Шакл ва намудҳои қарз

Таърихи рушди муносибатҳои қарзӣ шаҳодат медиҳад, ки вобаста ба сатҳи пешрафти ҷомеа ва муносибатҳои молию пулӣ, аз давраи ҷомеаи ибтидоӣ то имрӯз шаклҳои гуногуни қарз истифода мешаванд.

Қарзҳоро аз рӯйи омилҳои зерин гурӯҳбандӣ мекунанд:

• Аз рӯйи шакли пешниҳод: молӣ, пулӣ ва омехта.
• Аз рӯйи мақсади истифода ва ҷонибҳои муносибатҳои қарзӣ: тиҷоратӣ, бонкӣ, давлатӣ, байналмилалӣ ва истеъмолӣ.

Дар навбати худ, ҳар як шакли қарз вобаста ба мақсад, муҳлат ва дигар хусусиятҳо намудҳои гуногун дорад.

13.1. Шаклҳои ибтидоии қарз

Муносибатҳои қарзӣ аз шакли молии қарз оғоз ёфтаанд. Қарзи молӣ дар давраи ҷомеаи ибтидоӣ пайдо шуда, нахуст дар доираи як авлод ё қабила истифода мешуд. Он аз додани моли муайян ба шахси дигар ва баъдан баргардонидани ҳамон мол ё моли дигари баробарарзиш иборат буд. Бо рушди ин шакли қарздиҳӣ баъзе ҳукуматҳо кӯшиш мекарданд, ки онро ба тартиб дароранд.

Масалан, дар Рими қадим қоидаҳое амал мекарданд, ки мувофиқи онҳо шахсони алоҳида метавонистанд моли худро дар асоси шартнома ба қарз диҳанд ва бозпардохти онро талаб кунанд. Барои сари вақт иҷро накардани шартномаи қарзӣ ҷавобгарӣ пешбинӣ мешуд. Дар ҳуқуқи Рим ду мафҳум — mutuum ва commodatum — истифода мешуданд. Дар ҳолати mutuum гиранда бояд ҳамон миқдор моли ҳамнавъу ҳамсифатро бармегардонд. Дар ҳолати commodatum бошад, худи ашёи барои истифодаи муваққатӣ гирифташуда бояд баргардонида мешуд.

Пайдоиши пул ва рушди муомилоти пулӣ доираи истифодаи қарзи молиро маҳдуд карданд, зеро дар шакли пул додани қарз қулайтар буд. Ҳамин тариқ, шакли нави қарз — қарзи пулӣ — пайдо шуд. Аввалан, пул воситаест, ки онро ба осонӣ ба молҳои дигар иваз кардан мумкин аст. Дуюм, интиқол, истифода ва баргардонидани пул нисбат ба бисёр молҳо осонтар буд. Аз ин рӯ, одамон ин шакли қарзро ба хубӣ пазируфтанд.

Қарзи пулӣ доираи истифодаи қарзи молиро маҳдуд карда бошад ҳам, онро пурра аз байн набурд.

Рушди муносибатҳои иқтисодӣ ва зарурати мутобиқ гардонидани қарздиҳӣ ба талаботи замон шакли дигари қарз — қарзи омехтаро — ба вуҷуд овард. Ин шакл хусусиятҳои қарзҳои молӣ ва пулиро дар бар мегирад.

Қарзи омехта қарзест, ки метавонад дар шакли молӣ дода шуда, дар шакли пулӣ баргардонида шавад ё баръакс. Яъне шахси қарзи молӣ гирифта метавонад ба ҷойи мол арзиши пулии онро баргардонад ва шахси қарзи пулӣ гирифта метавонад ба ҷойи пул мол пешниҳод кунад.

Чунин тартиби бозпардохт бо розигии қарздиҳанда ва мувофиқи шартҳои созишнома истифода мешавад.

Пешрафти муносибатҳои қарзӣ ва истифодаи шаклҳои молӣ, пулӣ ва омехта ба рушди қарзи тиҷоратӣ мусоидат карданд.

13.2. Қарзи тиҷоратӣ

Вобаста ба он ки қарзро кӣ медиҳад, кӣ истифода мебарад ва мақсади истифодаи он чист, қарзҳо ба шаклҳои тиҷоратӣ, бонкӣ, давлатӣ, байналмилалӣ ва истеъмолӣ ҷудо мешаванд.

Қарзи тиҷоратӣ асосан байни корхонаҳои истеҳсолӣ, инчунин байни онҳо ва корхонаҳои савдо истифода мешавад. Он метавонад ҳангоми ба қарз додани ашёи хом, таҳвили мол, иҷрои кор ё хизматрасонӣ ба вуҷуд ояд.

