шадидтарин ҳолат аст.

2. Эҳтимоли рӯй додани паёмади манфӣ

Масалан, эҳтимоли он ки шумо дар садамаи автомобилӣ ҳалок шавед ё барқ ба шумо занад, чӣ қадар аст? Чунин маълумоти оморӣ вуҷуд дорад.

Аммо эҳтимоли баъзе паёмадҳои дигарро ҳисоб кардан имкон надорад. Масалан, эҳтимоли он ки касе ба пешниҳоди издивоҷи шумо ҷавоби рад диҳад ё роҳбари шумо барои дархости зиёд кардани маош шуморо аз кор озод кунад.

Шумо худатон ба ин рӯйдодҳо эҳтимол нисбат медиҳед. Дар асл, ин эҳтимол хулосаест, ки баровардаед. Агар ба хулосае оед, ки паёмади манфӣ эҳтимол рӯй намедиҳад, эҳтимоли хавфро паст арзёбӣ мекунед. Агар фикр кунед, ки рӯй додани он эҳтимоли зиёд дорад, ба он эҳтимоли баланд медиҳед ва шояд аз анҷом додани амал даст кашед.

3. Натиҷаи мусбат

Ин фоидаи қарор ва ҳамон сабабест, ки аз ибтидо шуморо ба амал кардан водор месозад. Масалан, қарор барои кушодани мағозаи нав дар маҳалли дигар метавонад доираи ҳузури ширкат ва фурӯшро зиёд кунад.

Фоидаи ба бозор баровардани маҳсулоти нав ин аст, ки қобилияти рақобататонро нигоҳ медоред, бозори худро васеъ мекунед ва фурӯшро зиёд менамоед.

4. Эҳтимоли ба даст овардани натиҷаи мусбат

Ин эҳтимоли расидан ба фоидаи пешбинишуда мебошад. Дар аксари ҳолатҳо он баланд аст, зеро агар бовар намедоштед, ки ба ин натиҷа мерасед, роҳи ҳалли дигареро интихоб мекардед.

Эзоҳ дар бораи натиҷаҳои мусбат ва манфӣ. Ҳангоми арзёбии хавф ва паёмадҳои манфӣ шумо фоидаи эҳтимолиро низ баррасӣ мекунед. Агар фоида ночиз бошаду паёмади манфӣ даҳшатнок, эҳтимол таваккал намекунед, ҳатто агар эҳтимоли рӯй додани он кам бошад.

Масалан, агар ба таъхир гузоштани навбати хизматрасонии техникии таҷҳизоти истеҳсолӣ танҳо имкон диҳад, ки захираи маҳсулот каме зиёд шавад, аммо паёмади манфии он вайроншавии таҷҳизот, як ҳафта қатъ шудани кор ва норасоии шадиди маҳсулот бошад, ин фоида ба таваккал намеарзад.

Шояд боре дар тарабхонае аз ғизо заҳролуд шуда бошед. Паёмади манфӣ дар муқоиса бо фоидаи «ҳамагӣ як бор хӯрок хӯрдан» чунон бад аст, ки дигар ҳаргиз ба он ҷо намеравед.

Аз тарафи дигар, агар фоида хеле бузург бошад, шояд бо вуҷуди паёмади манфии ҷиддӣ таваккал кунед. Агар шахси орзуҳоятон мехост бо шумо маҳз дар ҳамон тарабхонае вохӯрад, ки дар он аз ғизо заҳролуд шуда будед, шояд фикр мекардед, ки фоидаи ин вохӯрӣ ба паёмади эҳтимолии манфӣ меарзад. Пас ба вохӯрӣ дар он тарабхона розӣ мешавед.

Фоидаи эҳтимолии харидани билети лотерея бо бурди асосии 100 миллион доллар дар муқоиса бо аз даст додани 2 доллар чунон бузург менамояд, ки таваккал мекунед, ҳарчанд аз нигоҳи оморӣ ин амал оқилона набошад.

5. Қобилияти нодида гирифтани эҳтимоли омории паёмади манфӣ

Оё метавонед аз ҷиҳати эҳсосӣ эҳтимоли омории паёмади манфиро нодида гиред?

