Пайдоиши муносибатҳои қарзӣ

Муносибатҳои қарзӣ ва марҳалаҳои асосии рушди онҳо

Барои истифодаи муваққатии маблағҳои пулӣ ё моли шахси дигар қарзгиранда бояд бо қарздиҳанда муносибатҳои муайян барқарор намояд. Азбаски асоси пайдоиш ва рушди ин муносибатҳоро гирифтан, истифода бурдан ва баргардонидани қарз ташкил медиҳад, дар адабиёти иқтисодӣ онҳо «муносибатҳои қарзӣ» ном гирифтаанд.

Муносибатҳои қарзӣ ҳамкории ду тарафро ҳангоми шиносоии қарздиҳанда бо фаъолияти қарзгиранда, муайян кардани шартҳо, бастани шартнома, додани маблағи пулӣ, назорати истифодаи мақсадноки он ва дар муҳлати муайяншуда баргардонидани қарзу иловапулӣ дар бар мегиранд.

Бо пешрафти ҷомеа ва аз як зина ба зинаи дигар гузаштани он муносибатҳои қарзӣ низ ташаккул ёфтаанд. Рушди муносибатҳои қарзиро ба марҳалаҳои зерин ҷудо кардан мумкин аст.

1. Пайдоиши муносибатҳои қарзӣ

Муносибатҳои қарзӣ дар давраи гузариш аз хоҷагидории натуралӣ (табиӣ) ба хоҷагидории молӣ пайдо шудаанд. Ба ҷомеаи ибтидоӣ муносибатҳои қарзие хос буданд, ки дар асоси онҳо шахсони алоҳида моли худро ба ниёзмандон ба қарз медоданд. Баъдан ҳамин мол ё ба ивази он моли баробарарзиш баргардонида мешуд.

Истифодаи молҳои алоҳида ҳамчун эквиваленти умумӣ муносибатҳои қарзиро осонтар гардонд, вале рушди бештари онҳо ба давраи пайдоиши пул ва пешрафти муносибатҳои пулӣ рост меояд. Ба ҳам мувофиқ наомадани давомнокии истеҳсолу муомилоти молҳо, вақти истеҳсолу фурӯши онҳо ва мавсимӣ будани истеҳсолот дар соҳаҳои алоҳида қисме аз молистеҳсолкунандагонро маҷбур мекард, ки моли худро ба қарз диҳанд. Харидорон бо сабабҳои гуногун, аз ҷумла ба фурӯш нарафтани молҳои мавсимӣ, маблағ надоштанд. Дар ин замина шакли одии қарздиҳӣ — қарзи тиҷоратӣ — пайдо шуд.

Тақсимоти ҷамъиятии меҳнат ва пайдоиши моликияти шахсӣ одамонро ба бой ва камбағал, доро ва нодор ҷудо кард. Даромаднок будани қарздиҳӣ боиси пайдо шудани судхӯрон ва судхӯрӣ гардид.

Дар аввал шахсони доро ба дигарон гандум ва молҳои заруриро бо шартҳои гарон ба қарз медоданд. Худи қарзгиранда ё замини ӯ ҳамчун гарави қарз қабул мешуд. Қарздиҳандагон дар ин заминҳо сангҳое мегузоштанд, ки дар рӯйи онҳо номи қарздор, маблағи қарз, муҳлат ва тартиби баргардонидани он сабт шуда буд. Қарзгирандагон ҳам қарзро бармегардонданд ва ҳам қисми зиёди ҳосилро ба судхӯрон медоданд.

Судхӯрӣ фаъолиятест, ки дар он шахсони алоҳида — судхӯрон — ба додани қарзи молӣ ё пулӣ машғул шуда, аз ҳисоби даромади он зиндагӣ мекунанд.

Пайдоиши пул ва рушди муносибатҳои пулӣ боиси гузариш аз қарздиҳии молӣ ба қарздиҳии пулӣ гардид. Азбаски ин тартиби қарздиҳӣ қулайтар буд, судхӯрӣ боз ҳам равнақ ёфт. Акнун қарзгирандагон аксаран камбағалон буданд.

Дар Юнони қадим, дар асрҳои VII–VI то милод, қарздории мардум аз дороён васеъ паҳн шуда буд. Дар Рими қадим «Қонунҳои дувоздаҳҷадвала» тартиби додан ва баргардонидани қарзро муайян мекарданд. Байни қарздиҳанда ва қарзгиранда шартномаи қарзӣ баста мешуд. Шахси қарздор низ барои қарзаш ҷавобгар буд. Дар сурати барнагардонидани қарз қарздиҳанда метавонист дар асоси қарори суд қарздорро занҷирбанд кунад.