Фурӯшанда, масалан, корхонаи истеҳсолӣ, моли худро ба харидор бо шарти баъдтар пардохт кардани арзиши он медиҳад. Ҳолати баръакс низ имкон дорад: харидор, масалан, корхонаи савдо, барои дастрас кардани моли серталаб маблағи онро пешакӣ ба истеҳсолкунанда мепардозад.

Ин шакли муносибат бештар байни фурӯшанда ва харидори боэътимод истифода мешавад. Он ҳамчунин ҳангоми ба бозор баровардани молҳои наву барои мардум ношинос, молҳои қаблан ба фурӯшнарафта ва дигар ҳолатҳои монанд ба кор меравад.

Қарзи тиҷоратӣ дар муомилоти савдои кишварҳои аврупоӣ ҷойгоҳи муҳим дорад. Бисёр ширкатҳо, аз ҷумла ширкатҳои автомобилсозӣ, омодаанд моли худро бо пардохти ба таъхир гузошташуда пешниҳод кунанд. Ширкатҳои истеҳсолкунандаи атриёт, либос ва дигар молҳо пешниҳодҳои худро тавассути китобчаҳо ва феҳристҳои таблиғотӣ ба харидорон мерасонанд. Роҳи дигари пешниҳоди чунин маълумот сомонаҳои интернетӣ мебошанд. Дар онҳо хусусиятҳои мол, нарх, кафолати хизматрасонӣ ва шартҳои харид ба қарз нишон дода мешаванд.

Асоси рушди ин шакли қарз муносибатҳои зичи фурӯшандагон ва харидорон аст. Дар шароити рақобати шадиди бозорӣ фурӯшандагон пайваста роҳҳои самараноки ҷалби харидоронро меҷӯянд. Ҳамкории дарозмуддати корхонаҳои истеҳсолӣ ва савдо эътимоди тарафайнро ба вуҷуд оварда, истифодаи қарзи тиҷоратиро осон мекунад. Ин муносибатҳо, дар навбати худ, ба пешрафти истеҳсолот ва муомилот мусоидат менамоянд.

Қарзи тиҷоратиро вобаста ба муҳлат ва тартиби бозпардохт ба намудҳои зерин ҷудо кардан мумкин аст:

• қарзе, ки дар муҳлати муайян баргардонида мешавад;
• қарзе, ки баъди фурӯши мол баргардонида мешавад; дар матни мазкур консигнатсия низ дар ҳамин гурӯҳ баррасӣ мешавад;
• қарзе, ки қисм ба қисм, дар асоси талабномаи фурӯшанда, пардохт мешавад.

Ҳангоми истифодаи намуди аввал харидор баъди қабули мол ба фурӯшанда вексел медиҳад, ки дар он муҳлати дақиқи пардохт нишон дода шудааст. Ё мувофиқи шартномаи тарафайн фурӯшанда баъди таҳвили мол ба харидор ҳуҷҷатҳои марбут ба мол ва талабномаи пардохтро мефиристад.

Харидор баъди қабули ҳуҷҷатҳо талабномаи пардохтро бо изҳори розигии худ барои пардохти маблағ дар муҳлати муайян ба бонки хизматрасон пешниҳод мекунад. Бонк мувофиқи тартиби ҳисоббаробаркунӣ маблағи дар вексел ё талабнома зикршударо аз суратҳисоби харидор ба суратҳисоби фурӯшанда мегузаронад.

Консигнатсия тартибест, ки мувофиқи он мол барои фурӯш супурда шуда, маблағи он баъди фурӯхта шудан пардохт мегардад. Агар мол ба фурӯш наравад, имкони баргардонидани он ба соҳибаш аз шартҳои созишнома вобаста аст.

Ин тартиб низ дар пешрафти истеҳсолот ва муомилот саҳм дорад. Хусусан, дар солҳои буҳрони иқтисодии Тоҷикистон тоҷирони хориҷӣ молҳои худро ба соҳибкорони тоҷик бо шартҳои консигнатсия медоданд. Ин амал то андозае ба таъмини бозор бо мол ва қонеъ гардонидани талаботи аҳолӣ мусоидат мекард. Дар давраи мавриди баррасии матн чунин ҳамкорӣ байни тоҷирони дохилӣ ва хориҷии боэътимод идома дошт.