Гузаштан аз кӯчаро мисол мегирем. Мумкин аст автомобил ба шумо занад, аммо шумо ҳамоно аз кӯча мегузаред. Агар роҳ шоҳроҳи чорқатора бошад, шояд натавонед ин паёмадро нодида гиред ва аз он нагузаред. Аммо агар роҳ дуқатора ва дорои чароғак бошад, эҳтимол бе дудилагӣ аз он мегузаред. Дар ин ҳолат шумо эҳтимоли омории паёмади манфиро нодида мегиред.

6. Қобилияти таҳаммул ва ҷуброни зарар

Агар паёмади манфӣ рӯй диҳад, таҳаммул кардани он ва барқарор шудан пас аз он то чӣ андоза осон ё душвор хоҳад буд?

Фарз мекунем, муштарие доред, ки кам харид мекунад ва ҳар дафъа ҳам маблағи ночизе сарф менамояд. Агар қарор диҳед, ки фурӯши маҳсулоти муайянеро қатъ кунед, мумкин аст ӯро аз даст диҳед. Ин паёмади манфист. Аммо ӯ яке аз 1 500 муштарии шумост ва даромаде, ки аз ӯ мегиред, чунон кам аст, ки аз даст доданаш фарқи ҷиддӣ ба вуҷуд намеорад. Шумо ин талафотро таҳаммул мекунед.

Аз тарафи дигар, агар беҳтарин муштарии шумо — касе, ки 25 дарсади даромадатонро таъмин мекунад — аз ҳамкорӣ даст кашад, ин мушкили ҷиддие мешавад, ки шояд натавонед онро ҷуброн кунед. Мумкин аст маҷбур шавед шумораи кормандонро кам кунед ё ҳатто фаъолияти тиҷоратиро қатъ намоед.

7. Имкони назорат

Оё вазъро назорат мекунед ё гумон доред, ки назорат мекунед?

Масалан, ҳангоми парвоз бо ҳавопаймо шумо ба хавфи суқути он таъсири чандоне расонда наметавонед. Аммо шояд хавфи вобаста ба қарори нодуруст дар нархгузориро ба андозаи зиёд назорат карда тавонед.

Бо вуҷуди шумораи зиёди садамаҳои автомобилӣ, аксари одамон фикр мекунанд, ки ҳангоми ронандагӣ вазъро назорат мекунанд. Тавре бисёр волидон ба фарзандони нав соҳиби шаҳодатномаи ронандагӣ шудаашон мегӯянд: «Медонам, ки ту ронандаи хуб ҳастӣ, аммо ҳама чиз зери назорати ту нест, зеро ронандагони дигаре ҳам ҳастанд, ки мисли ту эҳтиёткор нестанд. Бинобар ин, эҳтиёт бош!»

8. Зарурати натиҷаи мусбат

Фоидаи қарор то чӣ андоза зарур аст?

Рондани автомобил хавф дорад, аммо агар дар канори шаҳр зиндагӣ кунед, шояд барои ба кор ё мағоза рафтан маҷбур бошед мошин ронед. Ин метавонад зарурат бошад.

Ҳар қадар эҳтиёҷ бештар бошад, нодида гирифтани эҳтимоли омории паёмади манфӣ осонтар мешавад, зеро ба ҳар ҳол бояд коре анҷом диҳед.

Ҳатто ҳангоми аз як ҳуҷра ба ҳуҷраи дигар рафтан эҳтимоли пешпо хӯрдан ва шикастани устухон вуҷуд дорад, ҳарчанд ин эҳтимол хеле кам аст. Одатан шумо онро нодида мегиред, зеро наметавонед тамоми умр дар як ҷо бимонед: бояд ҳаракат кунед.

9. Имкони бозгашт аз қарор

Агар паёмади манфӣ рӯй диҳад, оё метавонед аз қарор баргардед?

Агар парашютбоз бошед, қарори аз ҳавопаймо ҷаҳидан бозгашт надорад: дигар наметавонед фикратонро иваз карда, ба ҳавопаймо баргардед.

