Ҷумлаи пайрави сабаб ҳолати воқеъ гардидани амали сарҷумларо эзоҳ медиҳад.

Дар забони адабии тоҷик ҷумлаҳои пайрави сабаб, ки бар эзоҳи ҳолати воқеъ гардидани амали сарҷумла омадаанд, ба таври фаровон истеъмол меёбанд.

Бояд қайд кард, ки ҳолатро аз амал ҷудо тасаввур кардан мумкин нест, вай доимо вобастаи амал аст. Аз ин ҷиҳат, ин гурӯҳи ҷумлаҳо ҳолатро дар истисно не, балки дар алоқаи бо амал доштаашон эзоҳ медиҳанд.

Мисолҳо: Аз гапи вай ба дилам воҳима афтод, зеро ки дар деҳаи Шоён мактаби нав набуд (С. У., Субҳ. ҷав. мо, саҳ. 241). Савораҳои он ба дарун даромадан ҳамон саросема шуда монданд, чунки дар кабинети пристов ғайри аз ҳар дуи онҳо ҳамаи амалдорон, боён ва муллоёни номдор ҷамъ шуда буданд (Р. Ҷ., Од. ҷов., қ. II, саҳ. 191). Инро шунида инок ба фикру андеша фурӯ рафт, зеро ки дар ҷанҷоли Асо ва Мағфират худаш ҳам қадаре шубҳа бурда, намедонист, ки Мағфират барои чӣ аз ҳавличаи меросии худаш хезонид ва ин қадар ӯро бад карда нишон дод (Ҷ. И., Дух. от., саҳ. 328).

Ҷумлаҳои пайрави сабаб, ки ҳолатҳои воқеъ гардидани амали сарҷумларо эзоҳ медиҳанд, аз ҷиҳати маъно ва вазифа як хел нестанд. Ин гуна ҷумлаҳои пайравро чунин тасниф карда мумкин аст:

1. Ҷумлаҳои пайрави сабаб, ки ҳолати воқеъ гардидани амали сарҷумларо ба таври умумӣ нишон медиҳанд. Ба хабари сарҷумлаи ин гуна ҷумлаҳои мураккаб вобаста шуда омадани аъзоҳои пайрави ҳол шарт нест. Ҳолати эзоҳталаб бевосита бо худи хабари сарҷумла ифода ёфта ҳам метавонад:

Маҳрампеша, ки дар ҷои нишастаи худ пинак мерафт, аз овози вай як қад парид (Ҷ. И., Дух. от., саҳ. 352). Чун аспдавонӣ, тирпарронӣ ва шикор аз сокулҳои бисёр азизи ҷавонони ин диёр будааст, ба ҷони Алиҷони ман дар ин ҷо чон даромад (Ҳ. И., Ду ёр аз ду диёр, саҳ. 84).

Дар ин тип ҷумлаҳо аксар вақт калимаҳое, ки ҳолати воқеъ шудани амалро нишон медиҳанд, дар таркиби хабар меоянд ва ҳолату амал омехта мегарданд.

2. Ҷумлаҳои пайрави сабаб, ки ҳолати воқеъ гардидани амали сарҷумларо ба таври конкрет нишон медиҳанд. Ба хабари сарҷумлаи ин гуна ҷумлаҳои мураккаби тобеъ одатан аъзоҳои пайрави ҳол вобаста шуда меоянд. Ҷумлаи пайрави сабаб ба туфайли ҳамин аъзоҳои пайрав воқеъ