Намуди сеюми қарзи тиҷоратӣ бештар байни фурӯшандагон ва харидороне истифода мешавад, ки додугирифти мунтазам доранд. Масалан, комбинати шир ҳар рӯз ба мағозаҳои корхонаи савдо маҳсулоти ширӣ мефиристад. Барои корхонаи савдо ҳар рӯз гузаронидани маблағ ба суратҳисоби комбинат қулай нест. Аз ин рӯ, дар шартномаи тарафайн тартибе пешбинӣ мешавад, ки мувофиқи он пардохт дар чанд рӯз як маротиба анҷом меёбад.

Масалан, комбинат ҳар саҳар маҳсулотро ба нуқтаҳои савдо мерасонад, вале ҳафтае як маротиба талабномаи пардохт мефиристад. Дар он маблағи умумии қарзи якҳафтаина нишон дода мешавад. Корхонаи савдо баъди санҷиш ва тасдиқи маблағ қарзи худро мепардозад.

Ин намуди қарз байни корхонаҳои истеҳсолӣ низ истифода шуда метавонад. Масалан, корхонаи алюминий маҳсулоти худро ба корхонаи истеҳсоли дег медиҳад ва тарафҳо мувофиқа мекунанд, ки маблағи он вобаста ба истифодаи алюминий дар истеҳсолот қисм ба қисм пардохт шавад.

Истифодаи ин ё он намуди қарзи тиҷоратӣ ба шароити бозор, сиёсати дохилии корхонаҳои истеҳсолию савдо ва фаъолияти соҳибкорони алоҳида вобаста аст. Корхонаҳое, ки моли серталаб доранд, метавонанд шартҳои сахттар пешниҳод кунанд.

Дар матни аслӣ зикр шудааст, ки Ҳукумати Тоҷикистон соли 1995 бо дарназардошти талаботи баланди бозори ҷаҳонӣ ба пахта ва алюминийи тоҷик пешпардохти арзиши ин молҳоро талаб карда буд ва ширкатҳои хориҷӣ то соли 2008 ин талабро риоя мекарданд.

13.3. Қарзи бонкӣ

Қарзи бонкӣ яке аз шаклҳои маъмултарини муносибатҳои қарзӣ мебошад. Он аз ҷониби бонкҳо ва муассисаҳои қарзии ғайрибонкие пешниҳод мешавад, ки барои фаъолияти дахлдор иҷозатнома доранд.

Истифодабарандагони қарзи бонкӣ ширкатҳо, корхонаҳо, соҳибкорон, сохторҳои давлатӣ ва аҳолӣ мебошанд. Тартиби додан ва баргардонидани қарз, меъёри фоиз ва дигар шартҳоро шартномаи байни қарздиҳанда ва қарзгиранда муайян мекунад.

Қарзи бонкӣ аз қарзи тиҷоратӣ бо хусусиятҳои зерин фарқ мекунад:

• Қарзи тиҷоратиро корхонаҳо ва ташкилотҳо дар ҷараёни муносибатҳои тиҷоратӣ пешниҳод мекунанд; қарзи бонкиро муассисаҳои қарзӣ медиҳанд.
• Қарзи тиҷоратӣ метавонад бе фоизи алоҳида пешниҳод шавад ё хароҷоти он дар нархи мол инъикос ёбад. Қарзи бонкии анъанавӣ одатан бо пардохти фоиз дода мешавад.
• Дар бисёр ҳолатҳо муҳлати қарзи бонкӣ нисбат ба муҳлати қарзи тиҷоратӣ дарозтар аст.
• Қарзи бонкӣ дар асоси шартномаи қарзӣ дода мешавад. Қарзи тиҷоратӣ одатан ба шартномаи харидуфурӯш, таҳвили мол, иҷрои кор ё хизматрасонӣ такя мекунад.

Қарзҳои бонкиро аз рӯйи хусусиятҳои зерин гурӯҳбандӣ мекунанд.

1. Аз рӯйи тарзи додани қарз

Қарз метавонад дар шакли нақдӣ ё ғайринақдӣ дода шавад. Дар ҳолати аввал маблағ бо пули нақд пешниҳод мегардад. Дар ҳолати дуюм маблағи қарз ба суратҳисоби қарзгиранда ё мувофиқи шартнома ба суратҳисоби қабулкунандаи пардохт гузаронида мешавад.

Дар матни мазкур бозмаблағгузорӣ (refinancing), амалиёт бо векселҳо ва ҷалби маблағ тавассути уҳдадориҳои қарзии бонкӣ низ баррасӣ шудаанд.