Дар матни аслӣ нисбат ба шахсе, ки аз чанд нафар қарздор буд, чунин ҷазои сахт зикр шудааст: дар рӯзи сеюми бозор қарздиҳандагон метавонистанд ҷисми ӯро ба қисмҳо тақсим кунанд. Муаллиф меафзояд, ки чунин ҷазо дар амал татбиқ намегардид, зеро ба манфиати қарздиҳандагон набуд. Онҳо моликияти қарздорро аз худ мекарданд ё худи ӯро ба ғуломӣ фурӯхта, маблағи бадастомадаро байни худ тақсим менамуданд.

Афзоиши талабот ба қарз, фоидаовар будани ин фаъолият ва зарурати дар сатҳи баланд ташкил кардани он боиси пайдоишу рушди амалиёти бонкӣ дар Рими қадим, дар асри III то милод, гардид.

Дар аввал шахсони алоҳида ба иваз кардани пулҳои дар давлатҳо ва минтақаҳои гуногун сикказадашуда машғул буданд. Баъдан онҳо қабул ва нигоҳдории пул, интиқоли он аз як ҷой ба ҷойи дигар ва қарздиҳиро низ ба роҳ монданд.

Ҳамин тавр, дар давраҳои қадим баробари пайдоиш ва рушди муносибатҳои қарзӣ намудҳои гуногуни қарз низ ба вуҷуд омаданд. Аммо пешрафти сусти хоҷагидорӣ ва муомилот боиси рушди сусти муносибатҳои қарзӣ гардида буд. Қарздиҳандагон бештар ба ҳарчи зудтар баргардонидани қарз ва гирифтани моли иловагӣ ё иловапулӣ манфиатдор буданд. Фаъолияти самараноки қарзгиранда барои онҳо аҳамияти камтар дошт. Ин ҳолат ба пешрафти иқтисодиёт ва баланд шудани самаранокии истеҳсолот монеа мешуд. Бонкҳои навтаъсис низ асосан хусусияти судхӯрона доштанд.

2. Пойдоршавии муносибатҳои қарзӣ

Ин марҳала асрҳои X–XIX-ро дар бар мегирад. Хусусиятҳои фарқкунандаи он рушди амалиёти мубодилавӣ, пайдоиши миёнаравон байни соҳибони маблағ ва қарзгирандагон, густариши қарздиҳии молӣ, пойдоршавии бонкҳо, пешрафти бонкдорӣ ва истифодаи васеи векселҳо ҳамчун воситаи ҳисоббаробаркунӣ мебошанд.

Вожаи «вексел» аз калимаи олмонии Wechsel гирифта шуда, маънои мубодила ё ивазро дорад.

Пешрафти амалиёти мубодилавӣ, истифодаи сандуқҳои оҳанини ҷавоҳиротсозон барои нигоҳдории пули мардум ва аз ҷониби онҳо додани забонхатҳо заминаи пайдоиши шаклҳои нави ҳисоббаробаркунӣ гардид. Истифодаи чунин забонхатҳо дар муомилоти пулӣ низ густариш ёфт. Дар матни аслӣ ташаккули минбаъдаи ин забонхатҳо бо пайдоиши векселҳо алоқаманд дониста шудааст.

Дере нагузашта истифодаи векселҳо то дараҷае васеъ шуд, ки давра ба давра бозори фурӯши онҳо ташкил мегардид. Масалан, дар асрҳои XIII–XIV дар музофоти Шампани Фаронса соле шаш маротиба чунин бозор баргузор мешуд. Дорандагони векселҳо метавонистанд онҳоро ба гарав гузошта, аз судхӯрон қарз гиранд.

Пешрафти саноат ва савдо талаботро ба қарз рӯз то рӯз зиёд мекард. Судхӯрон имкони қонеъ гардонидани талаботи рӯзафзуни сармоядоронро надоштанд. Муассисаҳое зарур буданд, ки маблағҳои муваққатан озоди сармоядорон ва аҳолиро ҷамъ оварда, ба ниёзмандон қарз диҳанд ва бозгашти онро назорату таъмин намоянд.

Ҳамин тариқ, афзоиши талабот ба қарз ва зарурати ба таври муташаккил ба роҳ мондани амалиёти бонкӣ боиси пойдоршавии бонкҳо ва пешрафти муносибатҳои қарзӣ гардид.

