расму русумашонро намедонанд. Ана барои ҳамин артелҳое, ки дар Самарқанд он тарафҳо карданд, маза надоранд. Мо ба зӯрӣ батракҳоро ба сари мансаб меорему ба ин халқ хиёнат мекунем. Ба кори инқилоб ҳам...

– Ман ҳам инро мушоҳида намудаю ёддошт кардам: – гуфт Пётр, ва ба чашмони мусоҳибаш нигариста илова кард: – Намешавад, ки ҳамин фикрҳоятро дар боло гӯй?

– Намешавад, ин мардум инқилоби моро ба он сабаб қабул намекунанд, ки бо батракҳо якҷоя зиндагӣ кардан наметавонанд. Мисле ки аз гуруснагӣ мемуранду замини вақфро намегиранд.

– Пас зиндон кардан мегирем?

Чернов оҳ кашид.

Загорский ба суханаш идома дод:

– Дар Русия ҳам зулму бетартибиҳо аз ҳад бисёр шуданд ва ҳоло ҳам давом дорад. Дастбакорому донишмандонро нест мекунанд.

Чернов лаҳзае хомӯш истоду гуфт:

– Хайр, онҳое, ки ин тӯфонро барангезондаанд, барномае доштагистанд, ки кишварро ба ободонӣ бубаранд.

– Эҳ ин инқилоби шумо...

– Мебахшӣ, инқилоби мо не, инқилоби рус.

– Рус ин шармандагиро намекунад. Ин инқилобро аз берун ба сари мо оварданд.

– Аз берун ё аз дарун оварда бошанд ҳам, дар ҳама олам инқилоби рус мегӯянд. – Чернов аспашро маҳмез зад.

Пётр лаҷоми аспашро кашиду дафтарашро бароварда, ба таври ёддошт ишора кард:

«Ин ҷо даштҳо қариб якранг, сангҳои сиёҳ доранд, шивок, як-як камари байни сангҳо паҳн шуда гули сурх карда ва дар атроф дарахтони газ ва хордор рустаанд. Хонаҳо аксар пушт ба пушт сохта шудаанд. Баъзе дуошёнабарин, онро болохона мегӯянд. Дар кӯчаҳо харҳо дар хок ғел задаю ба паҳнои кӯча дароз кашида, роҳро бастаанд. Гӯё ки дар пост бошанд. Баъзе якдигарро пеш карда даври деҳа метозанд. Мардҳо ҳама ришу салла доранд. Ҳар рӯз корро аз масҷидрави шурӯъ мекунанд. Пагоҳи ду соат ҳатто зиёдтар вақти азизи китобхониро дар масҷид мегузаронанд. Байни ду намоз, асру шом, дар масҷид ба қавли худошон гап дода мешинанд. Мард ба зани ҷанҷолбардоштааш гӯяд, ки дар масҷид будам, хап мешавад.

Занҳо болопӯш (ҷодар) доранд. Ин корашон ҳилаи занона. Онҳо аз зиҳи болопӯш моро дида метавонанд, мо онҳоро не.

– Ин қадар чӣ менависӣ? – Муҳаммадшариф афташро ҳамрикоби Пётр кард.

– Навиштам, ки ин ҷо масҷид бисёру аз мактаб нишоне нест.

– Ҳар гапу хабари фаҷро навишта ба Русия набар, ошно. Ин ҷо ҳар мулло як мактаб ҳаст.

– Дар шумо кор осон... Мулло ҳам даркор лекин мактаб дигар аст. – Пётр хандид ва дафтарашро пӯшонд.