Аммо агар палтои нав харед, одатан метавонед онро дар муҳлати муайян ба мағоза баргардонед. Аз ин қарор пурра баргаштан мумкин аст.

10. Нақшаи коҳиш додани зарар

Ин омил ба кам кардани таъсири паёмади манфӣ, агар он рӯй диҳад, дахл дорад. Нақшаи коҳиш додани зарар муайян мекунад, ки шумо ба мушкилоти пайдошуда чӣ гуна вокуниш нишон медиҳед.

Фарз мекунем, ният доред бо автомобили худ ба вохӯрии муҳим равед, аммо автомобил вайрон мешавад. Шояд метавонед таксӣ гиред, автомобили дӯстатонро муваққатан истифода баред ё бо каси дигар равед.

Агар дар соҳаи нармафзор кор кунед ва дар маҳсулоти худ мушкиле ошкор намоед, яке аз роҳҳои коҳиш додани зарар ин аст, ки барои муштариён ислоҳияи нармафзор пешниҳод кунед, то онро боргирӣ карда, мушкилро бартараф созанд.

11. Нишондиҳандаҳои огоҳкунандаи пешакӣ

Инҳо нишондиҳандаҳое мебошанд, ки имкон медиҳанд паёмади манфиро ба қадри кофӣ барвақт пешбинӣ кунед ва аз рӯй додани он пешгирӣ намоед.

Масалан, фарз мекунем, пешрафти лоиҳаро бо нишондиҳандаи дарсади кори анҷомшуда дар тӯли вақт назорат мекунед. Ба назар мерасад, ки яке аз натиҷаҳои марҳилавӣ дер омода мешавад. Шумо пешрафтро ба қадри кофӣ барвақт пайгирӣ карда истодаед, то захираҳоро аз нав тақсим намуда, ақибмониро ҷуброн кунед.

Агар пешрафтро бо чунин тарз чен намекардед, имкони ҷуброн кардани ақибмониро намедоштед.

Мо ченакеро «нишондиҳандаи огоҳкунандаи пешакӣ» меномем, агар он имкон диҳад натиҷаи бадро чунон барвақт пешбинӣ кунед, ки тавонед вазъро тағйир диҳед ва аз рӯй додани он пешгирӣ намоед.

Истифодаи намунаи 11-омила

Тафаккури интиқодӣ талаб мекунад, ки ба ҷойи пурсидани «Хавф чист?» ё «Паёмади манфӣ чист?» бигӯем: «Биёед омилҳои хавфро баррасӣ кунем, то худи хавфро равшан фаҳмем».

Мисоле меорем, ки дар он ҳамаи ин омилҳо истифода мешаванд.

Фарз мекунем, шумо рӯйи маҷмуаи нави барномаҳо кор мекунед, то ҳангоми ба миён омадани мушкили муштарӣ иртиботи байни шуъбаҳоро осон созед. Ҳадафи ҳалли ин масъала кӯтоҳ кардани вақти посухдиҳӣ, расонидани маълумоти дақиқ ба муштарӣ ва зиёд кардани шумораи муштариёни хизматрасонишаванда аст, зеро низоми ҷорӣ бо тамоми иқтидораш кор мекунад.

Шумо раванди корро тарҳрезӣ карда, онро бо барномаҳои нав санҷидаед ва ба хулосае омадаед, ки вақти ҷорӣ кардани он расидааст. Ба кумитаи роҳбарикунандаи лоиҳа муроҷиат мекунед, зеро он хоҳиш карда буд, ки ҳангоми омодагӣ ба оғози истифодаи воқеӣ хабардораш кунед. Шумо эълон мекунед: «Мо барои ҷорӣ кардани раванди нав ва низомҳои нав омодаем».

Кумита бояд қарор диҳад, ки иҷозаи оғоз диҳад ё не. Аз ин рӯ, дар бораи хавфи идома додани кор мепурсад. Шумо чунин шарҳ медиҳед:

1. Паёмади манфӣ: Раванд санҷида шудааст ва вақтро кӯтоҳ мекунад. Аммо як паёмади эҳтимолии манфӣ ин аст, ки омӯзиш ва одат кардани кормандон аз интизорӣ бештар вақт мегирад. Дар натиҷа, суръати посухдиҳӣ муваққатан суст мешавад. Ҳамчунин, агар дар раванди кор ё барномаҳои нав нуқсоне ба вуҷуд ояд, муштарӣ метавонад маълумоти нодуруст гирад.

2. Эҳтимоли паёмади манфӣ: Мо санҷишҳои зиёде гузарондем, бинобар ин эҳтимоли паёмади манфӣ нисбатан паст аст. Муайян кардем, ки аз 100 ҳолат дар 15 ҳолат раванди нав нисбат ба раванди пешина вақти бештар гирифт, аммо дар 85 ҳолат зудтар анҷом ёфт.

Ҳангоми санҷиши дақиқии посухҳо раванди нав дар 7 дарсади ҳолатҳо ҷавоби нодуруст дод, дар ҳоле ки дар раванди пешина ин нишондиҳанда 15 дарсад буд.

Аммо агар омӯзиши ҳамаи иштирокдорон аз пешбинии мо сусттар пеш равад ё барномаҳои нав аз кор бароянд, вақти посухдиҳӣ ба муштариён эҳтимол хеле зиёд мешавад — шояд то 50 дарсад. Дақиқии посухҳо низ тақрибан ба ҳамин андоза коҳиш меёбад.

3. Натиҷаи мусбат: Мо ин корро барои хизматрасонӣ ба муштариёни бештар ва беҳтар кардани сифати посухҳо анҷом медиҳем. Ин ба муваффақияти тиҷорати мо таъсири назаррас мерасонад.

4. Эҳтимоли натиҷаи мусбат: Ба шарофати ҳамаи санҷишҳои гузарондаамон, эҳтимоли умумии муваффақият аз 95 дарсад зиёд аст.

5. Қобилияти нодида гирифтани эҳтимоли омории паёмади манфӣ: Гарчанде паёмадҳои манфӣ имконпазир бошанд ҳам, мо дар анҷом додани чунин тағйирот таҷриба ва обрӯи хуб дорем. Барои ҳолатҳое, ки кор нодуруст пеш меравад, нақшаи муфассали коҳиш додани зарар низ омода кардаем. Мо чунин тағйиротро соле чанд бор анҷом медиҳем. Онҳо мураккаб бошанд ҳам, барои мо кори маъмуланд.

6. Қобилияти таҳаммул ва ҷуброни зарар: Агар паёмади манфӣ рӯй диҳад — вақти посухдиҳӣ ба муштарӣ зиёд шавад ё барномаҳо аз кор бароянд — мо нақшаи коҳиш додани зарарро амалӣ мекунем. Гарчанде хиҷолат мекашем, як номаи узрхоҳӣ ба муштариён кофӣ хоҳад буд, зеро муштариёни хеле вафодор дорем ва метавонем чунин коҳиши муваққатии сифати хизматрасониро таҳаммул кунем.

7. Имкони назорат: Нақшаи мо ин аст, ки раванди навро барои гурӯҳҳои гуногуни муштариён марҳила ба марҳила ҷорӣ кунем. Ин ба мо имкон медиҳад суръати ҷорӣ кардани онро танзим ва натиҷаҳоро мушоҳида намоем. Барномаҳои омӯзишӣ омодаанд ва мутахассисони соҳавӣ низ барои кумак расонидан омодаанд.

8. Зарурати натиҷаи мусбат: Пешбинӣ мешавад, ки дар 12 моҳи оянда шумораи муштариён 20 дарсад зиёд мешавад. Бо низоми ҷорӣ мо ба ин афзоиш ҷавоб дода наметавонем. Агар ҷалби муштариёни навро идома диҳем, бояд ин раванди нав ва маҷмуаи барномаҳоро ҷорӣ кунем.