Аз охири асри XVIII дар кишварҳои аврупоӣ бонкҳои калони саҳомӣ ташкил шуданд. Онҳо дар алоҳидагӣ ё якҷоя барномаҳои бузурги давлатӣ ва саноатӣ, аз ҷумла сохтмони роҳҳои оҳан ва истеҳсоли воситаҳои нақлиёти роҳи оҳанро маблағгузорӣ мекарданд.

Бозёфтҳои таърихӣ, аз ҷумла тангаҳои дар минтақаҳои гуногуни Осиёи Марказӣ ёфтшуда ва таҳқиқоти олимони тоҷик аз рушди муносибатҳои пулӣ дар давраҳои қадим шаҳодат медиҳанд. Дар матни аслӣ зикр шудааст, ки муаллиф дар бораи муносибатҳои қарзии он давраҳо ба навиштаҷоти кофӣ дастрасӣ надоштааст. Ин ҳолат маънои онро надорад, ки қарз ва қарздиҳӣ ба мардуми ин сарзамин хос набуданд. Бо вуҷуди ин, муаллиф рушди шаклҳои гуногуни қарзро дар минтақа нисбат ба кишварҳои аврупоӣ маҳдудтар арзёбӣ мекунад.

Паҳн шудани дини ислом дар Осиёи Марказӣ низ ба шаклҳои қарздиҳӣ таъсир расонд, зеро гирифтани рибо дар ислом манъ аст.

Дар нимаи дуюми асри XIX ба тасарруфи Русия даромадани қисми шимолии Осиёи Марказӣ ба густариши тиҷорат ва муносибатҳои қарзӣ мусоидат кард. Асари устод Садриддин Айнӣ «Марги судхӯр» муносибатҳои қарзӣ ва фаъолияти судхӯрони охири асри XIX ва аввали асри XX-ро инъикос мекунад. Омӯзиши ин асар нишон медиҳад, ки дар муносибатҳои қарзии он давра шаклҳои анъанавии қарздиҳӣ ҷойгоҳи муҳим доштанд. Густариши робитаҳои иқтисодӣ бо Русия ба пайдоиши бонкҳои нав ва рушди муносибатҳои қарзӣ дар минтақа мусоидат намуд.

Дар кишварҳои аврупоӣ то охири асри XIX муносибатҳои қарзӣ пойдор шуда, хеле рушд карданд. Аммо гузариш ба истифодаи пулҳои коғазӣ ва мушкилоти таваррум зарурати танзими муомилоти пулиро ба миён оварданд. Азбаски қарздиҳӣ яке аз воситаҳои танзими муомилоти пулӣ мебошад, бонкҳои марказии кишварҳои алоҳида ба танзими муносибатҳои қарзӣ рӯ оварданд.

3. Гузариш ба муносибатҳои қарзии танзимшаванда

Охири асри XIX давраи густариши таъсири муносибатҳои қарзӣ ба ҳамаи намудҳои фаъолияти иқтисодӣ буд. Акнун истеҳсолот, муомилот ва савдои байналмилалиро бе иштироки қарз тасаввур кардан мушкил гардид. Сол ба сол ҳаҷми қарзи давлатӣ меафзуд ва қарзгирии давлатҳо аз аҳолӣ ё кишварҳои дигар васеъ паҳн мешуд.

Ширкатҳо, шахсони алоҳида ва давлатҳо дар як вақт ҳам қарздиҳанда ва ҳам қарзгиранда гардиданд. Масалан, корманд бо иҷрои кор то рӯзи гирифтани музди меҳнат аз ширкат ё муассиса маблағ талабгор мешавад. Дар баробари ин, ӯ ҳар рӯз аз хизматрасонии ширкатҳои дигар, аз ҷумла таъминкунандагони барқ, об ва гармӣ истифода бурда, дар назди онҳо уҳдадории пардохт пайдо мекунад. Дар охири моҳ музди меҳнаташро гирифта, маблағи хизматрасониҳои истифодашударо мепардозад.

Бо пешрафти иқтисодиёт ва афзоиши талаботи муомилот ба пул ҳаҷми эмиссияи пул аз ҷониби бонкҳои марказӣ низ меафзояд. Қарздиҳӣ яке аз роҳҳои ба муомилот ворид шудани маблағҳои пулӣ мебошад. Дар раванди муомилот маблағҳо аз як суратҳисоб ба суратҳисоби дигар гузашта, дар ташаккули захираҳои қарзӣ иштирок мекунанд.

