Мушоҳидаҳо

Мушоҳидаҳо фаровонанд

Дар боби гузашта мо ҷузъи якуми муқаддимаи истидлол — далелҳоро баррасӣ кардем. Ҷузъи навбатии он мушоҳида аст. Мушоҳидаҳо ҳама чизеро дар бар мегиранд, ки мо мехонем ё мешунавем. Мо намедонем, ки онҳо комилан дурустанд ё не ва онҳоро шахсан таҷриба накардаем. Агар дурустии мушоҳидае комилан маълум мебуд, он далел ҳисоб мешуд. Вақте аз касе савол мепурсед, ҷавоби ӯ дар аксари ҳолатҳо барои шумо мушоҳида аст.

Вақте дар хабарҳои саҳарӣ мехонед, ки як моҷароҷӯ бо мотосикл аз болои шумораи беҳисоби автобусҳои мактабӣ ҷаҳидааст, шумо мушоҳида мекунед. Шумо бо итминон намедонед, ки ӯ воқеан аз болои он автобусҳо ҷаҳидааст. Агар хабар аз манбаи боэътимод бошад, эҳтимол дуруст аст. Аммо шумо ба ин комилан бовар карда наметавонед ва агар дар он ҷо набудед, шоҳиди ҳодиса ҳам нашудаед.

Инҳо чанд намунаи мушоҳидаанд:

• Шумо дар сомонаи TripAdvisor шарҳи касеро дар бораи тарабхона мехонед.
• Дар ҷаласаи баррасии сифати маҳсулот гузоришеро мехонед, ки мегӯяд сатҳи қаноатмандии муштариён 72 дарсад аст. Шумо намедонед, ки маълумот аз куҷо гирифта шудааст, то чӣ андоза дақиқ аст ва ҳатто муштариён маҳз чиро баҳогузорӣ кардаанд. Ин изҳорот ба муҳокима ниёз дорад, бинобар ин мушоҳида аст.
• Обуҳавошинос мегӯяд: «Пагоҳ борон меборад».
• Андерсон Купер дар шабакаи телевизионии CNN мегӯяд: «Президент қонуни нави андозро имзо кард».

Чаро инҳо мушоҳидаанд? Зеро шумо намедонед, ки онҳо комилан дурустанд ё не.

Байни далелҳо ва мушоҳидаҳо нофаҳмиҳои зиёд вуҷуд доранд. Изҳороте, ки аз манбаи боэътимод меояд, эътибори зиёд пайдо мекунад ва ба осонӣ ҳамчун далел қабул мешавад: «Охир, чаро он шахс бояд дурӯғ гӯяд ё инро аз худ бофад?» Бо вуҷуди ин, чунин изҳорот метавонад танҳо мушоҳида бошад. Эътиборе, ки аз боэътимодии манбаъ бармеояд, ҷузъи муқаддимаи истидлоли шуморо қавӣ менамояд.

Масалан, мо одатан ба гуфтаи дӯсти наздик ё хешованд бештар бовар мекунем, назар ба чизе, ки аз як шиноси одӣ мешунавем. Манбаъ ҳатман шахс нест; он метавонад пойгоҳи додаҳо, рӯзнома ё интернет бошад. Фарз кунед, мешунавед, ки касе мегӯяд: «Дар давоми даҳ соли оянда астероиде бо қутри 20 мил ба Замин бармехӯрад». Шумо аз ӯ мепурсед: «Ин маълумотро аз куҷо гирифтед?» Ӯ ҷавоб медиҳад: «Дар интернет, дар як сомонаи пешгӯии охири дунё хондам». Эҳтимол шумо ба ин сухан чандон эътимод намекунед, зеро суст будани манбаи маълумотро дарк мекунед. Аммо агар ҳамин суханро як ситорашиноси маъруф гӯяд ва онро бо мушоҳидаҳои телескопии худ асоснок кунад, беҳтар аст ба ҷустуҷӯи паноҳгоҳи зеризаминӣ дароед.

Бо вуҷуди ҳамаи ин нофаҳмиҳо, фарқ кардани далел аз мушоҳида осон аст. Агар ба саволи зерин «ҳа» гуфта тавонед, пас маълумот далел аст: «Оё ин маълумот комилан дуруст аст ва ҳеҷ ҷойе барои шубҳа, баҳс, шарҳи иловагӣ ё ҳолати дигар боқӣ намемонад?» Агар ҷавобатон «не» бошад ва шумо ин рӯйдодро шахсан таҷриба накарда бошед, пас он мушоҳида аст. Мушоҳидаҳо метавонанд дуруст ё нодуруст бошанд.

