САМОЛЁТҲО

Самолёти аввалини муҳаррикдор, ки амрикоиҳо бародарон Уилбер ва Орвилл Райт соли 1903 сохтанд, дарозиаш 37 м буда, дар ҳаво ҳамагӣ 12 сония парвоз кард. Самолётҳои муосир соатҳо парвоз карда, мусофиронро ба гӯшаи дилхоҳи Замин мерасонанд. Суръати самолётҳои муосир аз суръати садо зиёд аст.

СУРЪАТИ САМОЛЁТРО ЧӢ ТАВР ЗИЁД КАРДАН МУМКИН АСТ?

Самолётҳои муосир муҳаррикҳои реактивӣ доранд. Дар онҳо маводди сӯхтаи сӯзишворӣ (газҳои гарм) бо суръати баланд аз шайпур (сопла, думболаи муҳаррик) баромада, самолётро ба пеш тела медиҳад. Ин қувваи теладиҳанда – қувваи реактивӣ ном дорад.

САМОЛЁТРО ЧӢ ТАВР ИДОРА МЕКУНАНД?

Дар думбола ва қанотҳои самолёт рул ва сатҳҳои ҳаракаткунанда ҳастанд, ки бо ёрии онҳо пилот равиш ва баландиро тағйир медиҳад. Фишанг, дастак ва педалҳои идоракунанда дар кабинаи сарнишин (пилот)-и самолёт мебошанд.

ЧАРО САМОЛЁТ ДАР АБРҲО ГУМ НАМЕШАВАД?

Дар осмон дар як вақт садҳо самолёт парвоз мекунанд. Дар аэродромҳои бузург ҳар лаҳза даҳҳо самолёт фуруд меоянд ва парвоз мекунанд. Аз аввал то охири парвоз самолётҳоро танзимгарони ҳавоӣ идора мекунанд. Онҳо самолётҳоро намебинанду аз радиолокатор (радар)-ҳо истифода мекунанд. Радиомавҷҳои аз самолёт инъикосшуда дар экрани локатор чун нуқтаи равшан пайдо шуда, мавқеи самолётҳоро муайян мекунанд.

АСБОБҲОИ САМОЛЁТ
БАРОИ ЧӢ ЛОЗИМАНД?

Самолёти муосир машинаи мураккабест, ки бо асбобҳои гуногун ҷиҳозонида шудааст. Асбобҳо ба сарнишинҳо (пилот) имконият медиҳанд, ки аз кори муҳаррик, гидравлика ва рули идора бохабар бошанд. Асбобҳои ҳавонавардӣ баландӣ, суръат ва самти самолётҳоро нишон медиҳанд.
Дар самолётҳои муосир маълумот оид ба кори асбобҳо дар дисплейи компютер пайдо мешаванд.

ЧАРО НӮЛИ «КОНКОРД» ТАҒЙИР МЕЁБАД?

Самолётҳое мавҷуданд (англо-фаронсавии «Конкорд»
ва шӯравии Ту-144), ки нӯли онҳо тағйир меёбад. Ҳангоми парвоз нӯли он уфуқӣ аст ва суръати самолёт меафзояд. Дар вақти аз замин хестан ва фуруд омадан нӯли самолёт манзараро барои сарнишинон мепӯшонад ва нӯли он фароварда мешавад.

КАДОМ САМОЛЁТ АЗ ҲАМА БУЗУРГ АСТ?

Самолётҳои бузурги мусофиркашро аэробус меноманд. Аэробуси бузургтарин дар ҷаҳон «А380» аст, ки дарозиаш 80 м, баландиаш 24 м, қанотҳояш 80 м, бо суръати зиёда аз 1000 км/соат 853 мусофирро то масофаи 15400 км мебарад. Дар байни самолётҳои боркаш бузургтарин Ан-225 «Мрия» аст, ки дарозиаш 84 м, баландиаш 18 м, болҳояш 88 м, 640 т борро бо суръати 850 км/соат то 15400 км мекашонад.

ОЁ САМОЛЁТҲОИ АМУДӢ
ПАРВОЗКУНАНДА МАВҶУДАНД?

Самолётҳои амудӣ парвозкунанда дар ҷойҳое истифода мешаванд, ки хат ё майдончаи парвоз мавҷуд нест. Соли 1960 ширкати бритонии «Хокёр Сиддли» нахустин самолёти парвози амудӣ «Ҳарриер»-ро сохт. Дар ИҶШС низ чунин самолётҳои Як-36 ва Як-141 сохта шуда буданд.