Рушди савдои байналмилалӣ бо ташкили дурусти муносибатҳои қарзӣ робитаи зич пайдо кард. Ҳиссаи баланди маблағҳои қарзӣ дар сармояи истеҳсолӣ вобастагии истеҳсолот ва иқтисодиётро аз ташкили дурусти ин муносибатҳо боз ҳам зиёд намуд.

Ҷорӣ ва истифода шудани кортҳои қарзӣ имкон дод, ки харидуфурӯши ҳаррӯза низ аз ҳисоби қарз анҷом дода шавад. Одамон бо истифодаи корт арзиши хӯрок, либос ва дигар хароҷоти худро мепардозанд. Ҳисоббаробаркунӣ ва пардохти фоиз мувофиқи шартномаи дорандаи корт бо бонк ё ташкилоти қарздиҳанда сурат мегирад. Агар маблағи суратҳисоб нокифоя бошад ва шартнома чунин имкониятро пешбинӣ кунад, бонк метавонад то ҳадди муайян қарзи овердрафтӣ диҳад.

Дар матни аслӣ ҳаҷми қарзи тавассути кортҳо гирифтаи шаҳрвандони ИМА дар соли 2005 зиёда аз 13 миллиард доллар нишон дода шудааст.

Пешрафти муносибатҳои қарзӣ боиси пайдоиши намудҳои нави хизматрасонии бонкӣ ва ташкили бонкҳои махсусгардонидашуда, аз ҷумла бонкҳои амонатгузорӣ, саноатӣ, содироту воридотӣ ва ипотекӣ гардид.

Аз нимаи дуюми асри XX нақши бонкҳои марказӣ дар танзими муносибатҳои қарзӣ боз ҳам афзуд. Ҷанги дуюми ҷаҳон, аз як тараф, боиси коҳиши истеҳсолот дар бисёр кишварҳо шуда, аз тарафи дигар, ба болоравии сатҳи таваррум мусоидат кард. Кишварҳо бояд ҳаҷми пули дар муомилотбударо дар сатҳи мувофиқ нигоҳ медоштанд. Расидан ба ин мақсад ба ташкили дурусти муносибатҳои қарзӣ низ вобаста буд, зеро онҳо муносибатҳои марбут ба додан ва гирифтани қарзи пулиро дар бар мегиранд.

Ташкили дурусти муносибатҳои қарзӣ ба сари вақт баргардонидани қарзҳо мусоидат мекунад. Ин барои танзими муомилоти пулӣ ва дар ҳолатҳои зарурӣ ба муомилот баровардани миқдори муайяни пул аҳамияти калон дорад.

12.2. Сармояи қарзӣ ва сарчашмаҳои он

Маблағҳои пулии ширкатҳо ва шахсони алоҳида, ки дар истеҳсолот ва муомилот истифода мешаванд, сармоя ном доранд. Маблағҳои дар истеҳсолот истифодашавандаро сармояи истеҳсолӣ ва маблағҳои дар соҳаи савдо истифодашавандаро сармояи савдо меноманд.

Хусусиятҳои гирдгардиш ва гардиши сармояҳои истеҳсолӣ ва савдо боиси муваққатан озод мондани маблағҳои муайян мегарданд. Илова бар ин, ширкатҳо ва шахсоне ҳастанд, ки маблағҳои худро дар бонкҳо пасандоз карда, аз ҳисоби даромади онҳо фаъолият ё зиндагӣ мекунанд.

Дар натиҷа ҳаҷми муайяни маблағҳои пулӣ ташаккул меёбад, ки онҳоро барои қарздиҳӣ истифода бурдан мумкин аст. Дар адабиёти иқтисодӣ ин маблағҳо «захираҳои қарзӣ» ном доранд. Қисми ба қарз додашудаи ин захираҳо дар якҷоягӣ бо арзиши молҳои ба қарз додашуда сармояи қарзиро ташкил медиҳад.

Вобаста ба хусусият ва муҳлати истифодаи воситаҳои истеҳсолот мафҳумҳои «сармояи асосӣ» ва «сармояи гардон» низ истифода мешаванд. Сармояи асосӣ маблағҳоеро дар бар мегирад, ки барои хариди бино, дастгоҳҳо, воситаҳои нақлиёт ва дигар воситаҳои дарозмуддати истеҳсолӣ сарф шудаанд. Сармояи гардон бошад, маблағҳои барои хариди ашёи хом ва дигар воситаҳои дар давраи истеҳсолӣ истифодашавандаро фаро мегирад.

