ДАВЛАТИ ҒУРИЁН

Давлати Ғуриён давлати тоҷикони бумӣ мебошад, ки дар асри XII ва аввали асри XIII дар вилояти кӯҳистонии Ғур таъсис ёфтааст. Нахустин малики маъруфи Ғур Пӯлоди Ғурӣ буд, ки бо ҷанговарони худ ба Абумуслими Хуросонӣ мадад кардааст. Дар замони халифа Ҳорунраршид зимомдории доимии ҳукумати Ғур барои хидматҳои фидокорона ба хонадони Шинасбониён, ки бунёдгузори давлати Ғуриён мебошанд, бахшида шуд. Ҳудудҳои пешинаи ин давлат аз Ҳирот то Бомиён доман паҳн карда буд, ки дертар ба қаламрави он тамоми Хуросон, ҷануби Мовароуннаҳр ва шимолу маркази Ҳиндустон ҳамроҳ карда шуд. Бунёдгузори давлати Ғуриён Сайфуддини Сурӣ буда, султонони номдори онҳо Қутбуддин Маҳмуди Ғурӣ (1119-1150), Алоуддини Ғурӣ (1150-1157), Ғиёсуддин Муҳаммади Ғурӣ (1163-1203) ва Муъизуддин (Шиҳобуддин)-и Ғурӣ (1203-1206) мебошанд.

ТАРЗИ ЗИНДАГИИ ТОҶИКОНИ ҒУР ЧӢ ГУНА БУД?

Аксари аҳолии Ғурро тоҷикон ташкил мекарданд, ки бо лаҳҷаи махсуси маҳаллии худ ва забони навзуҳури давлатӣ – форсии дарӣ гуфтугӯзор мекарданд. Дар миёни онҳо тарзи зиндагии қабилавӣ ва будубоши нимҳарбӣ мавҷуд буд. Сарварии қабилаҳоро маликҳои авлодии ғурӣ бар уҳда доштанд, ки онҳоро меҳтар низ меномиданд.
Дар вилояти Ғур ду пешвои баробарҳуқуқ – малик ва сарлашкар амал мекарданд, ки онҳо аксари қабилаҳоро муттаҳид намуда, ҷанговарони варзидаро барои ҳифзи марзу бум омода месохтанд. Бошандагони Ғур то асрҳои X-XI тарзи зиндагии қабилавиро нигоҳ медоштанд. Дини ислом дар ҳудуди Ғур дертар ва бо мушкилӣ паҳн гашта буд.

АСОСГУЗОРИ СУЛОЛАИ ШИНАСБОНИЁН КИ БУД?

Асосгузори ин хонадон Шинасб ибни Хурнак мебошад, ки як гурӯҳ қабилаҳои парокандаро муттаҳид намуда, сарварии онҳоро ба уҳда гирифт. Баъдан яке аз наберагони ӯ бо номи Сайфуддин тамоми музофоти Ғурро таҳти тасарруфи худ дароварда, ҳукмронии Ғуриёнро ҳамчун давлати маҳаллӣ истиқрор бахшид. Расман таҳти тасарруфи Сомониён буданд. Онҳо аввал Фирӯзкӯҳ, баъд шаҳри Ғазнинро пойтахти худ қарор доданд. Шоҳони Ғурӣ аз соли 1009 зоҳиран тобеи давлати Ғазнавиён бошанд ҳам, муборизаро барои истиқлолият қатъ намекарданд. Онҳо дар ин давра Бомиёнро низ ба давлати худ ҳамроҳ намуданд. Баъди сустшавии нуфузи Ғазнавиён дар давраи ҳукмронии Қутбуддин Маҳмуди Ғурӣ (солҳои 40-уми асри XII) ғуриҳо қувват гирифтанд, вале султони Ғазнин Баҳром-шоҳ (1118-1152) аз афзудани қудрати Қутбуддин Маҳмуди Ғурӣ ҳаросида, соли 1147 ӯро бо макру фиреб ба шаҳри Ғазнин даъват кард ва ғофилгир сохта, қатл намуд. Дар натиҷа муборизаи тӯлонӣ ва оштинопазири Ғуриён бар зидди Ғазнавиён оғоз ёфт. Алоуддини Ғурӣ бо лашкари гарон сӯи Ғазнин лашкари интиқом кашид.