Бонкҳо метавонанд захираҳои заруриро аз бозори байнибонкӣ ҷалб кунанд ё тавассути барориши уҳдадориҳои қарзӣ маблағ ба даст оранд. Ин уҳдадориҳо ба аҳолӣ ва корхонаҳо пешниҳод шуда, дар муҳлати муайян бозпардохт мешаванд. Дорандагони онҳо мувофиқи шартҳои барориш даромад мегиранд.

Вексел ҳуҷҷатест, ки уҳдадории пардохти маблағи муайянро тибқи шартҳои дар он зикршуда ифода мекунад. Дорандаи вексел метавонад онро пеш аз муҳлати пардохт бо нархи аз арзиши номиналӣ камтар ба бонк фурӯшад. Дар натиҷа, ҳуқуқи талаб кардани пардохт ба бонк мегузарад. Ҳангоми фаро расидани муҳлат бонк векселро барои пардохт ба шахси уҳдадор пешниҳод мекунад.

Қарздиҳӣ бо гарави векселҳо низ имкон дорад. Дар чунин ҳолат векселҳо фурӯхта намешаванд, балки ҳамчун таъминоти қарз қабул мегарданд. Маблағи қарз одатан аз арзиши умумии векселҳои ба гарав гузошташуда камтар муайян мешавад.

2. Аз рӯйи асъори қарз

Қарз метавонад бо пули миллӣ, асъори кишвари қарздиҳанда ё асъори кишвари сеюм дода шавад.

Ширкатҳои тоҷикистоние, ки бо ширкатҳои хориҷӣ ҳамкорӣ мекунанд, метавонанд аз бонкҳои дохилӣ ё хориҷӣ бо асъори мувофиқ қарз гиранд. Масалан, агар комбинати шири Душанбе аз ширкати Руминия таҷҳизот харад, метавонад барои маблағгузории харид аз бонки он кишвар қарз гирад.

Ҳисоббаробаркунии байналмилалӣ метавонад бо доллари ИМА, евро ё дигар асъори дар шартнома муайяншуда анҷом дода шавад. Агар арзиши мол бо доллар ё евро пардохт гардад, харидор метавонад қарзро низ бо ҳамон асъор ҷалб намояд.

3. Аз рӯйи таъминоти қарз

Қарзҳо ба таъминшуда ва таъминнашуда ҷудо мешаванд.

Қарзҳои таъминшуда бо гарави молу мулк ё дигар воситаҳои таъмини иҷрои уҳдадориҳо дода мешаванд. Қарзҳои таъминнашуда ба арзёбии қобилияти пардохт ва эътимоднокии қарзгиранда такя мекунанд.

Масалан, баъзе қарзҳое, ки бонкҳо ба кормандони худ медиҳанд, метавонанд бе гарави молу мулк пешниҳод шаванд.

4. Аз рӯйи шумораи иштироккунандагон

Қарзҳо метавонанд дуҷониба ё бисёрҷониба бошанд. Дар қарзи дуҷониба бонк ва қарзгиранда иштирок мекунанд. Дар қарзи бисёрҷониба якчанд бонк, масалан, консорсиуми бонкҳо, маблағгузории як ё чанд қарзгирандаро ба роҳ мемонанд.

Дар матни аслӣ зикр шудааст, ки солҳои 1997–2007 қисми зиёди қарзҳои ба хоҷагиҳои пахтакории Тоҷикистон додашуда тавассути консорсиуми панҷ бонк бо роҳбарии Credit Suisse First Boston ҷалб гардида буданд.

5. Аз рӯйи муҳлати истифода

Қарзҳо ба кӯтоҳмуддат, миёнамуҳлат ва дарозмуддат ҷудо мешаванд. Дар гурӯҳбандии матни мазкур ҳудудҳои зерин истифода шудаанд:

• Қарзҳои кӯтоҳмуддат: то як сол.
• Қарзҳои миёнамуҳлат: аз як то се сол.
• Қарзҳои дарозмуддат: зиёда аз се сол.

Қарзҳои кӯтоҳмуддат асосан барои хариди ашёи хом, пӯшонидани хароҷоти истеҳсолӣ ва ташкили захираи мол дар савдо истифода мешаванд.

Қарзҳои миёнамуҳлат бештар барои таҷдиди истеҳсолот ва маблағгузории эҳтиёҷоти корхонаҳои кишоварзӣ ҷалб мегарданд.

Қарзҳои дарозмуддат барои хариди таҷҳизот, сохтмони иншоот, васеъ кардани истеҳсолот, ҷорӣ намудани технологияҳои нав ва дигар мақсадҳои сармоягузорӣ дода мешаванд.

Қарзҳое низ вуҷуд доранд, ки муҳлати дақиқи бозпардохти онҳо пешакӣ муайян намешавад. Масалан, қарзи онколӣ (call loan) қарзест, ки бозпардохти он бо талаби қарздиҳанда анҷом меёбад. Чунин қарз метавонад бо гарави коғазҳои қиматнок дода шавад. Қарздиҳанда бояд қарзгирандаро мувофиқи муҳлат ва тартиби дар шартнома пешбинишуда аз талаби бозпардохт огоҳ намояд.

6. Аз рӯйи мақсади истифода

Қарзҳо метавонанд барои мақсадҳои зерин дода шаванд:

• зиёд кардани сармояи асосӣ: хариди таҷҳизот, сохтмони биноҳо ва васеъ кардани истеҳсолот;
• муваққатан пурра кардани воситаҳои гардон;
• қонеъ гардонидани талаботи мушаххас, аз ҷумла харид ё сохтмони манзил.

Қарзи ипотекӣ бо гарави молу мулки ғайриманқул таъмин мешавад. Объекти гарав ва тартиби истифодаи он мувофиқи шартнома ва қонунгузории дахлдор муайян мегарданд.

7. Аз рӯйи тартиб ва ҳадди пешниҳоди маблағ

Қарз метавонад якбора, ба маблағи пурра ё дар доираи ҳадди пешакӣ муайяншуда пешниҳод шавад. Овердрафт ва хати қарзӣ аз ҷумлаи шаклҳои қарздиҳӣ бо ҳадди муайян мебошанд.

Овердрафт (overdraft) имкон медиҳад, ки бонк ҳангоми нокифоя будани бақияи суратҳисоб пардохтҳои мизоҷро то ҳадди мувофиқашуда анҷом диҳад. Барои ҳар амалиёт пешниҳоди дархости нави қарзӣ зарур нест, зеро ин имконият дар шартномаи пешакӣ басташуда пешбинӣ мешавад.

Дар матни аслӣ ҳамчун мисол ҳадди овердрафт ба андозаи 10–15 фоизи маблағҳои дар як моҳ ба суратҳисоб воридшаванда оварда шудааст. Ҳадди воқеии он аз шартҳои бонк ва созишнома бо мизоҷ вобаста аст.

Рақобати байнибонкӣ барои ҷалби мизоҷон ба пайдоиши шаклҳои гуногуни хизматрасонӣ мусоидат мекунад. Овердрафт низ яке аз чунин хизматрасониҳост. Дар доираи шартнома пардохтҳои мизоҷ ҳатто ҳангоми нокифоя будани маблағи суратҳисоб иҷро мешаванд. Қарзи бавуҷудомада мувофиқи шартҳои созишнома, аз ҷумла аз ҳисоби маблағҳои минбаъд воридшаванда, баргардонида мешавад.

Хати қарзӣ (credit line) имкони гирифтани маблағро дар доираи ҳадд ва шартҳои муайян фароҳам меорад. Масалан, агар ҳадди хати қарзии барқароршаванда 1 миллион сомонӣ бошад, бақияи қарзи истифодашуда набояд аз ин маблағ зиёд шавад. Пас аз баргардонидани қисми қарз мизоҷ метавонад маблағи озодшудаи ҳаддро дубора истифода барад.

8. Аз рӯйи тартиби бозпардохт

Қарзҳо аз рӯйи тартиби бозпардохт ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд:

• қарзҳое, ки маблағи асосии онҳо дар охири муҳлат якбора баргардонида мешавад;
• қарзҳое, ки маблағи асосии онҳо дар давоми муҳлат қисм ба қисм пардохт мегардад.

Дар ҳолати аввал қарзгиранда маблағро дар тамоми муҳлати шартнома истифода бурда, дар анҷоми он маблағи асосиро пурра бармегардонад. Дар ҳолати дуюм бозпардохт мувофиқи ҷадвали пешакӣ мувофиқашуда сурат мегирад.

Интихоби тартиби бозпардохт ба хусусияти фаъолияти қарзгиранда, воридшавии даромад ва шартҳои қарз вобаста аст.

9. Аз рӯйи меъёри фоиз

Қарзҳо метавонанд меъёри фоизи собит ё тағйирёбанда дошта бошанд.

Дар қарзи дорои меъёри собит бонк ва қарзгиранда фоизро дар шартнома муайян мекунанд. Меъёри мувофиқашуда дар муҳлати пешбинишуда, новобаста ба тағйироти фоизи бозорӣ, нигоҳ дошта мешавад.