Гирдгардиши сармоя равандест, ки аз сарфи пул барои хариди ашёи хом оғоз ёфта, пардохти музди меҳнат ва дигар хароҷоти истеҳсолиро дар бар мегирад ва бо фурӯши молу гирифтани маблағи он анҷом меёбад.

Гардиши сармоя такроршавии пайвастаи гирдгардиши он дар давраи муайян, масалан, семоҳа, нимсола ё як сол мебошад.

Бонкҳои тиҷоратӣ ҳамаи маблағҳои дар суратҳисобҳои мизоҷон мавҷудбударо ба қарз дода наметавонанд. Қисме аз ин маблағҳо барои хизматрасонии ҳаррӯзаи мизоҷон ва иҷрои уҳдадориҳои бонк зарур аст. Қисми дигар мувофиқи меъёрҳои муқарраршуда ҳамчун захираҳои ҳатмӣ нигоҳ дошта мешавад.

Дар матни аслӣ барои хизматрасонии ҳаррӯза тахминан 30 фоиз ва барои захираҳои ҳатмии бонкҳои тиҷоратии Тоҷикистон дар соли 2007 меъёри 12 фоиз зикр шудааст. Ҳамчунин, ҳиссаи захираҳои барои қарздиҳӣ истифодашаванда 60–80 фоиз нишон дода шудааст. Ин рақамҳо ба шароиту давраҳои мушаххас дахл дошта, бе тавзеҳи заминаи ҳисоб набояд ҳамчун меъёрҳои ягона қабул шаванд.

Ҳиссаи захираҳои қарзии истифодашаванда аз вазъи иқтисодиёти кишвар, талаботи пардохтпазирӣ ва меъёрҳои муқарраркардаи бонки марказӣ вобаста аст. Дар матни аслӣ ҳамчунин маҳдудияти ҳашткаратаи сармояи бонк барои ҳаҷми қарздиҳӣ оварда шудааст. Мувофиқи ин мисол, агар сармояи бонк 10 миллион сомонӣ бошад, ҳаҷми қарзҳои он набояд аз 80 миллион сомонӣ зиёд гардад.

Гирдгардиши сармояҳои истеҳсолӣ, савдо ва қарзиро бо формулаҳои зерин ифода кардан мумкин аст:

• Сармояи истеҳсолӣ: П → М (ҚК + ВИ) … И … М′ → П′.
• Сармояи савдо: П → М → П′.
• Сармояи қарзӣ: П → П′.

Дар ин формулаҳо:

• П — маблағи пулии аввала;
• М — мол;
• ҚК — қувваи корӣ;
• ВИ — воситаҳои истеҳсолот;
• И — истеҳсолот;
• М′ — моли истеҳсолшуда, ки арзиши афзударо дар бар мегирад;
• П′ — маблағи аз фурӯши мол бадастомада дар формулаҳои сармояи истеҳсолӣ ва савдо; дар формулаи сармояи қарзӣ бошад, маблағи қарзи баргардонидашуда бо фоизи он.

Сарчашмаҳои асосии сармояи қарзӣ инҳоянд.

1. Маблағҳои пулии дар фондҳои амортизатсионӣ ҷамъшуда

Арзиши воситаҳои асосӣ, аз ҷумла биноҳо, таҷҳизот ва воситаҳои нақлиёт, ҳангоми истифода қисм ба қисм ба арзиши маҳсулоти тайёр мегузарад.

Ширкатҳо дар давоми истифодаи воситаҳои асосӣ маблағҳои дахлдорро дар фонди амортизатсионӣ ҷамъ меоранд. Баъдан, ҳангоми фарсуда шудани воситаҳои асосӣ, онҳоро аз ҳисоби ин фонд нав мекунанд.

Масалан, дар матни аслӣ муҳлати истифодаи агрегатҳои Неругоҳи барқи обии Норак 30 сол ва ҳавопаймоҳои ширкати ҳавопаймоии Тоҷикистон 20 сол нишон дода шудааст. Дар давоми ин солҳо қисми маблағҳои аз фурӯши барқ ё чиптаҳои ҳавопаймо бадастомада барои нав кардани воситаҳои асосӣ ҷамъ карда мешавад. То замони истифодаи ин маблағҳо барои хариди таҷҳизоти нав онҳо метавонанд ҳамчун сарчашмаи сармояи қарзӣ хизмат кунанд.