9. Имкони бозгашт аз қарор: Гарчанде зарари ночизи ба обрӯ расидаро баргардонда натавонем ҳам, нақша дорем, ки дар сурати зарурат ҷорӣ кардани низоми навро қатъ карда, муваққатан ба низоми пешина баргардем.

10. Нақшаи коҳиш додани зарар: Агар паёмади манфӣ рӯй диҳад, аввал муайян мекунем, ки сабабаш душвории омӯзиш аст ё нуқсони барномаҳо.

Агар барнома аз кор баромада бошад, то ислоҳ шудани он ба низоми пешина бармегардем. Агар мушкил ба омӯзиш вобаста бошад, захираҳои иловагӣ ҷалб мекунем ва суръати ҷорӣ кардани низомро кам менамоем, то одамон барои аз худ кардани ҳама чиз вақти бештар дошта бошанд.

Ҳамчунин, мутахассисоне, ки низоми навро пурра омӯхтаанд ва таҷрибаи кор бо он доранд, дар байни кормандон ҳузур хоҳанд дошт, то ба ҳар каси ниёзманд кумак расонанд.

11. Нишондиҳандаҳои огоҳкунандаи пешакӣ: Мо аломатҳои мушкилро бодиққат назорат мекунем ва маълумоти омориро таҳлил менамоем, то вақт ва дақиқии посухҳоро бо низоми пешина муқоиса кунем.

Агар ягон нишондиҳанда ба самти номатлуб ҳаракат кунад, онро пеш аз он ки ба мушкили идоранашаванда табдил ёбад, пай мебарем. Мо ба ин низоми огоҳкунии барвақт эътимоди зиёд дорем, зеро қаблан онро бомуваффақият истифода кардаем.

Бо назардошти ин таҳлили хавф кумитаи роҳбарикунанда мегӯяд:

«Фоида, яъне натиҷаи мусбат, назаррас аст. Гарчанде идома додани кор каме хавф дошта бошад ҳам, мо бовар дорем, ки шумо хавфро хуб фаҳмидаед ва чораҳои пешгирӣ ва коҳиш додани зарарро ҳамаҷониба андешидаед».

Шумо иҷозаи оғоз мегиред!

Акнун чизи хеле содатареро мегирем, ки эҳтимол ҳатто дар борааш фикр намекунед: хавфи нафаскашӣ. Охир, шумо метавонед шамол хӯред, ба беморие гирифтор шавед ё вокуниши шадиди аллергӣ пайдо кунед.

1. Паёмади манфӣ: Пайдо шудани вокуниши шадиди аллергӣ, баста шудани роҳи нафас аз чизе, ки бо нафас ворид шудааст, ё гирифтор шудан ба бемории марговар.

2. Эҳтимоли паёмади манфӣ: Мо зуд-зуд шамол мехӯрем ё ба зуком гирифтор мешавем. Баъзан эҳтимоли бемории хеле ҷиддитар низ вуҷуд дорад. Шояд эҳтимоли дар давоми сол шамол хӯрдан ё ба зуком гирифтор шудан тақрибан 1 аз 3 бошад; эҳтимоли бемориҳои ҷиддӣ хеле камтар аст.

3. Натиҷаи мусбат: Албатта, фоидаи нафаскашӣ ин аст, ки зинда мемонед.

4. Эҳтимоли натиҷаи мусбат: Бо ҳар нафас ин эҳтимол ниҳоят баланд аст. Аммо шумо эътироф мекунед, ки тавассути нафаскашӣ мумкин аст шамол хӯред ё ба зуком гирифтор шавед.

Агар дар як дақиқа 20 бор нафас кашед, дар як сол тақрибан 10 миллион бор нафас мекашед. Агар дар як сол ду бор шамол хӯред, эҳтимоли ин паёмади манфӣ — шамолхӯрӣ — ду ҳолат дар 10 миллион нафас мешавад. Пас, хавфи ҳар нафас, бешубҳа, ба фоидаи он меарзад.

5. Қобилияти нодида гирифтани эҳтимоли омории паёмади манфӣ: Одатан ҳатто фикр намекунем, ки бо нафас чӣ чизеро ба бадан ворид мекунем. Танҳо вақте ба муоинаи солонаи духтур меравему мебинем, ки ҳама дар қабулгоҳ сулфа мекунанд, ба ин аҳаммият медиҳем. Ё ҳангоми хуруҷи зукоми H1N1, вақте дар фурудгоҳ мегардем, фикр мекунем, ки ин ҳама одамон аз куҷо омадаанд.

6. Қобилияти таҳаммул ва ҷуброни зарар: Пас аз шамолхӯрӣ ё зуком қариб ҳамеша сиҳат мешавед. Метавонед чанд рӯзи ҳозир нашудан ба корро таҳаммул кунед.

Аммо агар хеле солхӯрда бошед, аз бемориҳои дигар заиф шуда бошед ё бо бемории ҷиддӣ мубориза баред, ин кор чандон осон нест. Ин омилҳо метавонанд ба шумо ва оилаатон таъсири ҷиддӣ расонанд.

7. Имкони назорат: Ба саломатӣ аҳаммият медиҳед, дуруст ғизо мехӯред, аз одамони бемор дурӣ меҷӯед, агар шахси паҳлуятон дар автобус сулфа кунад, ҷойи нишастатонро иваз мекунед ва ба ҳолати низоми масуниятатон диққат медиҳед. Ин ба кам кардани эҳтимоли гирифтор шудан ба беморӣ ёрӣ мерасонад.

8. Зарурати натиҷаи мусбат: Нафаскашӣ барои шумо комилан зарур аст ва бе он зинда монда наметавонед. Ҳатто бо хоҳиши худ ҳам онро муддати дароз нигоҳ дошта наметавонед!

Гарчанде омилҳои хавф вуҷуд доранд, шумо ҳамеша нафаскаширо интихоб мекунед. Аз ин рӯ, омилҳои дигар шояд гоҳ-гоҳ ба рафторатон таъсир расонанд, аммо шуморо аз нафаскашӣ бознамедоранд. Зарурати мутлақ аз ҳамаи омилҳои дигар болотар меистад.

9. Имкони бозгашт аз қарор: Агар бемор шавед, дигар имкони аз нав оғоз кардан нест. Наметавонед рӯйдоди беморшавиро баргардонед; танҳо метавонед сиҳат шавед ё нашавед.

10. Коҳиш додани зарар: Дар матни аслӣ гуфта мешавад, ки баробари бад шудани ҳолат метавонед антибиотик ё доруи зиддивирусӣ истеъмол кунед.*

11. Нишондиҳандаҳои огоҳкунандаи пешакӣ: Метавонед ҳарорати баданатонро чен кунед. Ин аз беморшавӣ пешгирӣ намекунад, аммо метавонад аломати барвақте бошад, ки барои зудтар гирифтани табобат кумак мекунад. Ҳамчунин, хабарҳоро пайгирӣ мекунед, то аз хуруҷи зуком огоҳ шавед.

Чӣ чиз аз ҳад хатарнок аст?

Вақте касе мегӯяд, ки чизе аз ҳад хатарнок аст, ӯ ин баҳогузориро дар асоси меъёри шахсии худ мекунад. Ба назари ӯ, фоидаи қабули қарор ба хавфаш намеарзад, бинобар ин ҷавоби рад медиҳад.

Барои фаҳмидани он ки чаро ӯ чизеро аз ҳад хатарнок мешуморад, бояд донед, ки омилҳои хавфро чӣ гуна арзёбӣ мекунад.

Як роҳи фаҳмидани ин масъала барои худатон он аст, ки омилҳоро дар қарорҳои сода баррасӣ кунед: велосипед рондан, хӯрдани як пораи хеле калони торти шоколадӣ, аз як кор ба кори дигар гузаштан ё аз пули пиёдагард болои дара гузаштан.

Фаҳмидани он ки шумо ин омилҳоро чӣ гуна истифода мекунед, ҳангоми арзёбии хавф дар масъалаҳои воқеии тиҷоратӣ ба шумо нуқтаи муқоиса медиҳад.