Дар қарзи дорои меъёри тағйирёбанда фоиз мувофиқи нишондиҳанда ва тартиби дар шартнома муайяншуда бозбинӣ мегардад. Аз ин рӯ, ҳангоми тағйир ёфтани нишондиҳандаи асосӣ меъёри фоизи қарз низ метавонад тағйир ёбад.

13.4. Қарзи давлатӣ

Дар доираи ин мавзуъ қарзи давлатӣ муносибатҳои қарзиеро дар бар мегирад, ки дар онҳо давлат ҳамчун қарздиҳанда, қарзгиранда ё кафил иштирок мекунад.

Давлат метавонад аз ҳисоби маблағҳои буҷет ба аҳолӣ, корхонаҳо ё буҷетҳои сатҳҳои дигар қарз диҳад. Чунин қарзҳо вобаста ба мақсад ва шартҳои барнома метавонанд имтиёзнок бошанд.

Ҳукумат дар ҳолатҳои зарурӣ аз ҳисоби буҷети ҷумҳуриявӣ ба буҷетҳои вилоятӣ, шаҳрӣ ва ноҳиявӣ қарз медиҳад. Он ҳамчунин метавонад мувофиқи тартиби муқарраршуда корхонаҳои давлатиро маблағгузорӣ кунад.

Зарурати дастгирии давлатӣ метавонад вақте ба миён ояд, ки корхонаҳои давлатӣ ё ғайридавлатӣ аз бонкҳои тиҷоратӣ қарз гирифта наметавонанд. Дар баъзе ҳолатҳо ҳукумат бо пешниҳоди қарзҳои имтиёзнок корхонаҳои ғайридавлатиро низ дастгирӣ мекунад.

Дар матни аслӣ ҳамчун мисол оварда шудааст, ки соли 2004 ширкати автомобилсозии Fiat дар Италия бинобар зараровар будани фаъолият аз эҳтимоли қатъи истеҳсолот ва ихтисори 5 ҳазор корманд хабар дода буд. Муаллиф менависад, ки ҳукумати таҳти роҳбарии Силвио Берлусконӣ барои ҳалли мушкилоти ширкат 2 миллиард евро қарзи дарозмуддат пешниҳод кардааст.

Шакли дигари дастгирии давлатӣ ба таъхир гузоштани муҳлати пардохти андоз мебошад. Тибқи матни аслӣ, Ҳукумати Тоҷикистон солҳои 1993–2003 чанд маротиба муҳлати пардохти андози корхонаҳоро тамдид кардааст.

Дар адабиёти иқтисодӣ мафҳуми «қарзи андозӣ» низ истифода мешавад. Шартҳо ва тартиби пешниҳоди он аз қонунгузории андози кишвари дахлдор вобастаанд.

Кафолатҳои давлатӣ низ ба муносибатҳои қарзӣ алоқаманданд. Баъзе бонкҳои тиҷоратӣ ба корхонаҳо танҳо дар сурати мавҷуд будани кафолати ҳукумат қарз медиҳанд. Дар чунин ҳолат ҳукумат мувофиқи шартҳои кафолат барои иҷрои уҳдадории қарзгиранда масъулият мегирад.

Намуди дигари муносибатҳои қарзии давлатӣ ҷалби маблағ аз аҳолӣ ва корхонаҳо тавассути фурӯши вомбаргҳо мебошад. Харидори вомбарг ба давлат қарз медиҳад ва давлат уҳдадор мешавад, ки онро мувофиқи шартҳои барориш бозпардохт кунад.

Дар матни аслӣ зикр шудааст, ки Вазорати молияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 1995 вомбаргҳо бароварда, онҳоро асосан ба аҳолӣ пешниҳод мекард.

Вазорати молия метавонад аз номи ҳукумат коғазҳои қиматнокро дар бозори аввалия ҷойгир намояд. Тибқи матни аслӣ, солҳои 1997–2002 ҳукумат бо ин роҳ аз корхонаҳо ва бонкҳо маблағ ҷалб карда, касри буҷетро мепӯшонд. Муаллиф коҳиши минбаъдаи зарурат ба ин навъи қарзгириро ба пайдоиши барзиёдии даромади буҷет нисбат ба хароҷот алоқаманд медонад.

13.5. Қарзи байналмилалӣ

Қарзи байналмилалӣ қарзест, ки аз ҷониби бонк, ширкат ё ҳукумати як кишвар ба бонк, ширкат ё ҳукумати кишвари дигар дода мешавад. Ташкилотҳои молиявии байналмилалӣ низ дар чунин муносибатҳо иштирок мекунанд.

Мавҷудияти бозорҳои байналмилалии пул имкон медиҳад, ки бонкҳо аз ҳамдигар маблағҳои заруриро ба қарз гиранд. Рушди воситаҳои электронии савдо ва алоқа муносибатҳои байнибонкиро зичтар ва иҷрои амалиётро тезтар гардонидааст.

Муҳлати қарзҳои байнибонкӣ гуногун аст: аз якшаба (overnight) то чандсола. Мақсади ҷалби онҳо қонеъ гардонидани талаботи мизоҷон ва эҳтиёҷоти худи бонк мебошад. Бонкҳо ҳамчунин барои таъмини пардохтпазирӣ ва иҷрои талаботи танзимкунанда аз бонкҳои дигар маблағ ҷалб мекунанд.

Ширкатҳо ва сохторҳои тоҷикистоние, ки бо шарикони хориҷӣ ҳамкорӣ доранд, метавонанд аз бонкҳои кишварҳои дигар қарз гиранд. Дар матни аслӣ ҳамчун мисол оварда шудааст, ки ҳукумати шаҳри Душанбе соли 1999 барои хариди автобусҳои «Икарус»-и истеҳсоли Маҷористон аз Эксимбонки он кишвар қарзи сесола гирифта, онро дар муҳлати муқарраршуда баргардондааст.

Муаллиф инчунин ба истифодаи қарзҳои бонкҳои тиҷоратии Русия ва Қазоқистон аз ҷониби ширкатҳои тоҷикистонӣ ишора мекунад.

Намуди дигари қарзи байналмилалӣ қарзи байниҳукуматӣ мебошад. Он метавонад барои ҳалли масъалаҳои зерин ҷалб шавад.

1. Пӯшонидани касри буҷет

Дар матни аслӣ зикр шудааст, ки қисми зиёди қарзҳои солҳои 1993–2003 гирифташуда бевосита барои пӯшонидани касри буҷети Тоҷикистон истифода шудаанд.

2. Ҳалли мушкилоти озуқаворӣ

Тибқи матни аслӣ, соли 1993 Иттиҳоди Аврупо ба Тоҷикистон барои хариди ғалла аз бозори ҷаҳонӣ 70 миллион доллари ИМА қарзи имтиёзнок додааст, ки он солҳои 2000–2007 баргардонида шудааст.

3. Хизматрасонӣ ва бозпардохти қарзҳои хориҷӣ

Дар матни аслӣ омадааст, ки соли 2000 Иттиҳоди Аврупо масъалаи бозпардохти қарзи соли 1993-ро ба миён гузошт. Азбаски вазъи молиявии Тоҷикистон душвор буд, ҳукумат тамдиди муҳлати қарзро дархост кард.

Ба навиштаи муаллиф, баъдан роҳи дигари ҳалли масъала интихоб шуд: дар асоси созишномаи нав ба Тоҷикистон ба маблағи 35 миллион доллари ИМА кумаки бебозгашт пешниҳод гардид. Ҳамчунин, дар матн пардохтҳои солонаи 15 миллион доллар барои бозпардохти қарз зикр шудаанд.

4. Ташкили захираҳои асъории кишвар

Ҷалби маблағ аз сохторҳои молиявии байналмилалӣ метавонад барои ташаккул ва таҳкими захираҳои асъорӣ истифода шавад. Дар матни аслӣ оғози ташкили захираҳои асъории Тоҷикистони соҳибистиқлол бо чунин маблағгузорӣ алоқаманд дониста шудааст.

5. Таъмини эҳтиёҷоти ҳарбӣ

Ташкили қувваҳои мусаллаҳ ва таъмин кардани онҳо бо таҷҳизоту лавозимоти зарурӣ низ метавонад яке аз мақсадҳои гирифтани қарз аз ҳукуматҳои дигар бошад.

Қарздиҳии байниҳукуматӣ метавонад дар баробари ҳадафҳои иқтисодӣ манфиатҳои сиёсӣ ва стратегии қарздиҳандаро низ дар бар гирад. Ба инҳо рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ, дастгирии ширкатҳои кишвари қарздиҳанда ва фароҳам овардани имкониятҳои сармоягузорӣ дохил мешаванд.

Қарзи байналмилалӣ низ дар шаклҳои пулӣ ва молӣ пешниҳод мешавад. Дар матни аслӣ қарзҳои пулии Хазинаи байналмилалии асъор ва Бонки ҷаҳонӣ, инчунин таҳвили гандум, газ ва барқ аз кишварҳои ҳамсоя бо пардохти ба таъхир гузошташуда ҳамчун мисол оварда шудаанд.

