қаҳрамононаи ӯ, аз матолиби маҳаллӣ (ҳиндӣ), имкон доданд, ки навои тоҷикӣ дар сарзамини бостонии Ҳинд мустаҳкам карда шавад.
Ба ин зумра эҷоди муаллифи асари назмӣ (тазкира), ки то замони мо омада расидааст, «Лубоб-ул-албоб» («Мағзиз-ар-раҳо»)-и Муҳаммад Авфӣ, ки зодаи Марв ва тарбиятдидаи Бухоро дохил мешавад, ки ҳангоми ҳуҷуми муғулҳо дар Ғӯр буда, ин вилояти тоҷикнишинро маскани доимии худ интихоб намудааст. Вай ин асари худро ба вазири султони маҳаллӣ бахшидааст (соли 1221). Баъдтар, ба Ҳиндустон кӯч баста, вай асари нав «Ҷавомеъ-ул-ҳикоёт ва лавомеур-ривоёт» («Маҷмӯаи ҳикояҳо»)-ро навишт, ки онро ба вазири султони Деҳлӣ Илтутмиш Низомулмулк Ҷунайдӣ бахшидааст. Дар ин асар, инчуни рӯйдодҳои пурарзиши таърихӣ то соли 1230 инъикос гардидаанд.
Сарфи назар аз набардҳо ва бесарусомониҳои дохилии замони ҳукмронии муғулҳо, анъанаи таърихнигории тоҷикӣ-мусулмонӣ қатъ нагардид, балки бомуваффақият рушд кард. Ба ин се намунаи асари ҷолиби таваҷҷуҳро месазад ворид намуд.
Яке аз сарчашмаҳои муҳимми он давра «Табақоти Носирӣ», ки соли 1260 аз ҷониби Абуумар Ҷузҷонӣ навишта шудааст, ба шумор меравад, ки таърихи ҳокимони Ғазна, Ҳиндустон ва ҳукмронии муғулҳоро тавсиф кардааст. Ин яке аз беҳтарин асарҳои таърихии минтақаи Ғӯр дар давраи асрҳои миёна мебошад. Ду асари дигар дар Эрон эҷод шудаанд: аввалин «Таърихи Ҷаҳонкушо» («Кашфкунандаи ҷаҳон»)-и Алоуддин Ҷувайнӣ (ваф. 1283) ва «Ҷомеъ-ут-таворих»
(«Маҷмӯаи солномаҳо»)-и Фазлулоҳ Рашидадин (вафоташ с. 1318).
Ҳамин тариқ, бояд қайд кард, ки мухолифати фаросат (интуитсия) ба илмҳо, ки аз замони диншиноси тасаввуф Ғаззолӣ оғоз