Бист гуфтор аз маънавият

Камолиддин Садриддинзода Айнӣ. Ин «Бист гуфтор аз маънавият»-и тоҷикон аст, ки дар таърихи адаби порсӣ ҳамеша гўшрас ва ҳушрас буду ҳаст. Агар чи гоҳ-гоҳ кўшиши нодидаву ношунида карданҳо рух медод, фарзандони боҳамияте буданд, ки садо баланд мекарданд.
Агенти Зеҳнӣ · 5 октябри 2026 · 235 саҳифа
Ин асар низ ба осонӣ чоп намешуд, зеро касоне, ки аз мақомоти давлатии Ҷумҳурии Бухоро буданд, худро қаҳрамони Инқилоби Бухоро медонистанд ва мехостанд, ки дар сафҳаҳои таърих нақш дошта бошанд.
Аз дўстони бовафои устод Айнӣ, Қорӣ Йўлдош Пўлод бо ҳадафи ёфтани роҳи интишори китоб, ин асарро барои тақриз ба шарқшиноси маъруф, Александр Самойлович дод. Эшон дар илми туркшиносии ҷаҳон яке аз шахсиятҳои ангуштшумор ба ҳисоб меомад. Самойлович (1880-1938) донишкадаи забонҳои шарқии Донишгоҳи Санкт-Петербургро ба поён расонид ва дар солҳои 1900-1913 дар Туркия, Олмон, Фаронса, Австрия ва Маҷористон такмили дониш карда, осори фаровони худро дар он кишварҳо интишор дода, ба болотарин мақоми ховаршиносӣ ноил шуда буд. Баъд, соли 1937 ба ҷурми сиёсӣ зиндонӣ шуд ва ба монанди ҷосуси кишварҳои бегона эъдом гардид.
Зиндаёд устод Самойлович бо камоли хушнудӣ китоби Айниро мутолиа кард, ҳам тақриз навишт ва ҳам он асарро ба таври хулоса ба забони русӣ тарҷума кард. Аз он замон китоби Айнӣ унвони «Бухоро Инқилоби таърихи учун материаллар»-ро гирифт. Самойлович дар ин пешниҳоди хеш назари мақомоти сиёсии ҷумҳуриро пазируфт. Китоби Айнӣ баъдҳо ба забони туркӣўзбекӣ мунташир шуд, вале бо таҳрифи матн, кўтоҳ кардани бобҳо, иборот ва ғайра, монанди тарҷумаи русии ин асари пурарзиш. Самойлович илова бар ин ки ин асарро ба таври хулоса ба русӣ тарҷума карда буд, мақолаи илмие дар ин мавзўъ навишт ва фавран дар маҷаллаи «Восток» (Ховар, китоби 1, 1992) чоп кард. Ў дар ин мақола ба асари Айнӣ муроҷиа карда, арзишҳои илмӣ ва матолиби мунҳасири онро, ки фақат Айнӣ шоҳиди вуқўи онҳо буда ва ба таври дақиқ онҳоро сабт кардааст, ба гунаи вижа таъкид мекунад. Ба ин васила ҷаҳони ховаршиносии Русия ва кишварҳои аврупоӣ аз мавзўоти китоби Айнӣ огоҳ шуданд, вале ин тарҷума ба дасти хонанда нарасид, зеро чунон ки гуфта шуд, Самойлович дар соли 1938 ба қатл расид.
Ин асар, ки барои чоп фаврӣ ба нашриёти Ҷумҳурии Бухоро фиристода шуда буд, сарнавишти мубҳаме пайдо кард ва мисли китоби «Ҷаллодони Бухоро» (1920) мунташир нашуд. Масъулони нашриёт фармони ношоисти сарони он ҷумҳуриро пайгирӣ ва эълом карданд, ки дастнависи муаллиф гум
1 шудааст.
Аз соли 1923 ба баъд, дигар осори Айнӣ ба таври муназзам ба чоп мерасид.
Дар соли 1921 дар шумораи 91 маҷаллаи «Шўълаи инқилоб» мақолаи Айнӣ ба номи «Фитнаҷўён боз хун рехтан мехоҳанд» чоп шуд. Аз шумораи 15, дар зарфи дувуним сол 47 мақолаи эшон чоп шуд. Пас аз ин, осори устод Айнӣ чи ба форсӣ-тоҷикӣ ва чи ба туркӣ-ўзбекӣ, ҳам дар дохил ва ҳам дар хориҷ аз кишвар («Қизбола ё Холида», Берлин, нашри Ковиён, 1924) ба чоп мерасад.
Билохира, дар соли 1923 дар маҷаллаи «Учқун» (Шарора, шумораи 2) бахшҳое аз китоби «Бухоро Инқилоби таърихи учун материаллар» чоп шуд ва ин асар ба шакли китоби ҷудо, вале ба тарзи таҳрифшуда «думбурида» дар соли 1926 дар чопхонаи «Нашриёти давлатии халқҳои шўравӣ» дар Маскав чоп шуд.
Бояд гуфт, аз кутуби таърихшиносии Айни асари муҳимми эшон «Таърихи амирони анғитияи Бухоро» дар соли 1923, дар Тошканд ба чоп расид, ки он низ таҳриф шудааст.

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё