ки як аскари оддии муғул ба сари ӯ нархи ночиз гузошт. Аз ин рӯ, ӯ чандин маротиба пешниҳодҳои фидяи ҳамватанонашро рад кард, ки аскари ҷангҷӯи руҳафтода чун дид, ки фоидаи моддӣ (на нобиғаи тафаккур) аз дасташ меравад, бо ноумедӣ ва кина ӯро бо шамшер ба қатл расонид.
Агар ҳуҷуми муғулҳо боиси қатъ гардидани парвози баланди тафаккури яке аз суфиёни барҷастаи халқи тоҷик гардад, пас нобиғаи дувуми андеша Ҷалолиддини Балхӣ/Румӣ (с.1207-1272) маҷбур шуд, ки таҳқиқоти адабӣ ва маънавии (илоҳии) худро берун аз ватани худ, идома диҳад. Зодаи яке аз водиҳои Тоҷикистони муосир (Вахш) Ҷалолиддин, пас аз гирифтани маълумоти ибтидоӣ дар Варорӯд (Вахш, Самарқанд), дар арафаи ҳуҷуми муғулҳо Варорудро бо оилааш тарк кард. Пас аз саргардонӣ дар шаҳрҳои Нишопур, Бағдод, Ҳиҷоз, Димишқ, Ҳалаб ва Макка, ки Ҷалолиддин таҳсилашро дар ин шаҳрҳо низ (таҳти роҳбарии падараш) идома додааст, вай бо оилааш, ниҳоят, дар шаҳри Қуния маскун шуданд. Дар ин ҷо, пас аз фурӯпошии давлати Салҷуқиён, сарварони мухталифи оғузҳо-туркманҳо давлатҳои хурди бейликҳо ташкил карданд, ки дар байни дигар чизҳо «синтези тоҷикӣ-туркӣ»- ро гиромӣ медоштанд.
Ривоятҳо нишон медиҳанд, ки Ҷалолиддини ҷавон дар шаҳри Нишопур бо суфии бузург Фаридаддин Аттор мулоқот кардааст, ки дар қатори дигар чизҳо, дар фалсафаи динии ӯ нақши фаромӯшнашаванда гузоштааст. Вай натанҳо суннатҳои суфиёни пешгузаштаи бузурги худро идома дод (дар яке аз ашъор худро пайрави ӯ меномад), балки онҳоро эҷодкорона боз ҳам такмил дод: