Меҳру сеҳри шеър

давраи пурарзиши ҷомеаву адабиётамон аз ҷониби муҳаққиқони таъриху адаб нисбатан ҳамаҷонибаву муфассал тадқиқ шудааст. Яъне, дар ин хусус сухани тозае гуфтан душвор аст ва ин ҷо танҳо зикри чанд нукта оид ба се рукни муҳимми маорифпарварӣ – мактаб, рўзнома ва маҳфилҳои адабӣ бамаврид менамояд.
Маорифпарварӣ ҳамон маърифатпарварист, ки дар ҳама давру замонҳо камбудиву норасоиҳои ҷомеаро бо роҳи дарку маърифату дониш бартараф кардан мехосту мехоҳад. Аз ин рў, агар васеътару амиқтар бингарем, тамоми адабиёти ҳазорсолаамон ба маҷоз маорифпарварист ва ё ақаллан заминаи боэътимоди он аст. Агар ҳадафи маорифпарварон бо тарғиби илму дониш расидан ба адлу инсоф ва комилтар намудани инсону ҷомеа бошад, асарҳои адибони классикамон, аз устод Рўдакӣ то устод Айнӣ, бо афкори беҳамтову ғояҳои воло ва эҳсоси пурдилонаву ҳушдорҳои оқилона, намунаҳои олии ин ташвиқу талқинанд.
Лекин алҳол мушаххасан сухан дар бораи ҷараёни ҷамъиятиву сиёсие меравад, ки барои беҳбуди рўзгори мардум маърифатро аслиҳаи муборизаи хеш қарор дода буд. Ин ҷараён дар се-чор асри қабл тамоми дунёро фаро гирифта, адибону мутафаккирони бузургеро ба миён овард. То зуҳури мубораки он тақрибан кулли маърифат дар атрофи дин ва таълимоти мазҳабҳои гуногун мечархид ва аз ин доира убур карданаш тасаввурнопазиру муҳлик буд. Ҳарчанд ки гулхани бузурги адабиёт ҳамеша аз шуълаҳои барҷаставу рўшану гармибахшои воқеъбинию воқеънигорӣ ва ҳақҷўйиву ҳақгўйӣ пур буд, ин сифатҳо