Ширкатҳо барои ташкили дурусти истеҳсолот ва ҳалли масъалаҳои истеҳсолию иҷтимоӣ фондҳои дахлдор, аз ҷумла фонди музди меҳнат, фонди ҳавасмандгардонии кормандон, фонди иҷтимоӣ ва фонди амортизатсионӣ ташкил медиҳанд. Мақсади ташкили фонди амортизатсионӣ ҷамъ кардани маблағҳои зарурӣ барои таҷдиди воситаҳои асосӣ мебошад.

Ба воситаҳои асосӣ биноҳо, таҷҳизот, воситаҳои нақлиёт, дастгоҳҳо, асбобу анҷом, чорвои корӣ ва дигар воситаҳое дохил мешаванд, ки муҳлати истифодаашон аз як сол зиёд аст.

2. Маблағҳои муваққатан озоди воситаҳои гардони ширкатҳо

Қисме аз воситаҳои гардони ширкатҳо бинобар ба ҳам мувофиқ наомадани вақти воридшавии маблағ аз фурӯши мол ва вақти истифодаи он барои хариди ашёи хом, сӯзишворӣ ва дигар эҳтиёҷоти истеҳсолӣ муваққатан озод мемонанд. Азбаски ин маблағҳо, ба истиснои бақияи хазина, дар суратҳисобҳои бонкии ширкатҳо нигоҳ дошта мешаванд, онҳоро метавон ҳамчун сарчашмаи сармояи қарзӣ истифода бурд.

Ифодаи пулии фондҳои гардон ва фондҳои муомилот дар маҷмуъ воситаҳои гардон номида мешавад. Ба фондҳои гардон захираҳои ашёи хом, дигар воситаҳои дар раванди истеҳсолот истифодашаванда, арзиши истеҳсолоти нотамом ва хароҷоти давраҳои оянда дохил мешаванд.

Фондҳои муомилот арзиши маҳсулоти тайёри дар анборбуда, молҳои ба харидор фиристодашуда, маблағҳои дар хазина ва суратҳисобҳои ширкат мавҷудбуда, инчунин маблағҳои аз ҷониби харидорон ҳанӯз пардохтнашударо дар бар мегиранд.

Илова бар ин, маблағҳои барои пардохти музди меҳнат пешбинишуда то фаро расидани рӯзи пардохт муваққатан озод мебошанд. Масалан, маблағе, ки барои музди меҳнати ошпаз пешбинӣ шудааст, ҳар рӯз аз ҳисоби фурӯши хӯрок ба хазина ё суратҳисоби ошхона ворид мегардад, вале музди меҳнат ба ӯ танҳо дар охири моҳ пардохт мешавад. То ин вақт маблағи мазкур муваққатан озод мемонад.

3. Маблағҳои фондҳои аз ҳисоби фоидаи софи ширкатҳо ташкилшуда

Ширкатҳо аз ҳисоби фоидаи соф барои васеъ кардани истеҳсолот, гузаронидани таҳқиқоти илмӣ ва дигар мақсадҳо фондҳои махсус ташкил мекунанд.

Масалан, агар ширкат барои кормандони худ хонаи истиқоматӣ сохтанӣ бошад, маблағи заруриро дар давоми муддати муайян аз ҳисоби фоидаи соф дар фонди дахлдор ҷамъ меорад. То оғози сохтмон ин маблағҳо муваққатан озоданд. Ширкат метавонад онҳоро дар бонк пасандоз карда, даромади фоизӣ гирад. Бонк, дар навбати худ, ин маблағҳоро барои қарздиҳӣ истифода мебарад.

4. Даромад ва пасандозҳои аҳолӣ

Шахсони алоҳида бо мақсадҳои гуногун, аз ҷумла сохтмони хона, хариди ҷевон ё мошин, таъмини таҳсилоти олии фарзандон ва баргузории тӯй, як қисми даромади худро дар суратҳисобҳои бонкӣ ҷамъ мекунанд.

Қисми зиёди ин маблағҳо муваққатан озод буда, аз ҷониби бонкҳо барои қарздиҳӣ истифода мешавад. Даромади аз қарздиҳӣ бадастомада байни бонк ва пасандозгузорон тақсим мегардад.

5. Захираҳо ва даромадҳои пулии давлат

Ба ин гурӯҳ маблағҳое дохил мешаванд, ки аз фаъолияти тиҷоратии давлат, додани қарз ба кишварҳои дигар ва манбаъҳои дигар ба даст меоянд. Маблағҳои буҷетҳои марказӣ ва маҳаллӣ, захираҳои асъории давлат, инчунин маблағҳои фондҳои президентӣ ва дигар фондҳо то замони истифода метавонанд дар ташаккули захираҳои молиявӣ иштирок кунанд.

