Зебоии маънавӣ ва танаввуъ дар айни ваҳдат

Яке аз лаззатҳои дигаре, ки қофия ба мо мебахшад, навъе аз зебоии маънавист, ки аз равонии дигаре таъсир мегирад. Ин иборат аз он аст, ки вақте ки калимаҳои ба ҳам монандро дар охири абёт мехонем ё мешунавем, чунин қиёс мекунем, ки калимаҳо дар айни ягонагӣ аз ҳамдигар фарқ ҳам доранд ва дар айни фарқ доштан дорои навъе ягонагӣ ҳам ҳастанд.
Барои беҳтар дарк кардани ин ҷанбаи зебоии қофия ба ин байтҳои «Шоҳнома» диққат кунем:

Ҳамегуфт Зол: эй ял Исфандиёр,
Ҷаҳондор в-аз тухмаи Шаҳриёр.
Кӣ барканд ин кӯҳи сангӣ зи об?!
Кӣ афканд ин шери нарро зи поз?
Кӣ канд ин писандида дандони фил?
Кӣ афканд дар мавҷи дарёи Нил?

Ҳангоми шунидан ва ё хондани Исфандиёр ва Шаҳриёр дар айни ҳол ду калиман шаклан гуногунро бо маъниҳои мутафовит мешунавем ва эҳсос мекунем, боз дар ду калиман муштараки ӯр эҳсоси навъе ваҳдат ва ягонагӣ менамоем («Сухан», № 3).
Ҳамчунин дар калимаҳои ҷой, пой ва пил, нил ҳамин решаи эстетикии ин лаззатро ба дурустӣ маънидод кардан мумкин аст.
Ба фикри мо, ин қофияҳои зебо ҳамоно аз қисми санъати эънот аст.

Илқон 1 маҳфум аз рӯи оҳанг

Ин хусусият дар қофияи ҳамаи шеърҳо нест, аммо қобили узоҳ аст, ки бисёри шеърҳо қофия илова ва адои вазифаҳое, ки гуфтайем, аз назари савтӣ инъикоси мафҳуми шеър аст. Агар мавзӯи шеър ҳолати шеван ва фарёд бошад, қофия низ ин ҳолатро аз хусуси савтӣ намоиш медиҳад ва ин чизест ғайри ҷанбаи мусиқавии қофия.
Барои мисол чанд байте аз ҳабсиёти Масъуди Саъди Салмон биёрем:

Эй меҳнат, ар на кӯҳ шудӣ, соате бирав,
В-эй давлат, ар на бод шудӣ, лаҳзае билой.
Гар шери шарза нестӣ, эй фазл, кам шикор,
В-ар мори гурз нестӣ, эй ақл кам газой!
Эй тан, ҷазоъ макун, ки маҷозист ин ҷаҳон,
В-эй дил, тамаъ мабар, ки сипанчист ин сарой.

Ҳолати шевани шоирро, ки аз қаъри замир баровардааст ва овози худро баланд мекунад, то ба гӯши осмон бирасад, дар кашиши қофия ва садоноки дарози он дидан мумкин аст.

1 Илқон — расидан.