13.6. Қарзи истеъмолӣ

Қарзи истеъмолӣ қарзест, ки ба шахсони алоҳида барои қонеъ гардонидани эҳтиёҷоти шахсӣ ва оилавӣ дода мешавад. Он метавонад дар шакли пулӣ ё молӣ пешниҳод гардад.

Дар гурӯҳбандии матни мазкур қарз барои сохтмони хона, хариди қитъаи замин, ҷевон ва дигар лавозимоти рӯзгор, инчунин пардохти таҳсил низ баррасӣ мешавад.

Дар кишварҳои гуногун қарзҳои манзилӣ барои харид ё сохтмони хона васеъ истифода мешаванд. Муҳлати чунин қарзҳо аз маҳсулоти бонкӣ, шартҳои шартнома ва вазъи молиявии қарзгиранда вобаста аст. Дар матни аслӣ муҳлати то 40–50 сол ҳамчун мисол оварда шудааст.

Муаллиф ҳамчунин ба барномаҳои имтиёзноки дастгирии ҷавонони оиладор дар баъзе кишварҳои арабӣ, аз ҷумла Арабистони Саудӣ, ишора мекунад. Шартҳои дастрасӣ ба чунин барномаҳо ба талаботи барномаи мушаххас вобастаанд.

Ҷевон ва дигар лавозимоти рӯзгорро низ метавон аз ҳисоби қарз харид. Ҳангоми арзёбии дархост бонк одатан ҷойи кор, даромади мунтазам, уҳдадориҳои мавҷуда ва таърихи қарзии довталабро ба назар мегирад.

Дар матни аслӣ оид ба маҳдудияти дастрасии ғайришаҳрвандон ба баъзе барномаҳои Арабистони Саудӣ маълумот оварда шудааст. Муаллиф шумораи сокинони ғайришаҳрвандро дар давраи мавриди назар зиёда аз 7 миллион нафар нишон дода, ба вазъи баъзе оилаҳои муҳоҷир, аз ҷумла авлоди муҳоҷирони тоҷик, ишора мекунад.

Барои арзёбии эътимоднокии қарзгиранда бонкҳо аз маълумоти таърихи қарзӣ истифода мебаранд. Ин маълумот метавонад қарзҳои қаблӣ, тартиби пардохти онҳо ва уҳдадориҳои ҷории шахсро дар бар гирад.

Намуди дигари қарз барои пардохти таҳсилоти олӣ пешниҳод мешавад. Донишҷӯён дар баъзе кишварҳо метавонанд хароҷоти таҳсилро аз ҳисоби қарз пардохт карда, онро баъдан дар давоми чанд сол баргардонанд. Дар матни аслӣ Белгия, Люксембург ва Бритониёи Кабир ҳамчун мисол оварда шудаанд.

Қарзи истеъмолӣ дар шакли молӣ ё пардохти ба таъхир гузошташуда метавонад аз ҷониби корхонаҳои савдо ва хизматрасонӣ пешниҳод гардад. Масалан, корхонаи сохтмонӣ хонаеро месозад ё таъмир мекунад ва маблағи корро баъдтар мегирад. Корхонаи савдо низ метавонад молро ҳозир супурда, маблағи онро баъдан ё қисм ба қисм қабул кунад.

Яке аз роҳҳои маблағгузории хариди мол ва хизматрасонӣ истифодаи овердрафт мебошад. Ҳангоми ҳисоббаробаркунӣ бо корти бонкӣ, агар бақияи суратҳисоб нокифоя бошад ва шартнома чунин имкониятро пешбинӣ кунад, бонк маблағи намерасидаро то ҳадди мувофиқашуда қарз медиҳад.

Ҳадди овердрафт метавонад ба даромади мизоҷ вобаста бошад. Бозпардохти он мувофиқи шартнома, аз ҷумла аз ҳисоби музди меҳнат ё дигар маблағҳои ба суратҳисоб воридшаванда, анҷом меёбад.

Муаллиф таҷрибаи шахсии худро чунин баён мекунад:

«Соли 2006 ман мизоҷи Fortisbank будам ва ҳангоми хариди молу хӯрокворӣ аз корти ин бонк истифода мекардам. Баъзан арзиши харид аз бақияи суратҳисобам зиёд мешуд. Бонк маблағи харидро пурра мепардохт ва фарқи байни арзиши харид ва бақияи суратҳисоб ҳамчун қарз ҳисоб мешуд. Ҳангоми ворид шудани музди меҳнат ё маблағи дигар ба суратҳисоб бонк қарзро аз ҳисоби он мепӯшонд».