Мушоҳидаҳо ба муҳокима ниёз доранд, то фаҳмем, ки онҳо то чӣ андоза дақиқанд ё дар кадом шароит дурустанд. Касе мегӯяд: «Муштариёни мо хизматрасонии зудтар мехоҳанд». Ин ба далел монанд аст, аммо шояд баъзе муштариён сифати баландтарро аз суръати бештар авлотар донанд. Барои равшан кардани масъала онро муҳокима кардан меарзад.

Фарз кунед, мегӯед: «Ман соҳиби хона ҳастам». Агар қарзи ипотека дошта бошед, пас аз нигоҳи техникӣ ҳам шумо ва ҳам бонк соҳиби хона ҳастед. Он гоҳ дар бораи он ки чӣ қадар қарздоред, суҳбат ба миён меояд. Ин мушоҳида аст.

Шояд роҳбаратон гӯяд: «Кормандони мо ҳавасманданд». Мумкин аст аксари онҳо чунин бошанд. Аммо шояд баъзеҳо ҳавасманд набошанд ё шароите вуҷуд дошта бошад, ки дар он ҳавасмандии худро аз даст диҳанд. Муҳокимаи вазъи он кормандон ва чунин шароит барои фаҳмидани ҳолат кумак мекунад. Ин мушоҳида аст.

Шояд сиёсатмадоре гӯяд: «Мо имсол хароҷотро 10 миллион доллар кам кардем». Воқеият метавонад чунин бошад: ҳарчанд 10 миллион доллар кам карда шуд, 8 миллион доллари дигар илова гардид. Пас, коҳиши холис дар асл 2 миллион доллар будааст. Ин мушоҳида аст.

Чаро фарқ кардани мушоҳидаҳо аз далелҳо муҳим аст? Мо далелҳо ва мушоҳидаҳоро ҳамчун ҷузъҳои муқаддимаи истидлол истифода мебарем, то дар бораи масъалаи душвори худ ба хулосае расем. Далелҳо равшану якмаъноянд. Мушоҳидаҳо ба равшанӣ ва муҳокимаи иловагӣ ниёз доранд. Равшан кардани масъала ба мо имкон медиҳад, ки роҳҳои имконпазири ҳалли онро беҳтар фаҳмем. Агар чизе зуд-зуд рӯй диҳад, шояд як амалро интихоб кунед; агар кам рӯй диҳад, амали дигарро. Фарқ кардани ин ҳолатҳо муҳим аст.

Масалан, шумо мегӯед: «Занҷири дучархаам ҳамеша аз ҷояш мебарояд». Пас аз муҳокима маълум мешавад, ки мақсадатон ин будааст: «Занҷири дучархаам ҳангоми иваз кардани фишанги пеш ва боло рафтан аз нишебии тез бисёр вақт аз ҷояш мебарояд». Дар ин ду ҳолат хулосаи шумо дар бораи роҳи ислоҳи мушкил метавонад хеле фарқ кунад.

Вақте касе калимаҳои «ҳамеша», «ҳеҷ гоҳ», «ҳеҷ кадом», «ҳама» ё «ҳар як»-ро истифода мебарад, бояд ҳушёр шуд. Изҳороте, ки чунин калимаҳоро дар бар мегирад, худро ҳамчун далел нишон медиҳад, вале аксар вақт далел нест. Масалан: «Мо ҳамеша таҷҳизоти вазнинро дар ҳамон ҷо мегузорем». Шояд шароите бошад, ки истифодаи ҷойи маъмулиро номумкин гардонад. Дар ин сурат «ҳамеша» ба «аксар вақт» табдил меёбад ва изҳорот мушоҳида мешавад.

Истифодаи калимаҳое чун «ҳамеша» ва «ҳеҷ гоҳ» роҳи муҳокимаро мебандад, зеро гӯё дигар чизе барои гуфтан намемонад. Агар изҳорот дуруст бошад, масъала равшан аст. Аммо аксар вақт он дар асл мутлақ нест. Ба он ҳамчун мушоҳида муносибат кунед ва барои фаҳмидани шароит амиқтар таҳқиқ намоед.

Нуктаи асосӣ

Мушоҳидаҳо рӯйдодҳо, ҳодисаҳо ва маълумоте мебошанд, ки мо дурустии мутлақи онҳоро намедонем ва шахсан таҷриба накардаем. Ҳатто агар чизе ҳамеша дуруст намояд ё онро шахси боэътимод ба мо расонида бошад, то замоне ки дурустии мутлақи онро намедонем, он танҳо мушоҳида аст. Он метавонад дуруст бошад, аммо метавонад нодуруст ҳам бошад.

