Аз ҳама беҳтар ин шеъри Фирдавсист, ки бо барҷастгии калимоти қофия аз назари савтӣ мафҳумро муҷассам кардааст. Фирдавсӣ аз забони Симурғ мегӯяд:

Ғарат ҳеч сахтӣ ба рӯй оваранд,
Зи неку зи бад гуфтугӯй оваранд.
Бар оташ барафган яке парри ман,
Бибинӣ ҳам андар замон фарри ман.

(ҷ. 1, саҳ. 28 чопи Ҳинд).

Бо шиддат овардани қофияҳои «парр» ва «фарр», ки дар асл «пар» ва «фуруд» будааст, ҳолати парвоз ва садои париши Симурғро, ки аз дур меояд ва ҳаворо ба болҳои худ мешикофанд, мешунавем. Лозим нест, ки гумон кунем, ин гӯяндагон бо таваҷҷӯҳ дар ҳоли офариниши як асар чунин таваҷҷӯҳеро надорад. Аммо завқи солим ва зеҳни ҳунарманди ноҳушёр мумкин аст чунин орзу ва ирода дошта бошад, бе он ки ба усули фаннӣ таваҷҷӯҳ кунад («Сухан», № 4).

Агар дониста ва аз рӯи қасду ирода чунин санъате рӯй диҳад, маҳсули фикри ботакаллуф ва бетаъсир хоҳад монд...

Маҳмуди Ҳуман дар асари худ «Ҳофиз чӣ мегӯяд» чунин навиштааст: «Ба таври куллӣ харҷи шеър бештар ба таври надониста (ғайришуури) суруда шуда, латифтар хоҳад буд ва аз ҳамин ҷост, ки мақтаъҳои ғазал ва қасидаҳои шоирони пешкадам, ки мутазаммини тахаллуси онон аст, маъмулан камлуфтар аз дигар абёти он аст. (Маҳмуди Ҳуман, Шарҳи девони Ҳофиз — Ҳофиз чӣ мегӯяд, саҳ. 20)

ХУЛОСА

Дар ҳақиқат, дар ашъори аксари саромадони ҳунарманди адабиёти классикии форсу тоҷик аз қабили Хайём, Саъдӣ, Хусрави Деҳлавӣ, Салмони Соваҷӣ, Хоҷу, Ҳофиз, Камоли Хуҷандӣ ва дигарон бисёр ҳунар ва зебсихси қофия мушоҳида мешавад, ки хонандаро моту мабҳут месозад.

Хайём рубоиҳое дорад, ки дар қофиябандии онҳо ҳунарнамоии аҷибе нишон додааст. Аз ҷумла дар рубоии зерин калимаҳои Балх, талх ва салх зоҳиран ба ҳам муносибате надоранд. Вале шоири ҳунарманд мисраъҳоро мазмунан чунон устодона ба ҳам пайвастааст, ки хонанда дар ҳини хондан дар назди ҳунарнамоии шоир ангушти ҳайрат мегазад:

Чун умр ба сар расад, чи Бағдоду чи Балх,
Паймона чу пур шавад, чи ширинӣ чи талх,
Баъд аз сари мову ту ин моҳ басе,
Аз салх ба ғурра ояду аз ғурра ба салх.

Камоли Хуҷандӣ бо вуҷуди аз қатори шоирони мутакаллиф будан шеърҳое дорад, ки дар қофиябандии онҳо ба таври табиӣ