«Ҳарчанд эшон ва дуохонҳо дар пӯст кандани мардум аз сипоҳ фарқ надоранд, лекин ӯ ҷони касро ба пахта мегирад ва дар дасти ӯ гирифторшудагон ҷон додани худро нафаҳмида мемонанд» (С. Айнӣ).

Дар ин мисол низ мақсад аз таъбири пӯст кандан тороҷ кардан аст ва аз «ҷони касро ба пахта мегирад» маънои маҷозии нафаҳмида, пай набурда куштанро ифода мекунад.

«Усто-амак бо ин сухани худ... эшонроу дуохони он деҳаро санг зада буд» (С. Айнӣ).

Ифодаи санг зада буд ба маънои сарзаниш кардан, таъна ва талхир намудан омадааст.

«Модарам нӯги калобаи чигилшудаи аҳволи падаримро ёфта буд. Аммо тафсилот малост. Бинобар ин гапҳои карда пурсида буд» (С. Айнӣ).

Дар ин ҷумла ибораи нӯги калобаро ёфта ба маънои фаҳмидани сабаби ҳодиса омадааст.

«Мо одамони содда ҳастем, ҳар чизро бо гази худ чен мекунем. Гулрӯро беҳуда хафа кардам» (Р. Ҷалил).

Дар ин мисол ифодаи бо гази худ чен кардан ба маънои қимат ва қиммати касеро аз нуқтаи назари худ муайян кардан аст.

Калима ва таркибҳои маҷозӣ дар забони гуфтугӯӣ ва забони шеърӣ, ки асосан аз сарчашмаи забони гуфтугӯӣ ҷӯшида баромадааст, ба ҳадде фаровон аст, ки аз доираи қиёс ва ҳудуди баён берун мебошад. Агарчи забони мо аз ҷиҳати фонди луғавӣ, яъне калимаҳои муфрад аз тарафи маънои аслӣ нисбатан маҳдуд бошад ҳам, аз тарафи маъноҳои маҷозӣ дорои сарват ва тавонгарии беназир аст. Ин хусусият аз як ҷониб вусъат ва бойгарии забони моро исбот кунад, аз роҳи дигар сабаби фасоқату салосат, зебу зинати услуби забони шеърии мо шудааст. Ин ҷо якчанд мисол аз устодони гузашта нишон медиҳем, ки музгите намунаи ҳирҷор фараз намоед:

Хор дар дили касе шикастан — озор додан; ялд шикастан, хилофи аҳду паймон кор кардан:

Гул то нашикаст аҳди гулёр,
Нашкаст замина дар дилаш хор.
Низомӣ

Дил бардоштан — тарки меҳру муҳаббат кардан; дил бастан — муҳаббат ба чизе ва касе мондан:

Нашояд бастан андар ҷон кас дил,
Ки дил бардоштан норест мушкил.
Саноӣ