Авҳадуддин Анварӣ. Мунтахаби девон.

Умри шоири номвар Анварӣ тақрибан дар дарборҳо сипарӣ шудаву аз ӯ дар мадҳи ҳокимони гуногун ашъори зиёде боқӣ мондааст. Ба тақозои муҳит ва навъи қасида шоир васфу мадҳро ба дараҷаи аъло расонидааст, лекин як чиз аён аст, ки ҳама қасидаҳояш дар ғояти волозавқиву ҳунармандӣ суруда шудаанд ва маҳз ҳамин ҷиҳат, дар радифи ғазалҳои ширину қитъаҳои воқеӣ ва рубоиёти дастрас, забардасти адабиёташ намудааст.

ШЕЪРЕ ПУР АЗ МУШКИЛОТУ ЛАТОФАТ

Хосияти адабиёт ва рисолати хоси адибон дар ҳамаи замону маконҳо, ҷуз осори писанди ҳамагон офаридан, дар ҳамон осор оид ба адабиёту ҳамтоёни худ ба таври хос ё иҷмолӣ изҳори назар кардан ҳам будааст. Ва ин назардиҳӣ гоҳе кори басо нақдро ба сомон расондаву асли ҳолро воқеӣ баён медорад ва асрҳо зеҳну хотири муштариёни адабиётро ба ҳамон самт такон медиҳад.
Дар ин замина қитъае дерина ҳамеша вирди забонҳост:

Дар назм се тан паямбаронанд,
Ҳарчанд ки «ло набия баъдӣ»,
Авсофу қасидаву ғазалро
Фирдавсиву Анвариву Саъдӣ.

Дар ин мулоҳиза ягон ҷои шубҳа нест, чунки мурури ҳазорсола замон ҳақиқати маҳзашро собит намудааст. Бо вуҷуди ин, тори тирае дар ин ҳақиқати равшан роҳ меёбад, ки чаро шоири начандон мавриди муҳаббати ҳамагоние чун Анварӣ дар радифи паямбарони ростини назму дӯстдоштаҳои воқеии мухлисони адабиёт қомат рост кардааст?
Дар бораи ҳар кадоми ин бузургворон ҷилд-ҷилд асарҳо навишта шудаанд, ки дар маҷмӯъ ба ин савол ҳам ҷавоб гуфтаанд. Дар ҳошия метавон афзуд, ки маҳз мавзӯъҳои барҷаставу ҷовидонаи назмашон – ватанхоҳии сӯзон ва панду андарзи амиқу хотирмони басо баланду дилрас ҳаким Фирдавсиву шайх Саъдиро маҳбуби ҳазорон ва осорашонро китобҳои рӯимизии ҳамагон кардаанд. Дуруст аст, ки мавзӯъ худ ба худ масъалаеро ҳал намекунад, вале, мутаваҷҷеҳ бошед, ки гуфтем: ин мавзӯъҳои барҷастаи басо баланду дилрас, аз қавли Давлатшоҳи Самарқандӣ «донишмандонаву матин» суруда шудаанд.
Шоири сеюм аз ин мавзӯъҳои басо ҷолиб зоҳиран дур аст ва дар маҷмӯъ на ашъоре гуфтааст, ки шиори ватанхоҳони замонҳову маконҳо шуда бошад, на осоре, ки насиҳатгару раҳнамои ҷовидонаи бани башар.
Аммо он қитъа, ки овардем, аз ин андешаҳо бартар аст, азбас на мулоҳизаи чун мо омие, балки ҳукми шахси басо огоҳу фарохназари адабиётро, натиҷаи назари амиқу хулосаи дақиқеро таҷассум намудааст.
Ҳамин аст, ки асрҳо боз иқтибосаш мекунему ба ҳақиқаташ тан додаем ва андешаҳои фавқ камтар ба сарамон меояд. Ва ҳангоме ки ба осори ин шоир ҳам амиқтар сар фурӯ мебарем, симои хосу муҳташами шоириву инсоние пеши назарамон падидор мешавад, ки воқеан сазовори он баҳои баланди мондагор аст. Ҳақ ба ҷониби донишманди маъруфи адабиёти классикиамон Расул Ҳодизода мебошад, ки: «Дар воқеъ, Анварӣ аз шоирони бузургест, ки дар жанрҳои қасидаву ғазал аз пуркортарин ва забардасттарини афрод буд ва бо ин дар таърихи назми мо асари намоёне гузоштааст».