Кишварҳо барои коҳиш додани таъсири вазъи номусоиди иқтисодӣ захираҳои асъорӣ ташкил медиҳанд. Дар матни аслӣ пӯшонидани хароҷоти на кам аз се моҳи воридот ҳамчун меъёри захираҳои асъорӣ оварда шудааст.

Масалан, тибқи рақамҳои матни аслӣ, хароҷоти якмоҳаи Тоҷикистон барои воридоти мол дар соли 2005 тақрибан 50 миллион доллари ИМА буд. Бо истифода аз меъёри зикршуда, барои пӯшонидани хароҷоти се моҳи воридот тақрибан 150 миллион доллар захира лозим мешуд.

Ҳамин тавр, маблағҳои муваққатан озоди ширкатҳо, давлат ва шахсони алоҳида, ки тавассути бонкҳо ба қарз дода мешаванд, дар якҷоягӣ бо арзиши молҳои ба қарз додашуда сармояи қарзиро ташкил медиҳанд. Ҳаракати сармояи қарзӣ аз қарздиҳанда ба қарзгиранда ва сари вақт баргардонидани он ташкили дурусти муносибатҳои қарзиро талаб мекунад.

12.3. Қоидаҳои қарздиҳӣ

Раванди додани қарзро қарздиҳӣ меноманд.

Мавҷудияти категорияҳои иқтисодӣ, аз ҷумла қарз, ба риояи талабот ва принсипҳои муайян вобаста аст. Бе риояи онҳо категория хусусият ва моҳияти худро гум мекунад.

Қоидаҳо ё принсипҳои асосии қарздиҳӣ инҳоянд.

1. Баргардонидашаванда будани қарз

Гирифтани қарз осон аст, вале баргардонидани он метавонад мушкил бошад. Беҳуда нест, ки мегӯянд: «Пули бегонаро мегирию пули худатро медиҳӣ».

Баргардонидани қарз нишондиҳандаи фаъолияти самаранок ва боэътимоди қарзгиранда, инчунин ташкили дурусти муносибатҳои қарзӣ байни ӯ ва бонк мебошад. Иҷрои саривақтии уҳдадориҳои қарзгирандагон барои иҷрои уҳдадориҳои бонк дар назди пасандозгузорон аҳамияти калон дорад, зеро яке аз сарчашмаҳои қарздиҳӣ пасандозҳои онҳост.

Бонк дар баробари истифодаи маблағҳои ҷалбшуда уҳдадории баргардонидани онҳоро низ дорад. Аз ин рӯ, пеш аз додани қарз бояд имконияти сари вақт бозпас гирифтани маблағро дуруст арзёбӣ намояд.

Агар қарзҳо сари вақт баргардонида нашаванд, бонк метавонад дар бозпардохти пасандозҳо мушкилӣ пайдо кунад. Ин ҳолат боиси коҳиши эътимоди мардум ба бонк ва ҳатто муфлисшавии он шуда метавонад.

Аз ин рӯ, баргардонидашаванда будан хусусияти асосии қарз мебошад. Бекор кардани ин принсип боиси зарар дидани бонкҳо ва пасандозгузорон гардида, фаъолияти қарздиҳиро халалдор месозад.

2. Муҳлатнок будани қарз

Қарз бояд дар муҳлати дар шартнома муқарраршуда баргардонида шавад. Риоя накардани ин муҳлат метавонад иҷрои саривақтии уҳдадориҳои бонкро дар назди мизоҷон ва давлат душвор гардонад. Аз ин рӯ, дар шартнома оқибатҳои таъхири пардохт пешбинӣ мешаванд.

Вобаста ба шартномаи қарзӣ ва қонунгузории амалкунанда, бонк метавонад барои ситонидани қарз чораҳои дахлдор андешад. Ба онҳо татбиқи пардохтҳои пешбинишуда барои таъхир, муроҷиат ба суд, талаб кардани ситонидани қарз аз ҳисоби молу мулк ва дар ҳолатҳои дахлдор оғоз кардани расмиёти муфлисшавӣ дохил мешаванд.

