Меҳру сеҳри шеър

Шеър дунёи дигар аст. Роҳу равишу қоидаву қонунҳои худро дорад. Гоҳе вожаҳоро дигаргун месозад, гоҳе ҷумлаҳои маъмулии насрро батамом сарозер мекунад. Кўтоҳ кардани калимот низ хоси он аст. Аз ҷумла, ба ин шакл:
«Мебарам фармон-ш, аммо чун кунам, кори дил аст». Асли калимаи ишорашуда «фармонаш» аст ва агар дар сатри боло чунинаш бихонему бинависем, ғалат мешавад? Не, равонтару бесактатар аст. Пас чӣ асос дорем, ки мухтасараш кунем? Ҳеҷ. Зеро вожаи баъди ин калима – «аммо» бо садонок шурўъ мешавад ва ҳарфи охири он – «шин»-ро ба худ гирифта, вазну ифодаро равону пайваста мекунад. Чунин амал ба ҳангоме ҷоиз аст, ки калимаи баъди вожаи мухтасаршаванда бо ҳамсадо оғоз биёбад ва сактаи вазн эҷод кунад.
Агар дар байти фавқ вазн халал наёфта бошад, дар мисоли зерин бар асари мухтасаркунӣ мисраъ сахт сактадор шудааст: «Меравам з-он ки он бадхў назар меафганад…».
Агар вазни равону маъмул сарфи назар намешуд, аён буд, ки «аз он» ба кўтоҳкунӣ эҳтиёҷ надорад.
Мутаассифона, ғалатҳои ин қабил боз ҳам дучор мешаванд, вале мо бо зикри яки дигар иктифо мекунем:
«Қатраи хун, к-аз он рўйи арақнок афтод…». Барои гурез аз ин ҳолатҳо дарки вазн, дар айни ҳол як ҳиҷои дароз будани калимаи «хун» ва дар ин маврид кашида нашудани онро донистан зарур аст. Чун дар ин мисраъ: «Оғушта ба хун дил, Биноӣ…», ки бояд «Оғушта ба хуни дил, Биноӣ…»
бошад.
Мутаассифона, ҳолатҳои акс ҳам ҳаст, яъне, масъулони чопи китоб дар ҷойи зарурӣ аз ин амал худдорӣ кардаанд: «Рўзу шаб ноланд зи афғони Баноӣ булбулон…». Аён аст, ки вазн «з-афғони» талаб дорад.

Ҳар замон ёри дигар ҷўям, к-аз ў ёбам вафо,
Чун дар ў ҳам нек дидам, бевафои дигар аст.