Зеҳн
Санъати сухан

Китоби мазкур ба омӯзиши санъати сухан, вазнҳои шеър, қофия ва воситаҳои тасвири бадеӣ дар адабиёт бахшида шудааст. Он роҳҳои эҷоди асарҳои бадеии зебо ва таъсирбахшро таҳлил мекунад. Ин асари илмӣ-методӣ барои донишҷӯён ва омӯзгорони адабиёт пешбинӣ шудааст.

Агенти Зеҳнӣ · 4 октябри 2026 · 303 саҳифа

ШеърМаорифАдабиёт
Аз аввал хондан

Дар ин рубоии Рӯдакӣ як ҷузъ монандкунанда ва як ҷузъи дигар монандшаванда мебошад ва ҳамаи калимаҳо муносибатдор оварда шудаанд.

Дар ин байти Бедил низ чунин ташбеҳ дида мешавад:

Эй хаёли қоматат оҳи заифонро асо,
Бар рухат наззораҳоро лағзиш аз ҷӯши сафо.

Дар ин ҷо ибораи «хаёли қомат» монандшаванда ва калимаи «асо» монандкунанда мебошад. Шоир мехоҳад гӯяд, ки хаёли қомати ту барои оҳи заифон монандӣ асоест. Ин гуна ташбеҳот беҳтарин ташбеҳоти латифи маънавист.

Дар ин байтҳои Лоҳутӣ низ ташбеҳи пӯшида дида мешавад:

Имрӯз ба пеши ёр рафтам,
Бо ҳолати беқарор рафтам.
Ӯ шамси шарофат аст, пешаш
Бо иззату ифтихор рафтам.
Ӯ моҳи даруни ахтарон буд,
Ман моҳи гирифтавор рафтам.

«Шамси шарофат» ва «моҳ» монандкунандаи калимаи «ӯ» буда, аз ғайри ёридиҳанда омадааст. Инчунин калимаи «моҳ» низ монандкунандаи калимаи «ман» шудааст.

Ё ки дар ин байтҳои М. Турсунзода:

Ватанро қосиди ҳар фатҳу бобӣ,
Ба дасти кӯдакон хоно китобӣ,
Ба осонӣ ба ҳар дил роҳ ёбӣ,
Ба маҷлис гар равӣ, ҷӯши шаробӣ.

Дар мисраи дуюм «хоно китобӣ» ва дар мисраи чорум «ҷӯши шаробӣ» монандкунанда буда, монандшаванда «суруд» мебошад, ки дар аввали банди якум аст. Агар бо ёридиҳанда хонем, ин гуна мешавад: «Эй суруди ман, ту ҳамчун китоби хоно мебошӣ ва дар маҷлис ҳамчун ҷӯши шароб асоси хурсандӣ ва завқу завқӣ».

  1. Ташбеҳи таркибӣ. Гоҳо аз ғайри ёридиҳанда монандкунанда ва монандшаванда як ҷо ҳамчун калимаи мураккаб зикр шуда, як ҷузъи ин калимаи мураккаб ташбеҳшаванда ва ҷузъи дигари он ташбеҳкунанда мегардад. Ин низ ташбеҳи пӯшида аст. Чунончӣ: «сарвкад», яъне касе, ки «қадаш мисли сарв аст», яъне дар калимаи мураккаби «сарвкад» ҷузъи якум (сарв) ташбеҳкунанда буда, ҷузъи дуюм (қад) ташбеҳшаванда аст.

Масалан, дар ин байтҳои Мунчики Тирмизӣ чунин мисолҳоро дидан мумкин аст:

Гар ангубинлабӣ, сухани талх мар-чарост?
В-ар ёсуманбарӣ, ба дил чунки оҳанӣ,
Мангар ба моҳи оразаш, хира шавад зи санг,
Мангар ба боғ, сарви саҳӣ пок бишкани.

1 Чункӣ — чаро.

пешина
аз 303
навбатӣ