Воқеан, тоҷикон мероси гаронбаҳои таърихиро соҳибанд, ки аксар миллатҳои бегона ҷиҳати аз худ кардани он мерос иқдом доранд ва чунин фарҳанграбоӣ дар замони шуравӣ низ мушоҳида мешуд, чунки қабоили бадавӣ, ки ба ғасби сарзамини мо оғоз карданд, аз арзишҳои фарҳангӣ бебаҳра буданд, агарчи ғизои онҳоро Фирдавсӣ ва Носири Хусрав шири шутуру сустмор гуфтаанд.
Тафовути Шарқу Ғарб дар осори гаронмояи суханварони порсизабон низ дарҷ шудааст. Агар ҳувияти муосири ғарбӣ дар пӯшиши нохудогоҳӣ интиқол ёфта, чун мавод дар гӯшаву канори кураи Замин интишор мешавад, пас асли худшиносӣ дар Шарқ сарманша аз адаб мегирад, дар ҳоле ки ба ин калидвожаи марбут ба забони арабӣ бузургони илму дин ғолибан баҳогузории нодурустро воҷиб дида, онро меъёре ҷиҳати танзими хулқу атвор беш надидаанд, аммо дар ҳикмати Мавлоно Ҷомӣ истилоҳи мутазаккир ҷои махсусе дорад ва агар тарзи тафаккур ва дидгоҳи ӯро бо соири мутафаккирони порсизабон қиёс кунем, хулоса ин мешавад, ки доктринаи Ҷомӣ дар мавриди адаб аз ҳамаи суханварон мутафовит аст.