Зеҳн
Забони адабии ҳозираи тоҷик. Синтаксис

Китоби дарсии мазкур барои факултетҳои филологияи мактабҳои олӣ пешбинӣ шудааст. Он ба омӯзиши синтаксиси забони адабии ҳозираи тоҷик бахшида шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 312 саҳифа

МаорифАдабиётТаҳсилот
Аз аввал хондан

Маҳалла ном деҳа аз Бухоро меҳмон омада будааст (С. Айнӣ, Ёддоштҳо). Дар аввалҳои моҳи сентябр, ки пеш аз сар шудани соли таҳсили мадрасаҳои Бухоро мешавад, падарам писари калони Устохоҷа-Саидақбархоҷаро бо акаам ба Бухоро бурда монда омад (С. Айнӣ, Ёддоштҳо).

Дар мисоли якум ҷумлаи мо дар он ҷо будем пайрави муайянкунанда буда, ба ҳоли замони сарҷумла, ба калимаи рӯзҳо, дар мисоли дуюм ҷумлаи пеш аз сар шудани соли таҳсили мадрасаҳои Бухоро мешавад пайрави муайянкунанда мебошад, ки ба ибораи ҳоли замони сарҷумла — дар аввалҳои моҳи сентябр тобеъ гаштааст.

Дар мисоли «Рӯзҳо, ки модарам мо, се кас — Азизхон, ман ва Зебиро дар наздаш шинонда сабақ ёд медод, рӯзҳои шодии ман буданд» (С. Улуғзода, Субҳи ҷавонии мо) ҷумлаи модарам мо се кас — Азизхон, ман ва Зебиро дар наздаш шинонда сабақ ёд медод пайрави муайянкунанда буда, ба ҳоли замони сарҷумла — калимаи рӯзҳо тобеъ гаштааст.

Ба ҳоли макон: Рӯзе аз рӯзҳо бо он дӯстам дар лаби ҳавзи Девонбегии шаҳри Бухоро, ки ягона сайргоҳи он шаҳр буд, сайругашт карда мегаштем (С. Айнӣ, Марги судхӯр). Худи Полвон-Араб ба ҷое, ки барои соҳиби хона муносиб аст, бо ҳамон вазъияти мизбонии худ менишаст (С. Айнӣ, Ғуломон). Дуртар аз он боғ, ки мо дида гузаштем, дар ободонии мардумнишин деҳае буд (С. Айнӣ, Ғуломон).

Дар мисоли якум ҷумлаи ягона сайргоҳи он шаҳр буд пайрави муайянкунанда буда, ба ҳоли макони сарҷумла — дар лаби ҳавз тобеъ гаштааст. Дар мисоли дуюм ҷумлаи барои соҳиби хона муносиб аст пайрави муайянкунанда мебошад, ки ба ҳоли макони сарҷумла, ба таркиби ба ҷо, дар мисоли сеюм ҷумлаи мо дида гузаштем пайрави муайянкунанда буда, ба ҳоли макон — аз ин боғ тобеъ гаштааст.

Ба ҳоли монандӣ: Аризаҳое, ки дар бораи ба колхоз-дарой дода мешуданд, монандӣ пари кафтарон, ки дар вақти тулак аз ҳаво мерезанд, гӯй мебориданд (С. Айнӣ, Ғуломон). Ӯ монандӣ кӯдакон, ки дар доманашон кулӯхмайда гирифта бозӣ карда нишинанд, даст зада бозӣ карда дар як ҷо менишаст (С. Айнӣ, Ғуломон). Дудҳое, ки аз оташхонаи трактор мебаромаданд, монандӣ моҳичаҳои хокистарранг, ки дар баҳри васеи шаффоф сайр карда гарданд, дар ҳавои соф шино мекарданд (С. Айнӣ, Ғуломон).

Дар мисоли якум ҷумлаи дар вақти тулак аз ҳаво мерезанд пайрави муайянкунанда буда, ба ҳоли монандӣ сарҷумла — монандӣ пари кафтарон тобеъ гаштааст. Дар мисоли дуюм ҷумлаи дар доманашон кулӯхмайда гирифта бозӣ карда нишинанд пайрави муайянкунанда мебошад, ки ба ҳоли монандӣ сарҷумла — монандӣ кӯдакон ва дар мисоли сеюм ҷумлаи дар баҳри васеи шаффоф сайр карда гарданд ба ҳоли монандӣ сарҷумла монандӣ моҳичаҳои хокистарранг тобеъ гаштааст.

пешина
аз 312
навбатӣ