Мушоҳидаҳо муҳокимаи шароити марбут ба худро талаб мекунанд. Фаҳмидани ин шароит ба ҳалли дақиқтари масъалаҳо мерасонад.

Мо дар боби 21 — «Хулоса: ба ҳам овардани ҳамаи ҷузъҳо» — боз ба мушоҳидаҳо бармегардем. То ин ҷо ду ҷузъи муқаддимаи истидлолро баррасӣ кардем: далелҳо ва мушоҳидаҳо. Акнун ба ҷузъи навбатӣ назар меандозем.

Машқҳо барои фарқ кардани далелҳо аз мушоҳидаҳо

Инҳо далеланд ё мушоҳида?

1. Шумо ҳоло ин ҷумларо мехонед.
2. Дар рӯйи Замин, агар чизеро раҳо кунед, он ба замин меафтад.
3. Тирезаҳо аз шиша сохта мешаванд.
4. Вазъи иқтисод ҳоло аз соли 2009 беҳтар аст.
5. Муҳлати анҷоми лоиҳаи ман пас аз 45 рӯз фаро мерасад.
6. Корхонаҳои муваффақ маҳсулоти навоварона доранд.
7. Роҳбари ман барои арзёбии фаъолияти кормандон масъул аст.
8. Ман ҳамчун роҳбар барои арзёбии фаъолияти кормандони бевосита тобеам масъул ҳастам.
9. Рақибони мо навакак нархҳояшонро паст карданд.
10. Дар давоми соли гузашта ман ҳар рӯз беш аз 50 номаи электронӣ мегирифтам.

Ҷавобҳо

1. Далел, ба шарте ки каси дигар онро бароятон нахонад. Агар касе онро бароятон бихонад, он гоҳ барои шумо мушоҳида мешавад.

2. Мушоҳида. Шояд фикр кунед, ки ин далел аст, аммо агар пуфаки пур аз гелийро раҳо кунед, он ба боло меравад! Агар мегуфтед: «Замин ҷисмҳоро бо таъсири қувваи ҷозиба ба худ мекашад», ин мувофиқи фаҳмиши кунунии илмии мо далел мебуд.

3. Мушоҳида. Оё ҳамаи тирезаҳо шишагӣ ҳастанд? Ман намедонам. Агар шумо ҳам надонед, ин мушоҳида аст.

4. Мушоҳида. Аксарият шояд розӣ шаванд, аммо онҳое, ки бекор мондаанд, метавонанд розӣ набошанд.

5. Мушоҳида. Шояд далел бошад, ки ин муҳлат дар тақвим сабт шудааст, аммо бисёр воқеаҳо метавонанд сабаби ба таъхир афтодани он шаванд. Аз ин рӯ, ин мушоҳида аст. Агар изҳорот чунин мебуд: «Тибқи нақша, лоиҳаи ман бояд пас аз 45 рӯз анҷом ёбад», он гоҳ далел мебуд.

6. Мушоҳида. Ҳарчанд ин метавонад дуруст бошад, оё ширкатҳои муваффақе ҳастанд, ки навовар нестанд? Бисёр ширкатҳо аз он сабаб хеле муваффақанд, ки фаъолияти худро самаранок ташкил мекунанд, на аз он сабаб, ки навоваранд.

7. Далел. Агар дар тавсифи вазифавии роҳбаратон навишта шуда бошад, ки ӯ барои ин кор масъул аст, пас ин далел мебошад. Ин маънои онро надорад, ки роҳбар ҳатман он корро анҷом медиҳад, аммо масъулияти он ба зиммаи ӯст.

8. Далел. Агар ин масъулият дар тавсифи вазифавии шумо сабт шуда бошад, пас далел аст.

9. Мушоҳида. Ҳамаи рақибон ё баъзеи онҳо? Муваққатан ё ба таври доимӣ?

10. Далел. Ман аз номи шумо кафолат дода наметавонам, аммо барои худам ин бешубҳа далел аст! Ин маънои онро надорад, ки минбаъд ҳам ҳар рӯз беш аз 50 номаи электронӣ мегирам. Шояд дар шабакаҳои иртиботӣ қатъи ҷиддӣ рух диҳад ё рӯзе шумораи номаҳо ғайриодатан кам шавад. Аммо дар давоми соли гузашта ман воқеан ҳар рӯз беш аз 50 номаи электронӣ гирифтаам. Барои ман ин далел аст, вале барои шумо танҳо мушоҳида мебошад, зеро намедонед, ки ин дуруст аст ё не. Шояд ман онро аз худ бофта бошам — кош чунин мебуд!