Забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX

Китоб ба омӯзиши хусусиятҳои лексикӣ ва морфологии забони адабии тоҷик дар ибтидои асри XX бахшида шудааст. Дар он маводи асари «Туҳафи аҳли Бухоро»-и Мирзосироҷи Ҳаким таҳлил гардида, хусусиятҳои фарқкунандаи забони он давр бо забони адабии имрӯза муқоиса шудаанд.
Агенти Зеҳнӣ · 2 октябри 2026 · 159 саҳифа
феъли ёридиҳандаи истодан камистеъмол буд. Серистеъмолии феъли ёридиҳандаи истодан дар "Туҳаfi аҳли Бухоро" ба забони зинда наздик шудани забони адабии ибтидои асри ХХ-ро нишон медиҳад.
Префиксҳо ва ҳиссачаҳои феълӣ
дар асар
Дар забони "Туҳаfi аҳли Бухоро" якчанд префиксҳо ва ҳиссачаҳое ҳастанд, ки ба феълҳо ҳамроҳ шуда, вазифаи элементҳои морфологиро махсус иҷро намудаанд. Префиксҳо ва ҳиссачаҳо дар ташкили воситаҳои асосии ифода, инчунин барои афзун кардани қувваи таъсири бадииёти забони асар истифода шудаанд. Дар асар префиксҳои зерини шаклсоз ва калимасоз ҳастанд:
- Префикси -бар. Ин префикс дар забони асар серистеъмол мебошад. Муаллифони "Система таджикского глагола" 33 қайд кардаанд, ки префикси -бар аслан аз пешоянди бар гирифта шудааст, ба вазифаи пешоянд дар забони адабии ҳозираи тоҷик камистеъмол буда, гоҳ-гоҳ дар назм кор фармуда мешавад. Ин ақида дуруст аст.
Дар забони "Туҳаfi аҳли Бухоро" префикси мазкур баробари ифода намудани маъноҳои ҳаракат ба боло, тараф, ба пеш ё ба ақиб, ба маъноҳои дигар низ омадааст: равона шудан ба боло ва ҳаракат намудан: Аср аз хоб бархоста, боз ҷиҳати тамошо ва сайругашт баромадам (с. 83-84). Қабул карда бархоста равона шудам (с. 140). Ин префикс дар ҳар калима ба маънои хоси дигар меояд ва дар забони адабиёти классикӣ тобиши адабӣ дорад: барафрошт (саҳифаҳои 297, 313, 129), барбаст (с. 396). Дар феъли бардоштан префикси -бар аз асоси феълӣ ҷудонашаванда аст, аммо дар забони асар ба воситаи ин префикс шакли дигаре сохта шудааст: аввал префикси -бар, пас префикси -ме омада, аз асоси феълӣ якҷоя шакли бармедоштамро сохтааст. Агар ин шаклро бо шакли мебардоштам қиёс кунем, тобиши китобии он равшан мегардад.: Аксу нақшаи онро бармедоштам (с. 279). Об дами параходро бармегардонид ( с. 212).
- Префикси -фур/фур. Ин префикс камистеъмол аст ва ҳамагӣ дар се ҷумла, танҳо бо як феъл дучор гардид. Префикси фур дар асар дучор нагардид. Префикси мазкур вобаста ба феъл танҳо маънои ба поён ҳаракат намуданро медиҳад: Баъд аз асп фаронада, ба яке аз

Барномасозӣ
Олами Афсонаҳо
Ахбор
Саломатӣ
Дунё