Масалан, мумкин аст хавфи парашютбозиро аз рӯйи баъзе омилҳо хеле баланд арзёбӣ кунед. Агар қарори тиҷоратӣ хавфи ҳаммонанд дошта бошад, эҳтимол беҳтар аст аз он худдорӣ кунед.

Аммо агар парашютбозӣ аз назари шумо хавфи кам дошта бошад, қарори ҳаммонанди тиҷоратӣ низ барои шумо камхавф хоҳад буд.

Аз куҷо оғоз кунем?

Инҳоянд чанд пешниҳод барои истифодаи меъёрҳо ва арзёбии хавф:

• Ҳангоми тартиб додани рӯйхати меъёрҳо хавф ҳамеша дар он ҷой мегирад. Қароргиранда хавфи ҳар қарори муҳимро арзёбӣ мекунад, ҳатто агар сабаби нигарониашро дақиқ баён карда натавонад. Омилҳои хавфро ҳамроҳи ӯ баррасӣ кунед, то манбаи нигарониро ёфта, онро ҳал намоед.

• Хавф бояд ҳамеша баррасӣ шавад. Ҳатто агар танҳо кор кунед ҳам, онро аз назар гузаронед. Азбаски масъала бештар ба моҳияти хавф дахл дорад, на танҳо ба миқдори он, бояд омилҳои хавфро баррасӣ кунед. Ин ба шумо имкон медиҳад фаҳмед, ки нигарониҳои эҳсосиатон аз куҷо сар мезананд.

• Хавфро аз аввал баррасӣ кунед. Гарчанде марҳилаи қабули қарор баъд аз хулосабарорӣ ояд ҳам, барои ҳадди ақал як назар андохтан ба хавф интизор нашавед, ки тамоми ҷузъиёти роҳи ҳалро пурра омода кунед. Намехоҳед аввалин баҳси шумо дар бораи хавф маҳз ҳангоми пешниҳоди кор ба қароргиранда барои тасдиқи ниҳоӣ сурат гирад.

Нуктаи асосӣ

Меъёрҳои қабули қарори шумо ҳамеша хавфро дар бар мегиранд. Агар хавф ва омилҳои онро огоҳона арзёбӣ кунед, мефаҳмед, ки кадом ҷиҳатҳо шумову дигаронро нигарон мекунанд. Акнун масъалаи мушаххасе доред, ки метавонед онро муҳокима кунед.

Машқҳо оид ба хавф

1. Ҷаҳидан бо таноби чандир — банҷи-ҷампинг — барои шумо чӣ хавф дорад? Чаро ба ин таваккал розӣ мешавед ё намешавед? Пеш аз пайдо кардани кори нав аз кори ҳозира рафтан чӣ хавф дорад?

2. Хавфи ронандагиро пас аз нӯшидани як пиёла нӯшокии спиртӣ арзёбӣ кунед. Пас аз ду пиёла чӣ? Се пиёла чӣ? Чор пиёла чӣ?

3. Агар ҳоло рӯйи лоиҳае кор кунед, ки ба муштариён таъсир мерасонад, хавфи ба муштариён пешниҳод кардани натиҷаҳои ин лоиҳаро арзёбӣ намоед.

4. Роҳбаратон ба шумо лоиҳаи нави калон ва мураккаберо месупорад. Ӯ мепурсад: «Ин кор чӣ қадар вақт мегирад?» Пас аз равшан кардани ҷузъиёти лоиҳа ва шояд истифодаи тафаккури секунҷавӣ барои тахмини вақт мегӯед: «Барои анҷом додани он ба ман чор моҳ лозим мешавад». Роҳбаратон мегӯяд: «Ин хеле дароз аст. Мо онро дар се моҳ мехоҳем». Розӣ шудан ба ин талабот чӣ хавф дорад?

5. Шумо қариб хондани ин китобро ба анҷом расондаед. Дар амал истифода кардани баъзе чизҳои омӯхтаатон чӣ хавф дорад?
   Ишора: амалан ҳеҷ, махсусан дар муқоиса бо фоидаи бузурги он!