3. Пардохти иловапулӣ барои истифодаи қарз

Моҳияти ин принсип аз пардохти иловапулӣ, яъне фоизи қарз, ба қарздиҳанда иборат аст. Бонк барои истифодаи қисми маблағҳои аз пасандозгузорон ҷалбкардааш фоиз мепардозад. Илова бар ин, он хароҷоти фаъолияти худро дорад, ки яке аз сарчашмаҳои пӯшонидани онҳо даромади фоизӣ мебошад.

Ҳангоми истифодаи самараноки қарз қарзгиранда фоида ба даст меорад ва қисми онро барои пардохти фоизи қарз истифода мекунад.

Музди меҳнати кормандон, пардохти барқ, об ва хизматрасонии алоқа, хариди компютерҳо ва таҷҳизоти зарурӣ аз ҷумлаи хароҷоти бонк мебошанд.

Фоизи қарз соҳибони маблағро ба додани пули худ барои истифодаи муваққатӣ ҳавасманд мекунад. Ин ҳавасмандӣ ба истифодаи васеи маблағҳои муваққатан озоди аҳолӣ, ширкатҳо ва давлат барои қонеъ гардонидани талаботи иловагии истеҳсолот ва муомилот мусоидат менамояд.

Зарурати пардохти иловапулӣ қарзгирандаро водор мекунад, ки маблағи қарзиро дар фаъолияти фоидаовар истифода барад. Ин ҳам барои пешрафти иқтисодиёти кишвар ва ҳам барои иҷрои саривақтии уҳдадориҳои ӯ дар назди бонк ва давлат муҳим аст.

Фоиз ҳамчунин метавонад ба ҳифзи арзиши воқеии маблағҳои пулӣ мусоидат кунад. Барои нигоҳ доштани қобилияти харидории маблағ даромади фоизӣ бояд таъсири таваррумро ҷуброн намояд.

4. Таъминнок будани қарз

Манфиати қарздиҳанда тавассути қабули гарав, кафолат ва замонат ҳимоя карда мешавад. Ба сифати гарав метавон молу мулк, захираҳои молӣ, таҷҳизот ва дигар воситаҳои истеҳсолии қарзгирандаро қабул кард. Кафолатҳои ширкатҳо ва бонкҳо, инчунин замонати шахсони алоҳида низ метавонанд воситаи таъмини иҷрои уҳдадориҳои қарзӣ бошанд.

Дар сурати барнагардонидани қарз ва фоизи он ситонидан аз ҳисоби молу мулки ба гарав гузошташуда бо тартиби муқарраркардаи қонунгузорӣ анҷом дода мешавад.

Кормандони бонк бояд арзиши молу мулки ба гарав қабулшавандаро дуруст муайян кунанд. Дар акси ҳол, маблағи аз фурӯши он бадастомада метавонад барои пардохти қарз нокифоя бошад.

Агар қарз бо кафолати ширкати дигар дода шуда бошад, иҷрои уҳдадории кафил мувофиқи шартҳои кафолат ва тартиби муқарраршуда талаб карда мешавад.

Гарав ва кафолат хавфи барнагаштани қарзро коҳиш медиҳанд, вале онро пурра аз байн намебаранд. Аз ин рӯ, бонк бояд фаъолияти қарзгиранда, қобилияти пардохт ва эътимоднокии таъминоти пешниҳодшударо бодиққат арзёбӣ кунад.

5. Истифодаи мақсадноки қарз

Истифодаи мақсадноки қарз яке аз заминаҳои дар муҳлати муайяншуда баргардонидани он мебошад. Қарз метавонад барои мақсади мушаххас, масалан, хариди ашёи хом ё таҷҳизот дода шавад. Дар чунин ҳолат қарзгиранда уҳдадор аст маблағро мувофиқи мақсади дар шартнома зикршуда истифода барад.

Дар матни аслӣ ҳиссаи қарзҳои мақсаднок зиёда аз 90 фоиз нишон дода шудааст. Мақсади қарз яке аз шартҳои қарздиҳӣ буда, дар шартнома сабт мегардад. Бонк истифодаи маблағро мувофиқи шартҳои шартнома назорат мекунад.

Дар сурати риоя накардани ин шарт нисбат ба қарзгиранда чораҳои дар шартнома ва қонунгузорӣ пешбинишуда татбиқ мешаванд.

Риояи принсипҳои қарздиҳӣ имкон медиҳад, ки муносибатҳои қарзӣ дуруст ба роҳ монда шуда, маблағҳои муваққатан озоди корхонаҳо ва аҳолӣ барои пешрафти иқтисодиёт истифода гарданд.